ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

 

 بەشی پێنجەم

 

 دەستەواژەی باری كەسێتی 7/ پەیوەندی نێوان قانوونی باری کەسێتی و مەرجەعیەتی

دەستووری هەمیشەیی عێراق

     کاتێک نووسینی پرۆژەی دەستوری عێراق، دوای ڕووخاندنی دیکتاتۆری، دەستی پێکرد، کۆمەڵێک گرفتی سیاسی ئاڵۆز هاتەکایەوە. تێکڕای ئەو گرفتانەش رەنگدانەوەی ئەو ململانێ سیاسییە بوو کە لە ئاکامی پەیوەندی و هاوسەنگی کۆمەڵایەتی نێوان پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکانی عێراق لە ئارادابوو. بەشێکی سەرەکی ئەو کێشانە لە مەسەلەی دەستنیشانکردنی سەرچاوەی دەستوردا بەرجەستە بوو. ئەمەش لە هەلومەرجێکدا کە لە عێراق و تێکڕای ناوچەی ئیسلامی و عەرەب کۆمەڵێک کێشەی چەقبەستوو هەن و خۆیان لە پەیوەندی نێوان دەوڵەت و ڕەهابوونی لە حوکمدا لە لایەک، و هاووڵاتی پەراوێزخراو لە لایەکەدی دیکەوە، دەردەخەن.

دەستنیشانکردنی سەرچاوەی دەستور کارێکی ڕاستەوخۆ و گرنگ دەکاتە سەر تێکڕای ئەو یاسانەی لە دەوڵەتەوە بڕیار دەدرێن. لە ڕوانگەی پرنسیپی دەستوریبوونی قانوونەکان، سەرچاوەی دەستور نەک تەنیا کار دەکاتە سەر خودی دەستور، بەڵکو دەبێت مەرجێکی ئەوتۆ کە لە تێکڕای قانوونەکاندا بەهەند وەربگیرێت، و ملکەچی ئەو مەرجەعیەتەبن.

   لە پرۆسەی نووسینی پرۆژەی دەستوری عێراق ئەو فرەبوونەی لە بواری نەتەوایەتی و تایفەگەری و مەزهەبی و ئاینی هەیە کاریکردە سەر دەستەواژەکان و مادەکانی دەستور. ئەم فرەبوونە بەهۆی بارگرژی نێوان ئەو پێکهاتانە، رۆڵێکی نێگەتیڤانەی گێڕا، و هۆکاری نزیک بوون و دەوڵەمەندکردنی پرۆژەکە نەبوو، بەڵکو تا ماوەیەکی درێژخایەن بنەمایەکی دوورەپەرێزی و گۆشەگیری ئەو پێکهاتانە دەهێڵێتەوە.

   بەشێکی دیکەی ناکۆکییەکان لە مەسەلەی نووسینەوەی دەستوردا پەیوەندییان بە تێڕوانینی هێز و لایەنە سیاسییەکانە سەبارەت بە چەمکی سەرچاوەی دەستور. لەم بوارەشدا بەروونی جیاوازی نێوان تێڕوانینی لایەنە دیموکراسی و عەلمانییەکان لەگەڵ هێزە ئیسلامییە سیاسییەکان بە هەردوو لایەنییەوە (حزب و گرووپە ئیسلامییە شیعەکان و حزب و گرووپە ئیسلامییە سوننەکان)، سەبارەت بە چەمکی ئەرکی ئاین لە کۆمەڵدا دیارە. ئەم خاڵە راستەوخۆ لەسەر باری کۆمەڵایەتیدا رەنگدەداتەوە، و بەتایبەتی ئەو بوارانەی پەیوەندییان بە ئازادی ئافرەت و مافەکانی، و ئازادی تاک، و رێکخستنی ئەو یاسایانەی پەیوەندییان بە باری کەسێتییەوە هەیە. بۆیە دەبینین کە پەیوەندییەکی راستەوخۆ نێوان مادەی 2ی دەستور کە سەبارەت بە سەرچاوەی دەستورە، لەگەڵ ماددەی 41ی دەستور کە پەیوەندی بە بنەمای رێکخستنی باری کەسێتییەوەیە، هەیە.

   لە ئاکامی ئەو تەوافق و سازشەی کرا، دەستور بڕیاردرا، و مادەی 2 لە دەستوری عێراقی فیدراڵ ئاماژە دەکات کە:

یەک: ئیسلام ئاینی فەرمی دەوڵەتە، و سەرچاوەیەکی سەرەکی یاسادانانە:

ا- نابێت یاسایەکی ناکۆک لەگەڵ حوکمە نەگۆڕەکانی ئیسلام، بڕیاربدرێت.

ب- نابێت یاسایەکی ناکۆک لەگەڵ پرنسیپەکانی دیموکراسی، بڕیاربدرێت.

ج- نابێت یاسایەکی ناکۆک لەگەڵ ئەو ماف و ئازادییە سەرەکییانەی کە لەم دەستورەدا هاتووە، بڕیاربدرێت.

دوو: ئەم دەستورە ناسنامەی ئیسلامی زۆربەی گەلی عێراق زامن دەکات، هەروەها تەواوی مافی ئاینی تێکڕای تاکەکان لە ئازادی باوەڕ پەیڕەوکردنی ئاینییان، یۆ کرستیان و ئێزیدی و سابیئەی مەندائی، زامن دەکات. 

   بەمەبەستی حاڵیبون لە پەیوەندی نێوان سەرچاوەی دەستور کە لە مادەی 2ی دەستوردا هاتووە، و لەسەرەوە ئاماژەمان پێکرد، لەگەڵ مەسەلەی باری کەسێتی، پێویستە ئاماژە بە مادەی 41ی دەستور بکەین کە تیایدا هاتووە:

عێراقییەکان لە ئیلتیزامکردن بە باری کەسێتییانەوە بە گوێرەی ئاینیان و مەزهەبیان و باوەڕیان و هەڵبژاردنیان، ئازادن، ئەمەش بە یاسا ڕێک دەخرێت.

   لە ئاکامی ئەو پەیوەندییەی نێوان هەردوو مادەدا هەیە، دوو گرفت دێنەکایەوە. یەکەمیان پەیوەندی بە دەستێوەردانی دەستورە لە مەسەلەکانی باری کەسێتیدا، بەتایبەتی کارتێکردنی دەستور لەسەر قانوونی باری کەسێتیدا.

   گەر تەماشای دەستوری هەندێ وڵاتانی ناوچەکە بکەین، بۆمان دەردەکەوێت کە دەستوری هەندێ وڵات سنور و میتۆد و رێبازی ئەو یاسایانەی پەیوەندییان بە ماف و ئازادییەکانی ئافرەتەوە هەیە، دەستنیشان دەکات.

   ئەو جۆرە دەستورانە بە بیانووی پاراستنی دەستوریانەی یاسای باری کەسێتی، سنوری گشتی و بنەمای یاسای باری کەسێتی دەستنیشان دەکەن.

  بۆنمونە مادەی 9 لە دەستوری لوبنان بەهەمان شێوازی مادەی 41ی دەستوری عێراق فیدراڵ باس لە رەهابوونی ئازادی باوەڕ دەکات، و جەخت لەسەر رێزگرتنی هەموو ئاین و ئاینزاکان لەلایەن دەوڵەتەوە دەکاتەوە، و ئەو ئازادییە لە دابینکردنی رێزگرتنی سیستمی باری کەسێتی و بەرژەوەندییە ئاینییەکان خەڵک بە جیاوازی پێکهاتەکانیانەوە، دەبینێتەوە.

   بەشێک لە سیاسەتمەداران و یاساناسان پێیان وایە ئاماژەکردنی دەستور بۆ هێڵە گشتییەکانی باری کەسێتی، و باسکردنی ئازادی نەتەوە و ئاین و ئاینزاکان لە پیادەکردنی نەریت و حوکمی ئاینی خۆیان لە بواری باری کەسێتی، زەمینەی یەکسانی و پێکەوەژیان و ئاسایش و سەقامگیری نێوان ئەو پێکهاتە کۆمەڵایەتییە جیاوازانە دروست دەکات. بەڵام واقیعی رووداوەکان پێچەوانەی ئەو حاڵەتانەمان پێدەبەخشێت.

   بۆ نمونە لە لوبنان نزیکەی 16 یاسای باری کەسێتی لە ئارادایە، و ئەم حاڵەتەش نێگەتیڤانە کاری کردۆتە سەر پەیوەندی نێوان پێکهاتەکانی ئەو وڵاتە تا ئەو ڕادەیەی تایفەگەری لەو وڵاتەدا قوڵتر بۆوە.

   کاتێک سەرۆکی پێشووتری لوبنان، (ئەلیاس هەراوی) پرۆژەی یاسایەکی مەدەنییانەی باری کەسێتی دوور لە تایفەگەری، خستە ڕوو، و بەجۆریک ئارەزوومەندانە بەسەر لوبنانییەکان جێبەحێبکرێت، دامەزراوی ئاینی مەسیحی و ئیسلامی دژ بەو هەنگاوەی، راوەستان. 

   دەستوری ئێران بە هەمان شێوازی دەستوری لوبنان مۆرکی تایفەگەرییانەی هەیە. مادەی 12 لەو دەستورەدا ئاماژە بۆ ئەوە دەکات کە ئاینی فەرمی ئێران ئیسلام و مەزهەبی جەعفەری ئیسناعەشەرییە، و ئەم مادەیەش هەتا هەتایە دەمێنێتەوە، و ناکرێ بگۆڕدرێت. بەڵام رێز لە مەزهەبەکانی دیکەش وەک (حەنەفی، شافعی، مالکی، حەنبەلی، زەیدی) دەگیرێت. ئەم مەزهەبانەش بەشێوەیەکی فەرمی بەهەند وەردەگیرێن لە بواری باری کەسێتیدا.

   ئەگەر نمونەی دەستوری ئەو سێ دەوڵەتەی سەرەوە وەربگرین کە تیایدا لە چوارچێوەی بیرۆکەی پاراستنی راستەوخۆی دەستور بۆ مەسەلەی باری کەسێتی، و بە بیانووی پاراستنی خێزان و یەکسانی نێوان تایفەکان، دەستور ئاماژەی بۆ مەسەلەکانی باری کەسێتی کردوە، بە شێوەیەکی واقیعی دەبینین کە تەنها ئەو ئاماژە پێکردنە بەس نییە بۆ دابین کردنی پاراستنی خێزان، بەڵکو لێرەدا شێوازی ئاماژە پێکردنەکە گرنگە. ئەگەر دەستورێک بیەوێت راستەوخۆ مافی ژنان و مەسەلەی باری کەسێتی بپارێزێت، دەبێ جەخت لەسەر پرەنسیپی یەکسانی نێوان تاکەکانی کۆمەڵ لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون و گەڵاڵەنامەی مافی مرۆڤ و ئەو رێککەوتنامە نێودەوڵەتییانەی تایبەتە بە مافی ژنانەوە، دوور لە دانانی سەرچاوەی باری کەسێتی لە سەر بنەمای پێکهاتەی رەگەز و تایفە و نەتەوە و ئاین.

   دووەمین گرفت لە مەسەلەی پەیوەندی نێوان قانوونی باری کەسێتی و دەستور لەمیانەی باسکردنی پرەنسیپی دەستوریبوونی یاساکان، و مۆرکی یاسای باری کەسێتی، بەدی دەکرێت. ناکۆی ئەم بوارەدا لەوەدا دیارە کە زۆربەی قانوونەکانی باری کەسێتی لە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەکان ناکۆکن لەگەڵ پرەنسیپی یەکسانیبوون کە لە دەستوری ئەو وڵاتانەدا ئاماژەی پێدەکرێت. جگە لەمەش تێکڕای ئەو یاسایانە بە شێوەیەکی گشتی لە بەرژەوەندی ئافرەتاندا نییە.

   لەم حاڵەتەشدا کە پرەنسیپی هاووڵاتیبوون لە یاسای باری کەسێتیدا نییە، و یەکسانی لە بواری جەندەردا پێشێل دەکرێت، ئایا دەتوانین یاسای باری کەسێتی لەو وڵاتانەدا بە یاسایەکی گونجاو لەگەڵ دەستور، و چەمکی بەدەستوریبوونی ئەم یاسایەدا دابنێن؟!

   مەسەلەی دانانی ئاین بە سەرچاوەیەکی دەستور و رێگاگرتن لە هەر یاسایەک کە لەگەڵ پەیڕەوە نەگۆڕدراوەکانی ئیسلامدا ناکۆک بێت، هەروەک لە بڕگەی یەکەم لە مادەی دووی دەستوری عێراقدا هاتووە، مایەی گفتوگۆ و مشتومڕە لە ئێستا و داهاتووشدا.

   ئەم مەسەلەیە دەکرێ بە شێوازی تایبەت و ناکۆک لەلایەن حزبە ئیسلامییەکانەوە، لێکبدرێتەوە، و تاڕادەیەک گرفت و پرسار سەبارەت بە پرەنسیپی بەدەستوریبوونی یاساکان دروست دەکات.

   جگە لە لێکدانەوەی جیاوازی حزب و لایەنە ئیسلامییەکان، مەسەلەی دەستنیشانکردنی ئەو لایەنە دێتە ئاراوە کە دەستنیشانی دەستوریبوونی ئەو قانوونانە بکات بەو پێیەی لەگەڵ پەیڕەوە نەگۆڕدراوەکانی ئیسلامدا، ناکۆک نەبێت.

   ئەم حاڵەتە لە هەلومەرجێکی مێژووی ئەوتۆدا دێتە پێشەوە کە دامەزراوە ئاینییەکان خۆیان بە خاوەنی دەقی ئاینی و مامۆستای شیکردنەوە و لێکدانەوەی شەریعەتی ئیسلام و پەیڕەوەکانی دەزانن، و بەردەوام ئەو بوارەیان قۆرخکردووە. جگە لەمەش لە نێو خودی ئاینزاکانی ئیسلام و (فقە)ی تایفەگەریدا ناکۆکی لەسەر ئەو مەسەلانە هەن کە بە پەیڕەوە نەگۆڕەکانی ئیسلام دادەنرێت، بەتایبەتی لە بواری ئەو مەسەلانەی پەیوەندییان بە حوکمڕانییەوە هەیە.

    لە باسی مەسەلە نەگۆڕدراوەکان، لەوانەیە ڕادەیەکی دیاریکراو لە رێککەوتن لەسەر هێڵە گشتییەکان لە بواری مەسەلەی باوەڕهێنان، لە ئارادا بێت، بەڵام لە بواری ئەو پەیڕەوە عەمەلییانەی کە پەیوەندیی خەڵک و معامەلاتیان رێک دەخات، زۆر دژوارە باس لە مەسەلەی نەگۆڕدراو بکڕێت. هەر بۆیە (فقە)ی ئیسلامی لە میانەی ئەزموونێکی مێژووییدا کۆمەڵێک پرەنسپی هێناوەتە کایەوە لە چوارچێوەی چەمکی (مەبەستە گشتییەکانی شەریعەتی ئیسلامدا). بیرۆکەی ئەم مەبەستە گشتییانەش هەوڵ و کۆششێکی پوختی مرۆییانە بوو، لە ڕوانگەی گونجاندنی دەق لەگەڵ واقیعدا.

   ئەوەی ئەمڕۆ لەلایەن بەشێکی بەرچاوی دامەزراوە ئاینییە جۆراجۆرەکان بەدی دەکرێت، ئەوەیە بە شێوەیەکی ڕەها لەگەڵ بۆچوونەکانی ئەبو حەنیفە و شافعی و مالک و جەعفەر ئەلسادق و ئیبن تیمیە مامەڵە دەکەن، و پیرۆزی بە بۆچوونەکانیان دەبەخشن لە کاتێکدا وتە و بۆچوونەکانیان لێکدانەوەی دەقی پیرۆزی پێشتر بووە کە لە قورئان و فەرموودەکاندایە. بەم جۆرە دەقی پیرۆزی پێشتر دەقی پیرۆزی دواتری خۆی بەرهەم دەهێنێت.

   لەهەلومەرجی ئەمڕۆشدا ئەو دەزگایانەی فەتوا لەسەر مەسەلە شەرعییەکان دەدەن، و بۆچوونەکانی خۆیان وەک راستی ڕەها دەخەنە ڕوو، و جلوبەرگی پیرۆزی لەبەر فەتواکانیان دەکەن، و وەک دەسەڵاتێکی خاوەن فشار مامەڵە لەگەڵ لایەنگرانیان دەکەن، لە کاتێکدا فەتوا ڕایەکی تاکە کەسە و ئەگەری هەڵە یان راستی تێدایە.

   ئەم عەقڵیەتی رەهابوونە توێژینەوەکانی بواری ئیسسلامناسی گرتۆتەوە، بەتایبەتی ئەو توێژینەوانەی پەیوەندییان بە مەسەلەکانی مافی ژن و باری کەسێتییەوە هەیە، کە بە عەقڵیەتی سەلەفییانە ئەنجام دەدرێت، و دوور لە میتۆدی رەخنەگرتن و رەچاوکردنی واقیعی گۆڕاو، و زەمەنی گۆڕاو، تێکڕای مەسەلە ترادسیۆنییەکان و چەمکە کۆنەکان بەرهەم دەهێنێتەوە.

   ئەم گرفتانە بارگرژییەکی روون بۆ بواری یاسادانان دەخولقێنێت، چونکە بنەمای یاسا لە دەوڵەتی یاسا و مافی مرۆڤ و دامەزراوە دەستوریییەکان دەبێ مۆرکی گشتی و موجەردی هەبێت، بە پێچەوانەی بواری پەیڕەوەی (فقە) کە بە شێوازی جۆراوجۆر لێکدەدرێتەوە.

   دەتوانین بڵێین خودی دەستوری عێراق بە ماددەی دوو و چل و یەکەوە زەمینەی پێشێلکردنی پرەنسیپی بەدەستوریبوونی یاساکانی لە خۆگرتووە، و چارەکردنی ئەم حاڵەتەش بە هەموارکردنی هەردوو ماددەکە دەبێت کە بە ئاشکرا ئاین لە کاروباری بەڕێوبردنی دەوڵەت و یاساداناندا سەرچاوەیەکی سەرەکی نەبێت، و یاسای باری کەسێتیش لەسەر بنەمای هاووڵاتیبوون دوور لە بنەمای ئاینی و تایفەگەری و مەزهەبی بڕیار بدرێت.

*توێژینەوەیەکە بە چەند زنجیرەیەک بڵاودەکرێتەوە.

 

 

*توێژینەوەیەكە بە چەند زنجیرەیەك بڵاودەكرێتەوە

 

 

 

 

  • 1