ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

بەشی چوارەم

5/ پێناسەی چەمكی باری كەسێتی

دەستەواژەی باری كەسێتی دەستەواژەیەكی نوێیەو، گەر بۆ تێكرای كتێبە سەرەكییەكانی بواری (فقە)ی ئیسلامی بگەڕێنەوە، ئەم دەستەواژەیە بەدی ناكەین. ئەو بابەتانەی كە ئەمڕۆ بە باری كەسێتی ناوی دەبەین، لە كتێبەكانی فقهدا لە ژێر ناونیشانی كتێبی هاوسەری (كتاب النكاح)، كتێبی تەڵاق (كتاب الگلاق)، كتێبی میراتی (كتاب المواریپ)... دەبینین.

دەستەواژەی باری كەسێتی بۆ یەكەمین جار لە فقهی قانونی لە ئیتالیا لە سەدەی دوانزەیەم و سیانزەیەمدا، بەكار هێنرا. لە ئیتالیادا دوو سیستمی قانونی لەئارادابوو. قانونی رۆمانی، و سیستمی ناوخۆی (لۆكاڵی) لە سنووری هەر ناوچەیەكی دەرەبەگایەتیدا. لە حاڵەتی ناكۆكی نێوان ئەم دوو سیستمە هەر لایەك پابەندی ئەوەی خۆی دەبوو. بۆ ئەوەی ئەم دوو سیستمە جیابكرێنەوە، فقهی ئیتالی بە قانونی رۆمانی دەگوت قانونو بۆ سیستمە دەرەبەگایەتییەكان دەستەواژەی (بار)ی بەكارهێنا. پاشان ئەو بارە كرا بە دوو بەشەوە: یەكەمیان باری كەسێتی كە پەیوەندی بەخودی تاكەوە هەبوو. دووەمیان ئەو بارەی كە پەیوەندی بە داراییەوە هەبوو. پاش نەمانی دیاردەی فرە قانونیو، بوونی یەك قانون بۆ هەر دەوڵەتێك، قانونی مەدەنی بنەمای دوو گروپی قانونی بە خۆوە دەگرت:

یەكەمیان: ئەو بنەمایانەی تایبەتبوون بە پەیوەندیی كەسێتییەوە یان بە كەسەكانەوە. ئەمانەش باسی لە باری كەسەكانو ئەهلیەتیانو رەگەزیانی، دەكردو، پێی دەوترا «باری پەیوەندیدار بە كەسەكانەوە».

دووەمیان تایبەت بوو بە پارەوپوڵ و پەیوەندییە داراییەكانەوە. ئەمەش پێی دەوترا باری تایبەت بە داراییەوە. 

پاشان هەردوو دەستەواژە كورتكرانەوەو، بەیەكەمیان وترا باری كەسێتی، و بە دووەمیان باری عەینی.

توێژەرەوانی بواری باری كەسێتی بە شێوازی جۆراوجۆر پێناسەی دەستەواژەی باری كەسێتییان كردوە. لە ئاكامی ئەوەی كە بواری باری كەسێتی لە ولاتە ئیسلامییەكاندا هەندی باری دارایی دەگرێتەوە، هەوڵ درا لە پێناسەكردنیدا ئەو حاڵەتە رچاو بكرێت.

مەحكەمەی (نقچ) لە میسردا لەپێناسەی باری كەسێتیدا ئاماژەی بەوە كردوە كەباری كەسێتی « ئەو كۆمەڵە مەسەلانەیە كە مرۆڤێك لە یەكێكی دیكە لە بواری خەسڵەتە سروشتیو خێزانییەكاندا كە قانون كارتێكردنێكی قانونی لە ژیانی كۆمەڵایەتیدا بكات، جیادەكاتەوە، وەك ئەوەی مرۆڤ نێر بێ یان مێ، مێرد بێ، بیوە پیاو، ژن تەڵاقدراو، باوك، كوڕی شەرعی، خاوەن ئەهلەیت، كەم ئەهلەیت بە هۆی كەمی تەمنییەوە، یان بە هۆی گیلی، یان شێتبونیەوە، یان ئەهلیەتی رەهای یان سنووردار بێت بە هۆیەكی قانونییەوە) بێت. 

ماددەی 28 لە گەڵاڵنامەی رێكخستنی دادوەری تێكەڵاو لە میسردا باری كەسێتی بەوە پێناسە كردوە كە «تێكرای ئەو ناكۆكیو مەسەلانە دەگرێتەوە كە پەیوەندییان بە حاڵەتی كەسەكانو ئەهلیەتیان، یان پەیوەندییان بە سیستمی خێزانەوە هەبێت، وەك خوازبینیكردنو هاوسەریو مافی ژنو مێرد، و ئەركی دووقوڵی،و مارەیی، و سیستمی باری هەردوو هاوسەرو تەڵاقدانو تالوقو جیابوونەوە. 

هەروەها باوكێتیو داننان بە باوكێتیو رەتكردنەوەیو، پەیوەندییەكان لەگەڵ رەچەڵەكو لقەكانو خەرجی دان بە خزمو كەسوكارو راستكردنەوەی رەچەڵەكو (تبنی)كردنو وەسیەتكردن... هتد». 

پاش هەڵوەشاندنەوەی سیستمی دادوەری تێكەڵاو لە میسردا، یاسای ژمارە 147ی ساڵی 1949 بریاردراو، لە ماددەی 13ی ئەو یاسایەدا بە هەمان پێناسەی پێشووتر دەستەواژەی باری كەسێتی پێناسە كرایەوە. 

هەندێك لە زانایانی ئەم بوارە پێناسەی باری كەسێتیان كردوە بەوەی كە (دەستەواژەیەكی یاساییەو، كۆمەڵێك بنەمای قانونیو شەرعی دەگرێتەوە كە حوكمی پەیوەندییەكانی خێزان دەكەن وەك حوكمەكانی هاوسەریو تەڵاقو ئەو مەسەلانەی دەخرێنە نێو چوارچێوەی سنووری ئەوەی كە پێی دەڵین مافەكانی خێزان. 

بەڵام دەستەواژەی باری كەسێتی كتومت بەرامبەر دەستەواژەی مافەكانی خێزان نییە، بەڵكو زور جار فراوانترە، و بەرامبەر دەستەواژەی باری عەینی (الاحوال العینیە) بەكار دێت واتە كۆمەلێك بنەمای قانونی كە حوكمی پەیوەندییە داراییەكان دەكات). 

هەر چۆنێك بێت هۆكاری پێناسەكردنی ئەم دەستەواژەیەو ناونانی، مانای هاوسەریو ئەوەی پەیوەندی پێوەیەتی، و كۆتایهێنان بە هاوسەری و ئاكامەكانیو، هەروەها رەچەڵەكو ئاكامەكانیو، وەسیەتو میراتی، دەگەیەنێ. ئەمانە هەر هەمووی باری مرۆڤەو تایبەتە بە خودی كەسایەتییەوە. 

دانانی پێناسەیەكی گشتگیر بۆ دەستەواژەی باری كەسێتی كارێكی سانا نییە. ئەمەش لە ئاكامی چەند هۆیەكەوە كە پەیوەندییان بە وەرگرتنی ئەم دەستەواژەیەوە لە فقهی ئیتالییەوە هەیە، و بوونی فقهی ئیسلامی وەك سەرچاوەیەكی سەرەكی ئەم یاسایە. بۆیە دەبینین هەندێ لە زانایانی ئەم بوارە دەستەواژەی (یاسای خێزان) بەكاردەهێنن، لە كاتێكدا حوكمەكانی ئەم یاسایە بواری خێزان تێپەردەكات. هەندێكی دیكە لە نووسەران تێكرای ئەو بابەتانە تۆماردەكەن كە چەمكی باری كەسێتی دەیگرێتەوە.

یاسای باری كەسێتی عێراق ژمارە 188ی ساڵی 1959 پێناسەی چەمكی باری كەسێتی نەكردووە. بەلام لە تێكرای بەندەكانی ئەو یاسایە بۆمان دەردەكەوێت كە ئەم بوارانە دەگرێتەوە:

1ـ ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە باری خودی مرۆڤەوە هەیە، وەك ئەوەی ئەو مرۆڤە پیاو بێ یان ژن.. سەڵت بێ یان خاوەن هاوسەر یان تڵاقدراو بێت...زیندوو بێت یان مردوو یان وون بوو...سەرپەرشتی یەكێك بكات یان سەرپەریشتیكراو بێت.

2ـ ئەو پەیڕەوانەی پەیوەندییان بە ئەهلیەتی مرۆڤەوە هەیە.

3ـ پەیڕەوەكانی هاوسەری، و مەرجو كوچكەكانیو، شیاوی پیاوو ژن بۆ ئەنجامدانی ئەو گرێبەستەو بوارە قەدەغەكراوەكانو، چۆنێتی تۆماركردنیو سەلماندنی.

4ـ ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە مافی ژنو مێردەوە هەیەو، مەسەلەی مارەییو خەرجی. 

5ـ پەیڕەوەكانی هەڵوەشاندنەوەی گرێبەستی هاوسەری و تەڵاقدان و جیابوونەوەو (خلع)و (عدە)..هتد.

6ـ ئەو بابەتانەی پەیوەندییان بە سەلماندنی رەچەڵەكی منداڵەوە هەیەو، داننان بە باوكبوونو دایكبوون.

7ـ پەیرەوەكانی شیردانو منداڵ بەخێوكردن.

8ـ پەیرەوەكانی وەسیەتو میراتیو، خەرجیدان بە خزمو كەسوكار.

9ـ پەیرەوەكانی تایبەت بە ئەوقاف.

6/ مێژوی پەرەسندنی یاسای باری كەسێتی لە عێراقدا

لەعیراقدا بەپێی فقهی حەنەفی كە مەزهەبی فەرمی دەوڵەتی عوسمانی بوو، بریار لە سەر مەسەلەكانی باری كەسێتی دەدرا، وئەو شوێنانەش كە زۆربەیان لە شیعە بێكدەهات بەپێی مەزهەبی جعفەری حوكم دەدرا ودانیشتوان سەردانی مەرجەعە ئاینییەكانی خۆیانیان دەكرد.

وشەی (بابەتی كەسێتی) بۆ یەكەمین جار لە دوای داگیركردنی بەغدا لە ساڵی 1917 دا لە بەیاننامەی دادگادا بەكارهێنرا، وپاشانیش لە مایسی 1921دا دەستەواژەی «باری كەسێتی» بەكارهێنرا. لە یاسای دادگای شەرعی كە لە 30 حوزەیرانی 1923دا بریاردرا ئەم دەستەواژەیە دووبارە كرایەوە. 

یاسای دادگای شەرعی ساڵی 1923 بریاری دانانی دادوەری جەعفەری دا، هەروەها ماوەی دا كە دادوەری سونە مەزهەب ودادوەری جەعفەری مەزهەب دەستنیشان بكرێن لەو شوێنانەی كە دانیشتوان سەر بەو دوو مەزهەبەن. 

لە بەندەكانی 74ـ 80 لە یاسای ئەساسی عێراق (القانون الاساسی العراقی) ساڵی 1925 كە یەكەمین دەستوری دەوڵەتی عێراق بووە، ئاماژە بۆ دەستەواژەی باری كەسێتی كراوە. 

لە بەندی77 لەو دەستورەدا هاتووە: دادوەری لە دادگا شەرعییەكاندا بە گوێرەی حوكمی تایبەت و بەپێی حوكمی شەرعی تایبەت بە هەر مەزهەبێك لە مەزهەبەكانی ئیسلامدا ئەنجام دەدرێ. دادوەر بە گوێرەی مەزهەبی زۆربەی دانیشتوانی هەر ناوچەیەك دادەنرێ، هاوكات لەگەڵ مانەوەی دادوەری سنە وجەعفەری لە شاری بەغدا وبەسرادا.

لە ساڵی 1933 دا هەوڵێك لەلایەن دیوانی نوسینی یاسایی(دیوان التدوین القانونی) بۆ داڕشتنی قانونی باری كەسێتی درا، وبۆ ئەم مەبەستەش گەڵاڵنامەیەك ئامادەكرا، بەڵام ئەم هەوڵە سەركەوتوو نەبوو. 

وەزارەتی دادی عێراق لە 29/1/1945 دا بریاری دامەزراندنی لێژنەیەكی دا كە لە چوار كەس پێك بێت وگەڵاڵنامەیەك سەبارەت بە قانونی باری كەسێتی لەسەر بنەمای ئەو حوكمە گونجاوانەی كە دەكرێ لە فقهی ئیسلامییەوە وەربگیری، ئامادەبكرێ. لێژنەكە كاری خۆی ئەنجامدا، ولە هەردوو ئاینزای سنی وجەعفەری مەسەلەی هاوبەشی وەرگرت، بەڵام رووبەرووی گرفتێك بۆوە كە لە بەندی 77 ی یاسای ئەساسی عێراقدا هاتبوو سەبارەت بە حوكمكردنی دادگا بەپێی فرەمەزهەبی وگەڕانەوەی هەركۆمەڵە خەڵكێك بۆ مەزهەبی خۆی، بۆیە نەكرا بێ جیاوازی مەزهەبی حوكمێ دوور لەو فرەییە كاری پێبكرێت. 

هەندێ نووسەر لەو باوەڕەدان كە «لێژنەكە مەزهەبی سونەی كرد بە بناغەی پرۆژەكە.. بەڵام لە پەرلەمانی ئەو سەردەمەدا وەرنەگیرا». 

دوای شۆرشی چواردەی تەمموزی 1958 وەزارەتی داد لە 7 ی شوباتی 1959دا لێژنەیەكی تایبەتی دامەزراند بۆ دانانی گەڵاڵنامەی باری كەسێتی كە پرنسیپەكانی لە حوكمەكانی شەریعەتی ئیسلامەوە وەرگرتبێت، و بە جۆرێك لە گەڵ یاساكانی وڵاتە ئیسلامییەكان وبریارەكانی دادگای شەرعی لە عێراقدا گونجاوبێت. ئەم لێژنەیە توانی پرۆژەی قانونی باری كەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959 دابرێژێت. ئەم قانونە تێكرای ئەو بوارانەی كە لە فقە دا پەیوەندییان بە مەسەلەكانی هاوسەری وتڵاق ولەدایكبوون ونسب وبەخێوكردنی كۆرپە وخەرجی و وەسیەت ومیراتەوە هەن، گرتەخۆی. 

ماددەكانی ئەم قانونە سەرچاوەی لە هەموو ئاینزاكانی ئاینی ئیسلامەوە وەرگرتبوو، بەشێوەیەكی گشتگیری سوودی لە هەموو ئاینزاكان وەرگرتبوو، و بەسەر هەر تاكێكی موسڵمانی عێراقی و كەسانی بیانی موسڵمان لە عێراقدا، بێ رچاوكردنی ئەوەی كە سەر بە چ ئاینزایەكە، جێبەجێدەكرا. 

بڕگەی یەك لە ماددەی دوو ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە: «حوكمەكانی ئەم قانونە هەموو عێراقییەكان دەگرێتەوە، جگە لەوانەی كە بە قانونێكی تایبەت جیادەكرێنەوە». 

كرستیان وجووەكان لە عێراقدا بە گەڵاڵنامەی تایبەت وبەپێی ئاینەكانی خۆیان لە دادگای سەرەتادا (محكمە البداوە) حوكم لە سەر كێشەكانی باری كەسێتییان دەدرا.

بەڵام ئەم جیاكردنەوەیە سابیئەی مندائی وكوردی ئێزیدی نەگرتەوە، بە بیانووی ئەوەی كە گەڵاڵنامەی تایبەت بە خۆیان لە ئارادا نییە، لە كاتێكدا لە هەردوو ئایندا حوكمی ئاینی و شەرعی تایبەت بە مەسەلەكانی باری كەسێتی هەیە.

لە بەڵگەنامەی هۆكاری بریاردانی قانونی باری كەسێتیدا هاتووە: «فرەبونی سەرچاوەكانی دادگا، و جیاوازی حوكمەكان سەبارەت بەم بوارە نائارامی لە ژیانی خێزاندا دروستكردوە، و مافی تاكی دابین نەكردوە، ئەمەش هاندەرێكی بیركردنەوە بوو لە پێناوی دانانی قانونێك كە گرنگترین ئەو حوكمە شەرعییانەی كە كۆكبون دەربارەیان هەیە، بگرێتە خۆی». 

لە هەمان كاتدا بڕگەی دوو لە ماددەی یەك ئاماژە بۆ ئەوە دەكات « ئەگەر هاتوو لە قانونەكەدا دەقێكی یاسایی نەبوو بۆ جێبەجێكردنی، ئەوا بەپێی ئەو پرنسیپانەی شەریعەتی ئیسلام كە زیاتر لە گەڵ دەقەكانی ئەم قانونەدا گونجاون، حوكم دەدرێت». ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت كە یاساكە داوای ئەوە ناكات كە پشت تەنها بە یەك ئاینزا ببەسترێت، بەڵكو بە شێوەیەكی گشتی سوود لە پرنسیپەكانی شەریعەت وەربگیرێت. 

قانونی باری كەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959 هەڵوێستێكی میانڕەوی هەبوو لە مەسەلەی فرەژنی. یاساكە فرەژنی قەدەغەنەكرد وەك یاسای تونس، و سنوریشی بۆ دانەنا وەك یاسای مەغریب. یاساكە ماوەی نەدا پیاو زیاتر لە یەك ژن بهێنێت، بە بریاری دادوەر نەبێت. بۆ ئەوەی دادوەریش ئەو ماوەیە ببەخشێت، دەبێت مێرد توانای بەخێوكردنی زیاتر لە یەك ژنی هەبێت، و لەو ژنهێنانەش بەرژەوەندییەكی رەوا هەبێت. یاساكە فرەژنی قەدەغەكرد ئەگەر مەترسی ناعەدالەتی لە ئارادابێت، و ئەم مەسەلەیەش بۆ دەسەڵاتی دادوەر و تێروانینی، دەگەرێتەوە. 

قانونی باری كەسێتی بە تێروانینێكی نوێوە مامەڵەی لە گەڵ حوكمەكانی میرات كرد، و هەوڵی دا كە ماددەكانی ئەو بوارە لەگەڵ حوكمی گواستنەوەی زەوی ئەمیری گونجاو بێت كە لەسەردەمی دەوڵەتی عوسمانییەوە بریاردرابوو. 

بەم جۆرەش رێگای گرت لەو فرتوفێڵانەی لەو بوارەدا ئەنجامدەدرا، و جۆرە یەكسانییەكی لەم بوارەدا بەدەسهێنا.

لە دوای كۆدەتای شوباتی 1963، یاسای باری كەسێتی هەموار كرا و بریاری ژمارە 11ی ساڵی 1963 دەرچوو. بەو پێیەش ئەو ماددانەی پەیوەندییان بە میراتەوە هەبوو، راگیرا، و بریاردرا بە پێی (فقە)ی ئاینزایی (مزهەبی) میرات دابەش بكرێت. 

لە ناوەڕاستی حەفتاكاندا هەندێ ماددەكانی قانونەكە بە جۆرێك كە خزمەتی بەرژەوەندی ژن بكات، سەرلەنوێ هەمواركرانەوە، و فشاركردنە سەر ئافرەت وناچاركردنی بۆ شووكردن قەدغەكراو و تاوانباریش دووچاری سزا دەبۆوە. 

لە بواری میراتدا (فقە)ی مەزهەبی لا برا، و كچ لە گەڵ كوڕدا لە رێگاگرتنی (حجب) ئەو كەسانەی كوڕ رێگای لێدەگرێت، یەكسان بوون. هەروەها یاساكە هەندێ بریاری پۆزەتیف بۆ بەرژەوەندی ژن و یەكسانیان لە بواری جیابووونەوەی دادگایی و ساوابەخێوكردن، وەرگرت.

بەڵام قانونەكە لەگەڵ زیادبوونی شاڵاوی دیكتاتورییانەی رژێم و شەڕە یەك لەدوایەكەكانی، كۆمەڵێك هەمواربوونی نەگەتیفانە بۆ بەرژەوەندی ژنان بە خۆوە بینی.

پاش روخاندنی رژێمی دیكتاتۆری حوكمران لە 2003دا، ئەنجومەنی حوكم لە عێراقدا لە ماوەی سەرۆكایەتی عبد العزیز الحكیم دا بریاری 137ی وەرگرت. بەپێی ئەو بریارە قانونی باری كەسێتی لە عێراقدا هەڵوەشایەوە، و بریارەكە ئاماژەی بۆ ئەوە كرد كە دەبێت بە پێی بنەمای (فقە) مەزهەبی وتایفەگەری مەسەلەكانی باری كەسێتی بریاری لەسەر بدرێت. نارەزاییەكی فروان لە عێراقدا دژ بەم بریارە بەتایبەتی لەلایەن رێكخراوەكانی ژنانەوە بەرپایوو. 

حكومەتی هەرێمی كوردستان ملكەچی ئەو بریارە نەبووە، و پەرلەمانی كوردستانیش وابەستی خۆی بە جێیەجێكردنی یاسای باری كەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959 بەستەوە، تەنانەت ئەگەر لە بەشەكانی دیكەی عێراقدا جێبەجێ نەكرێت. لە ئاكامی نارەزای وفشاری جەماوەری بریاری 137 وەلانرا و هەڵوەشایەوە.

*بابەتێكە بە چەند بەشێك بڵاودەكرێتەوە.

 

*توێژینەوەیەكە بە چەند زنجیرەیەك بڵاودەكرێتەوە

  • 1