ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

لە دواى بەرزبوونەوەى نرخى نەوت و پێگەکەى لە نیوەى دووەمى سەدەى بیستدا، گرنگى تایبەت درا بە توێژینەوەى ئابوورى و سیاسى و سۆسیۆلۆژى لە بارەى ئابوورى دەوڵەتى ڕیعى. 

لە زۆربەى توێژینەوەکان لە چوارچێوەى دەوڵەتى ڕیعیدا "الدولە الریعیە" دەوڵەتى بەرخۆر، بەتایبەتى لە ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاستدایە. بوونى نەوت وەک سامانێکى سروشتى لەو ناوچەیەدا، لە جێگاى ئەوەى هۆکارێک بێت بۆ گەشەپێدان و پەرەپێدانى ئابوورى و مرۆیى و دابینکردنى مافە ئابوورى و کۆمەڵایەتییەکان، بوونى نەوت ڕۆڵى پێچەوانەوەى گێڕاوە. هاوکات لە ئاستى سیاسیشدا، بەدواى هۆکارى پرسى گەشەى دیموکراسى و بەشدارى سیاسى و نەهاتنەدى ئاڵوگۆرى سیاسیدا گەڕان، بۆچى کەمینەیەک بوونەتە دەسەڵاتدارى هەمیشەیى؟ بۆچى نەتوانرا بەو داهاتە زۆرەى نەوت، نە گەشەپێدانى ئابوورى و نە گەشەپێدانى مرۆیى و دیموکراسى بێتەدى ؟

کتێبى (النفط والاستبداد- الاقتصاد السياسي للدولة الريعية). ئەم کتێبە توێژینەوەیەکى بەسوودە بۆ ئەمڕۆمان. مێژووى توێژینەوەکە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵى 2007 کە لەلایەن پەیمانگاى دراساتى ستراتیژى، بە بەشدارى چەندین توێژەرى خۆرئاوایى و ناوخۆیى لە ئاستى زانستى سیاسى و ئابووریی و سۆسیۆلۆژیی ئەنجامدراوە .

کۆى توێژینەوەکان لە چوارچێوەى تێگەیشتنە لە دەوڵەتى ڕیعی نەوتى، لێکەوتە نێگەتیڤەکانى لەبارەى گەشەپێدانى ئابوورى و ژیانى سیاسى و مافى هاووڵاتى بوون، بەتایبەت لە وڵاتانى ڕۆژهەڵاتى ناوەڕاست. 

ئەنجامەکان بەجۆرێکە تا بەرهەم و داهاتى نەوتى بەرزترببێتەوە، ڕەنگدانەوە خراپەکانى لەبارەى دیموکراسى و گەشەپێدان زیاتر دەبێت، تا ئەو ئاستەى توێژەران دەڵێن: " النفط والديموطراطية ضدان لا يجتمعان في معرض تفسيرهم لانعدام الديموطراطية في الدول النفطية العربية ". 

واتە؛ "نەوت و دیموکراسى دژى یەکن و بەیەکەوە لەیەک شوێن کۆنابنەوە یا ناگونجێن " . 

لە توێژینەوەکانى ئەم کتێبەدا توێژەران هەوڵى وەڵامدانەوەى چەند پرسیارێکى پەیوەست بەم بابەتە دەدەن، وەکوو: 

ئایا نەوت بەربەستە لەبەردەم دیموکراسى ؟

ئایا داهاتى نەوت بەربەستە لەبەردەم گەشەپێدان ؟

ئایا نەوت پاڵنەرە بۆ ستەمکارى (الاستبداد) و دواخستنى چاکسازى سیاسى و ئابوورى ؟

چۆن نەوت لە نیعمەتەوە دەبێت بە نیقمەت - بەڵا؟ 

بەکورتى هۆکارى بەربەست بوونى نەوت لە بەردەم دیموکراسى بریتییە لە بوونى حکوومەتى دەوڵەمەند بەو جۆرە ئابوورییە بەرخۆرییە، کە سەرەنجام حکوومەتێکى بەهێز و کۆمەڵگایەکى لاواز دروست دەکات. زۆرى داهاتى سروشتى نەوت دەبێتە هۆى بەربەست لەبەردەم دیموکراسى بەهۆى بەکارهێنانى ئەو داهاتە زۆرە بۆ پێکهێنانى دەزگاى گەورەى ئەمنى و حکوومەتى پۆلیسی پاشکۆ بە سەرانى دەوڵەت و بەکارهێنانیان لە خزمەتى خۆیان و دژ بە کۆمەڵگا. ئەنجامنەدان و دواخستنى چاکسازى بەگشتى و بەتایبەتى لە بوارى ئابوورى و دارایى، بەهۆى زۆرى داهاتى نەوتەوە کە دواجار سەردەکێشێت بۆ کەڵەکەبوونى قەیرانەکان و دواکەوتنى کۆمەڵگا . 

لەم هەرێمە بەرخۆرییەى لەمەڕ خۆمان، چڕبوونەوەى دەسەڵات و پارە لاى کەمینەیەک، غیابى هاووڵاتى کاراى کوردستانى و گەشەى سیاسى و ئابوورى قەدەر نییە، بەڵکو گرێدراوى ئەو مۆدێلە لە حکومڕانی بەرخۆری ستەمکارەیە، کە تەماحى داگیرکردن و قووتدانى کۆمەڵگاى وەک گشت هەیە، لە ڕێگاى بەکارهێنانى داهاتى نەوت بۆ خۆى نەک بۆ کۆمەڵگا. دیاردەى غیابى شەفافیەت و نادیارى داهات و خەرجى، لەولاشەوە دەوڵەمەندبوونى هێزە دەسەڵاتدارەکان و کۆنترۆڵکردنى دەزگا ئەمنییەکان و بازاڕ و میدیا تا دەگاتە کڕینى وەلائى خەڵک... بەشێکە لە لێکەوتەکانى ئەم مۆدێلە کە زۆرینە پێیەوە گیرۆدەیە و نەوت لە نیعمەتەوە دەکەن بە نیقمەت -بەڵا . 

  • 1