ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

لە جوغزی سەربەخۆییدا

دیاردەی دەوڵەتی پەرەڵێڵ کە بۆ یەکەمین جار مێژووناسی ئەمریکایی رۆبرت پاکستون ئەم دەستەواژەیەی بەکارهێناوە، یان دەوڵەتی قوڵ یان دەوڵەت لە نێو دەوڵەت کۆمەڵێک دەستەواژەی سیاسیین کە هەڵبەتە پسپۆڕان و توێژەرانی بواری هزری سیاسی پێناسەی جۆراجۆری بۆ دەکەن و هەندێ جاریش جیاوازی نێوان پێناسەکردنی ئەو دەسەتەواژانە دەخەنە ڕوو، و باس لە کۆمەڵێک نموونەی پراکتیکی سەبارەت بەم چەمکە دەکەن وەک نموونەی ئەم دیاردەیە لە هەر یەک لە تورکیا کە هەندێ لە توێژەران سەردەمی حوکمی ئەتاتورک بە پەیدابوون و گەڵاڵەبوونی ئەم چەمکە دەزانن، و توێژەرانی دیکەش نموونەی میسر و پاکستان و ئێران وەک نموونەی ئەم بابەتە دەهێننەوە، و لە ڕەوشی ئێستادا باس لە بوونی دیاردەی دەوڵەتی قوڵ یان دەوڵەتی هاوتەریب و پەرەڵێڵ لە عێراقدا دەکرێت.

هەرچەندە بە شێوەیەکی تەمومژاوی باس لە پێناسەی ئەم دیاردەیە دەکرێت، بەڵام ئەوەی دەمێنێتەوە بنەمای هاوبەشی نێوان سەرجەم ئەم پێناسانە و شێوازی پراکتیزەکردنی لە نموونەکانی ئەو دەوڵەتانەی باسمان کرد هەیە، بە ڕەچاوکردنی دۆزینەوەی شێوازی نوێ بۆ ئەنجامدانی مەبەست و ئامانج لە بوونی ئەم دیاردەیە.

مەبەستی سەرەکی لەم دەستەواژەیە سەرنج ڕاکێشانە بۆ بوونی کۆمەڵ و تاقمێک کە لەبەرچاو نین و لە ژێر کۆنترۆڵی لێپرسینەوەی فەرمی دەوڵەتدا نین، بەڵام بە شێوەیەکی پراکتیکی سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەکی دەوڵەت دادەڕێژێن و خۆیان بە سەرپەرشتیار و پاسەوانی نەریتی نیشتمانی و یەکێتی دەوڵەت دەزانن و لە هەمان کاتدا لە ڕواڵەتی سیستەمی دیموکراتی و هەڵبژاردنی فەرمی بەرچاو نین، بەڵام بەپێی ئەجیندەی تایبەتی خۆیان بەردەوام ئاراستەی سیاسەتەکان دەکەن. 

بەم جۆرە لە دەوڵەتدا دوو ئاستی حوکمڕانی دروست دەبێت. ئاستی یەکەم ئەوانەی دیارن و هەڵبژێردراون و پۆستی فەرمییان هەیە، بەڵام لە ڕاستیدا تەنیا ڕواڵەتی و ڕووکەشەن، و ڕێژەی نوێنەرایەتی کردنیان بۆ گەل ئێجگار نزمە و دەسەڵاتی کردەییان لاوازە. ئاستی دووەم ئەوانەی کە بەفەرمی هەڵنەبژێردراون و لە ژێرەوە کاردەکەن و لە ناواخنی ئاستی یەکەمدا بوونیان هەیە، و نوێنەریان لە نێو ڕیزەکانی ئاستی یەکەمدا هەیە.

تاکەکان و پێکهاتەی ئەندامانی دەوڵەتی پەرەڵێڵ یان دەوڵەتی قۆڵ ناوەندێکی فراوانن و پێک دێن لە بەشێک لەو لێپرسراوانەی دەوڵەت کە هەڵنەبژێردراون، بەڵام پۆستی گرنگ و سەرەکییان لە سیستەمی ئیداری و ئاسایشی دەوڵەتدا هەیە، و زیاتر لە وەزارەتەکانی دەرەوە و ناوخۆ و بەرگری و دارایی، و بواری ئاسایشدا کاردەکەن، و لەم پێگەیانەوە کۆنتڕۆڵی سیاسەتی گشتی دەکەن و توانایی پەکخستن و جێبەجێنەکردنی ئەو بڕیارانەیان هەیە کە دامەزراوە هەڵبژێردراوەکان دەریدەکەن، و تەنانەت توانای پەکخستنی مادەکانی دەستوری وڵاتیان هەیە. ئەم تاقمە بە چاوێکی کەم و تەنانەت بە لاوازی دەڕواننە ڕۆڵی پەرلەمانتاران و تەنانەت وەزیرانی دەوڵەت و بە کەسانێکی کەم ئەزموون دایان دەنێن.

جگە لەو کەسانەی کە پۆستی سەرەکییان لەو شوێنە هەستیارانە هەیە کە بەتاکەکانی دەوڵەتی پەرەڵێڵ دەژمێردرێن، کۆمەڵێک سیاسەتمەداری خاوەن ئەزموون و کەسایەتی سەرمایەدار و خاوەن هەژموون و دەسەڵات لە بازاڕ و لە ئابووریدا و کۆمەڵێک کۆمپانیای وابەستە بە حکوومەت کە لە بازاڕی کڕین و فڕۆشتن و وەدیهێنانی دەستکەت و قازانج کاردەکەن، و هەندێ ناوەندی توێژینەوە و ئەو دەزگا ئەمنی و ئاسایشانەی لە ژێر کۆنتڕۆڵی دامەزراوەی سەربازی فەرمیدا نین، و گرووپەکانی میلشیای سەربازی کە لەدەرەوی دەسەڵاتی دادگا و یاسا مافی گرتن و ئەشکەنجەدان و تەنانەت کوشتن و تیرۆرکردنی نەیاران بە خۆیان دەدەن، و لە هەمان کاتدا خاوەن کۆمپانیای ئابوورین، پێکهاتەی دەوڵەتی قوڵ و پەرەلێڵن و لە نێو دەوڵەتی فەرمیدا دەوڵەتی ئەمنی خۆیان دروست دەکەن.

ئەم پێکهاتەیە تۆڕێک لە پەیوەندی هەمەجۆر دروست دەکات و لە ڕێگای جۆراجۆرەوە کار بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕیتمی دەنگدان بەرەو ئاراستەی قەبارەیەکی سیاسی دەکات کە پێی وایە لەم ڕێگایەوە بەرژەوەندی باڵای نیشتمان و دەوڵەت دەپارێزرێت، و بەردەوام ئاراستەی ئاستی سیاسی لە کۆمەڵدا بە جۆرێک دەکات کە ڕێنماییەکانی ببێتە بڕیاری ئیداری و بەڕێوەبردنی دەوڵەت و دروستبوونی هۆشمەندی گشتی کۆمەڵایەتی.

لە عێراقدا دەوڵەتی پەرەڵێڵ یان دەوڵەتی قوڵ هەرچەندە پێشتر لە حکوومەتە یەک لەدوا یەکەکانی عێراقدا بنەما و بوونی هەبووە، بەڵام بە شێوەکی زۆر ڕوون و زەق لە دوای گۆڕانکارییەکانی 2003ی عێراق بە جۆرێکی سیستەماتێک بنیاتنراوە، و دیاردەکانی ئەم بابەتە لە دروستکردنی میلیشیای سەربازی و دواتر پێدانی شەرعیەت لە چوارچێوەی حەشدی شەعبیدا و بوونی ئەو فەرمانبەر و کەسایەتییانەی کە توانای ڕاگرتنی بڕیاری وەزیرەکانیان هەیە و دوا نموونەش ڕاگرتن و دواخستنی ناردنی مووچە بۆ هەرێم لە لایەن بەڕێوەبەرێکی گشتی وەزارەتی دارایی لە کاتێکدا وەزیری دارایی مۆری بڕیاری ناردنی مووچەی کردووە، یان قایل نەبوونی میلشیای حەشد و سەربازی وەزارەتی بەرگری بە بڕیاری سەرۆکی ئەنجوومەنی وەزیران، جگە لە نموونەی حەنان فەتلاوی کە پێشتر بە ئاشکرا لە چاوپێکەوتنێکی تەلەفزیونیدا ڕای گەیاند کە بە شانازییەوە نەیهێشتوە مادەی 140ی دەستور جێبەجێ بکرێت، و لە ئێستاشدا ڕۆڵی موقتەدا سەدر و هەڵوێستی لە خۆپیشاندانەکان و کارکردنی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی بەپێی ئەو پێوەرەی کە خۆی بە بەرژەوەندی دەوڵەتی عێراق دەیزانێت، ئاماژەیە بۆ سەقامگیربوونی دەوڵەتی قوڵ و پەرەڵێڵ لە عێراقدا.

یەکێک لە هۆکارە هەرە سەرەکییەکانی بوونی دەوڵەتی پەرەڵێڵ لە عێراقدا قەیرانی بنیاتگەریی دەوڵەتی عێراقە و کارکردنی نەتەوە و تایفەی زۆربەیە بۆ پاراستنی ئەم دەوڵەتە شکستخواردووە لە ڕێگای دروستکردنی دەوڵەتی پەرەڵێڵ. بەڵام ئاکامی ئەم ڕێباز و ئاراستەیە بۆتە هۆی ئاڵۆزترکردنی قەیرانی دەوڵەت، و نەبوونی سەقامگیری و سەروەری ئەو دەوڵەتە.

ڕێگاچارەی قەیرانی دەوڵەت بە گرتنەبەری ئاراستەیەکی نوێ دێتە دی. ئاراستەی گەڕانەوە بۆ مافی بڕیاردانی ئازادانەی چارەنووسی گەلان و پێکهاتەکان و بنیانانی حوکمێکی پشتبەستوو بە دیموکراسی ڕاستەقینە و وەدیهێنانی گەشەپێدان و پەیڕەوکردنی شەفافیەت و لێپرسینەوە و یەکسانی لە ماف و ئەرکەکاندا.             

  • 1