ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەریەخۆییدا

یەکێک لە دەستەواژە سیاسییەکان کە پێناسەی جیاواز هەڵدەگرێ چ لە بواری ڕەهەندی تیۆری یان لە بواری پراکتیکی سیاسی، دەستەواژەی سەقامگیری سیاسییە کە لە بواری زانستە سیاسییەکان کۆمەڵێک مەرج و خاڵی گرنگ دەستنیشان دەکرێت وەک پێداویستی بوونی ئەم چەمکە بە شێوەیەکی واقیعبینیانە.

لە بواری زانستە سیاسییەکاندا باس لە گرنگی بوونی سیستەمی مەدەنی و گرەنتی پاراستنی سیستەمی گشتی و بوونی چەمکی شەرعیەتی سیستەمی سیاسی و کارابوونی بە شێوەیەکی کردەیی، وەک مەرجەکانی سەقامگیری سیاسی لە دەوڵەتێکی دیارکراودا دەکرێت.

هەڵبەتە باسکردنی کۆمەڵگا و سیستەمی مەدەنی و گرەنتیبوونی پاراستنی سیستەمی گشتی لە دەوڵەتدا وەک دوو خاڵی سەرەکی پەیوەندی بە بابەتی شەرعیەتی سیستەمی سیاسی و کارابوونی ئەم سیستەمە هەیە، و خودی چەمکی شەرعیەت بە تایبەتی کە باس لە دەوڵەتی عێراق و سەقامگیری سیاسی دەکەین، بابەتێکی گرنگە کە دیسانەوە بە پێویستی دەزانم لە گۆشەیەکی دیکەی ئەم ستوونە بە وردی شیکردنەوەی سیاسی بۆ چەمکی شەرعیەت بکەین.

کارکردن بۆ بوون و دابینکردنی ئەو خاڵانەی لە سەرەوە باسمان کرد بە یەکەوە، وەک بنەمایەک بۆ سەقامگیری سیاسی دەبێتە هۆی سەقامگیری دیموکراسی لە دەوڵەتدا، بەتایبەتی لەو دەوڵەتانەی کە کەلتووری سیاسی هاوئاوازی تێدا نییە و چەندین کۆمەڵگای پەرش و بڵاوی تێدا بەدی دەکرێت.

ئەوەی لە ئەزموونی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەدی دەکرێت، لەوانەش دەوڵەتی عێراق، هەردەم بیر لە پاراستنی سیستەمی حوکمڕان وەک بنەمایەک بۆ پاراستنی قەوارە و پێکهاتەی دەوڵەت لە ڕێگای بەکارهێنانی هێز و توندوتیژی کراوەتەوە، و تەنانەت ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پەیامە سیاسییەکەی فەیسەڵ، پاشای دانراو بۆ عێراق لە لایەن بەریتانیاوە، ئاماژە بۆ نەبوونی ئومەی (ڕمە) عێراقی دەکات و بەکارهێنانی هێز و سوپا بە باشترین ڕێگا بۆ پاراستنی دەوڵەت و سیستەمی سیاسی دادەنێت.

 لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا نەک تەنیا حوکمڕانەکان، بەڵکو پێکهاتە و هێزە کۆمەڵایەتییەکانیش پێناسەی جۆراجۆریان بۆ چەمکی سەقامگیری سیاسی هەبووە، و هەردەم حوکمڕانەکان و پێکهاتە و نەتەوەی باڵادەست بیری لە دروستکردنی نەریتی ناوەندێتی کردۆتەوە لە ڕێگای سەپاندنی کەلتوور و زمان و نەریت و بەهاکانی نەتەوەی باڵادەست یان پێکهاتەی باڵادەست بۆ ئەوەی ببێتە نەریت و بەهای ناوەندێتی دەوڵەت، و هەر لەم ڕوانگەیەوە کار بۆ داڕشتنی چەمکی هاووڵاتییبوون کراوەتەوە و لەوانەکانی خوێندنی سەرەتاییەوە لە چوارچێوەی بەرژەوەندی و بەها و کەلتووری نەتەوەی سەردەست پێناسە بۆ چەمکی "هاووڵاتی سالیح" کراوە، و هەر کەسێکیش دوور لەو نەریت و بەهانە بیربکاتەوە ئەوا مەترسی لە سەر دەوڵەت پێکدەهێنێ و بەکرێگیراوی بیانی وەسف دەکرێت، و جگە لە زیندان و لە سێدارەدان و وەرگرتنەوەی ناسنامەی دەوڵەت لەو کەسانە، کار گەیشتە بۆردمان و ڕاگواستن و تەعریب لە سەردەمی حوکمی پاشایەتی لە عێراق، و زیادبوونی شەڕی ئەنفال و جینۆساید لە کاتی حوکمی بەعس و ئێستاش شەڕی تایفەگەری و سەرلەنوێ دەستپێکردنەوەی تەعریب و شیعەگەری، و دواتریش پەلاماردانی کوردستان کە لە دوای پرۆسەی ڕیفراندۆمدا ئەنجام درا. دەوڵەتی عێراق لەو کاتەوەی دروست بووە سەقامگیری سیاسی بە خۆوە نەبینیوە.

ئەو خاڵانەی ئاماژە بە بوونی سەقامگیری سیاسی لە هەر دەوڵەتێکدا دەکات بریتین لە: شەرعیەتی سیستەمی سیاسی، دیموکراسی، ئاڵوگۆری ئاشتییانەی دەسەڵات، سەقامگیری سیستەمی پەرلەمانی، نەبوونی توندوتیژی و شەڕی ئەهلی، دامەزراوەییبوونی دەسەڵاتەکان، توانستی دەسەڵاتی سیاسی لە پاراستنی کۆمەڵگا و تاک، بوونی هاووڵاتییبوون، بوونی چەمکی یەکێتیی نیشتمانی و سەروەریبوونی نەریتی هاووڵاتییبوون لەسەر شوناسە لۆکاڵییەکان، کارابوونی سیستەمی سیاسی، نەبوونی گۆڕانکاری دیمۆگرافی و دیاردەی ناچاربوونی گواستنەوەی خەڵک بەهۆی نائارامی و پێکدادانی ناوخۆیی، کەمبوونی دیاردەی ئاوارەیی بۆ دەرەوەی دەوڵەت، زەقبوونی دیاردەی ناوەند و لاپەڕ، و هەوڵدانی نەتەوەی سەردەست و تایفەی باڵا کە خۆی بە ناوەند دابنێت و بەشەکانی دیکەی دەوڵەت و کۆمەڵگا جۆراجۆرەکانی بە لاپەڕ دابنێت.

تێکڕای ئەم ئاماژانەی لە نموونەی دەوڵەتی عێراقدا بەدی ناکرێت، و هەر ئەمەشە وای لێدەکات کە خولیای پێکهاتە و تایفەیەک لە کۆمەڵگایەکی دیاریکراوی ئەم دەوڵەتە بۆ دەوڵەتێکی بیانی بێت کە هاوئاوازی و گونجانی تایفەگەری یان نەتەوەیی لەگەڵدا هەیە، و بێگومان لە نەبوونی ئەو مەرجانە بۆ سەقامگیری سیاسی و زاڵبوونی خولیای تایفەگەری ئێستا و نەتەوەیی عەرەبی پێشتر، بوار بۆ مانەوەی چەمکی سەروەری نامێنێتەوە، و هەر بۆیە دەوڵەتی عێراق سەروەری سیاسی نییە، و زۆر بە ئاشکرا ئەمریکا و ئێران و تورکیا سەروەری ئەم دەوڵەتە پێشێل دەکەن.

یەکێک لە گرفتە سەرەکییەکانی حوکمڕانانی عێراق لەو کاتەوەی دەوڵەتی تێدا دروست کرا، بریتییە لە بیرکردنەوە لە دروستکردنی سەقامگیری سیاسی لە  لایەن بەکارهێنانی هێز. بۆیە لە درێژایی مێژووی ئەم دەوڵەتەى لە لایەن حوکمڕان و پێکهاتە و هێزە کۆمەڵایەتییەکانەوە بەردەوام پێناسەی جۆراجۆر بۆ سەقامگیری سیاسی کراوە. حوکمی پاشایەتی وەڵامی ناڕەزاییەکانی خەڵکی کوردستان بە بۆردمانکردن دایەوە. ڕژێمی بەعس پێی وابوو سەقامگیری سیاسی لە ڕێگای بوونی ڕەبییەی سەربازی لە سەر سەرجەم لوتکەی چیاکانی کوردستان و پڕکردنی بەندیخانەکان بە نەیاری سیاسی و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و ئەنفال دژ بە گەلی کوردستان بەدی دێت. حوکمی ئیسلامی سیاسی شیعە پێی وایە سەقامگیری سیاسی و پاراستنی دەوڵەتی عێراق لە ڕێگای دەستبەسەراگرتنی ئیبراهیم خەلیل و چیاکانی سورین لە لایەن حەشدی شەعبی و داخستنی سنوری هەرێمی کوردستان و فڕۆکەخانەکان، و ماوەنەدان بە جێبەجێکردنی دەستوری عێراق کە ماوە دەدات شوێنێکی وەک بەسرا یان نەینەوا و ئەنبار و تکریت ببن بە هەرێم، وەدی دێت.

تا ئێستاش لە هەرێمی کوردستاندا پێیان وایە لە ڕێگای فیدراڵیەتەوە سەقامگیری سیاسی ئەنجام دەدرێت، لە کاتێکدا ئەزموونی زیاتر لە 15 ساڵ لە پرۆسەی سیاسی لە عێراقدا ئاماژە بۆ نەزۆکی ڕێگای فیدراڵی بۆ وەدیهێنانی سەقامگیری سیاسی لە عێراقدا دەکات.

سەقامگیری سیاسی مانای سەقامگیری ژیانی خەڵکی ئەم دەوڵەتەیە کە تا ئێستا لایەنە سیاسییەکانی بیر لە پاراستنی قەوارەی دەوڵەت دەکەنەوە نەک پاراستنی خەڵک.

یەکەمین هەنگاوی وەدیهێنانی سەقامگیری سیاسی بە دانپێنانی مافی بڕیاردانی چارەنووسی سەرجەم گەلان و پێکهاتەکانی عێراق دەستپێدەکات، کە ئەمەش ڕێگای بەیەکەوەژیان و گەشەپێدان و نەهێشتنی دەستێوەردانی دەوڵەتانی بیانییە.     

  • 1