ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

ئەنفال وكاریگەریەكانی لەسەرخۆ بژێوی و خۆخاوەنی

بیست گوند بە نمونە

 لەتیف فاتیح فەرەج

تێبینیەكی كورت :

 ئەم بابەتە بابەتی چەند ساڵێك لەمەوبەرە، ئێستا كە گیروگازی شكستی سیاسەتی دەرهێنان و فرۆشتنی نەوت لە هەرێمی كوردستان بووە بە تەوق، ویستم ئەمە بیری دەسەڵاتدارانی كورد بخەمەوە، هەڵبەت ئەگەر ئاوەزی بەڕێوە بردن هەبا رۆژمان بە ئێستا ناگەیشت، ئێستاش ئاوەز هەبێت دەتوانین بەسەر گرفتەكاندا زاڵ بین، كێشە ئەوەیە خەیاڵ و درۆی بە دووبەی كردنی هەولێر كە نەكرا لە سەر جەستەی وێرانكردنی دێهاتەكان بە ڕێوە چوو، نەدووبەیمان سازان و نەگوندیشمان ما، كوردستانیش هەموو تەلبەند و تاپۆ كرایە سەر ئەوانەی لە بری خەمی كشت و كاڵ و ئاژەڵداریان بێت، خەمی ئەوەیانە ئێوارە چ جۆرە شەراب و خواردنەوەیەك بخۆنەوە .

ئەمەی خوارەوە لە راستیدا هەوڵی پڕۆژەیەكی گەورە تر بوو، بەڵام دواتر بەم جۆرە كەم كرایەوە، لە 25 گوندیش 20 گوندمان هێشتەوە، من دەمەوێت ئەوە بیر حكومەتی هەرێم و وەزارەتی كشت و كاڵ بخەمەوە، كە دێیەكانی شوانی خاسەو كێشك و جەباری و ناوزەنگەنەوە هەمەوەند و قەڵاسێوكەو شوێنەكانی دەورو بەری كەركوك و چەمچەماڵ و لەو لاشەوە حەویجە پێویستیەكانی میوەو سەوزەو شیرەمەنی و تەنانەت گۆشت و پەلەوەری زۆربەی چەمچەماڵ و كەركوكیان دابین دەكرد تا كاتی ئەنفال لە هەموو ئەو گوندانەی ئەو دەورو بەرە موچەخۆر زۆر كەم بوو، زۆر كەم رێكدەكەوت گوندێك یەك دوو موچە خۆری هەبێت مەگەر سەرباز، یان شتی دیكە، ئێستا هەرە زۆری خەڵكی ئەو ناوچانە موچە خۆرن و ناتوانن ئاژەڵداری و كشت و كاڵ بكەن .

سەرەتا :

لە بارەی چەمك و پێناسەی ئەنفالەوە قسەو باسی زۆر كراوە بۆیە لێرەدا ناچینەوە سەری، هەرئەوەندە دەڵێین، كە ئەنفال بریتی بوو لە هەشت قۆناغ، لە 19ی -2-1988 دەستی پێكردو لە سەرەتای مانگی 9ی هەمان ساڵ كۆتای هات، لە 6-9 بە فەڕمی حكومەتی بە عس كۆتای پرۆسەكەی راگەیاند، بەڵام وەك ئامادەكاری بۆ پرۆسەكە مێژوی ئامادەكاریەكان دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی 1987 ئەو كاتەی عەلی حەسەن مەجید بووبە بەرپرسی دەفتەری باكوری حزبی بەعس .

لەو سڕینەوەیەدا دەیان هەزاركەس كرانە ژێر خۆڵی بیابانەكانی باشوری عێراقەوە، كەمن بۆ خۆم لە ساڵی 2003 چوومەتە سەر دەیان گۆڕی بە كۆمەڵ .

هەشت قۆناغەكەی ئەنفال نزیكەی تەواوی كوردستانی گرتەوەو زۆر ترین فشاریش بۆ سەر بەری سۆرانی باشوری كوردستان بوو، بە شێوەیەك كە نزیكەی 7 لە هەشت قۆناغەكە ئەو ناوچەیەی گرتەوەوهەڵبژاردنی ناوەكەش لە سورەتێكی قورئانەوە وەرگیرا بوو . دەقی سورەتەكە چڕ دەبێتەوە لە یەك ئایەتا " لەبارەی ئەنفالەوە لێت دەپرسن، بێژە ئەنفال بۆ خوداو پێغەمبەری خودایە "

بۆچی بە عس ئەنفالی دەستپێكرد :

عەلی حەسەن مەجید نزیكەی ساڵێ بەر لە پەلامارەكانی ئەنفال بووبە بەرپرسی دەفتەری باكوری حزبی بەعس و بارەگای سەرەكی دەفتەرەكە لە كەركوك بوو،هەر ئەو دەم عەلی حەسەن مەجید بڕیارێكی 6 خاڵی دەركردو هەڕەشەی سوتاندن و لە ناودانی كرد، لە بڕیارەكەدا ئەوەشی ووتبوو ئەگەر هەر فەرماندەو بەرپرسێكی سەربازی ئەو كارە جێبە جێ نەكەن سزای توند دەدرێن، بەعسیەكان لەو دەمەدا لە سەرو بەندی كۆتا هاتنی شەڕی عێراق – ئێراندا بوون، راستە شەڕەكە 8-8-1988 كۆتای هات، بەڵام زۆر خاوببوەوە، بەعسیش لە تۆڵە كردنەوە لە كورد دەگەڕا، بە تایبەت ئەو ماوەیە پێشمەرگە هەندێك شەڕی یەكلاكەرەوەیان دەكردو دەستیان دەگرت بەسە چەندین شوێندا وەك شەڕەكانی بێتواتە، سەنگاو، هەڵەبجەو شوێنگەلی دیكە، هەڵبەت بەعسیەكان بوونی گوندەكانی كوردستانیان بە گەورەترین پاڵپشت و هۆی مانەوەی شۆڕش دەزانی، بڕوای تەواویان بەوە هێنابوو ئەگەر گوندەكان نەمێنن، شۆڕشیش كۆتای دێت " من بۆ بزوتنەوەكانی كورد زیاتر پێمباشە هەرا بەكار بێ تا شۆڕش "، بۆ ئەوەش ئەنفالی یەكیان بە تایبەتی بۆ سەر ئەو گوندانە بوو كە سەركردایەتی یەكێتی نیشتمانی كوردستانی لێبوو، وەك گوندەكانی " سەرگەڵو بەرگەڵوو چاڵەواو دۆڵی جافەتی و ئەو ناوچە دڵگیرە " لەم پەلامارەدا هەمەجۆری چەكیان بە كار هێناو پەلامارەكەش لە 19ی شوباتی 1988 دەستی پێكرد، لەو قۆناغەدا خەڵكێكی زۆر بوونە قوربانی و بەشێكیش لە خەڵك روویانكردە دیوی كوردستانی رۆژهەڵات و بە هۆی سەرماو سۆڵەو بەفرەوە خەڵكانێك لە ناوچوون و هەڵدێران و بوونە خۆراكی مردن، ئەوانەی لەو مەینەتیە رزگاریان بووە باسی لە دەستچوونی ئازیزانیان بە كاریگەرترین شێوە دەكەن، كە چۆن لە دەست و كۆڵیان مناڵ و هاوسەر خزاوەو نەیانتوانیوە بە دوایاندا بچن و دەرازیان بكەن .

قۆناغەكانی تر گوازرایەوە بۆ قەرەداخ و ناوچەی گەرمیان و قادركەرەم و سەنگاوو شوێنەكانی تر، ئەم ناوچانە باشترین گروپە شەڕوانەكانی پێشمەرگەیان لێبوو، بەعسیەكان بۆ ئەوە ئەنفالیان كرد تا :

یەكەم : پێشمەرگە بێپشت و پەنا بهێڵنەوە .

دوەم : جوتیارو وەرزێرەكان لە خاك و زەوی خۆیان دورخەنەوەو بێكاریان بكەن و ناچاری جاشێتیان بكەن.

سێیەم : لە سنوری پارێزگای كەركوك و ناوچەكانی گەرمەسێر پڕۆژەی تەعریب درێژە پێبدەن .

چوارەم : هێزی پێشمەرگەو سەركردایەتی حزبەكان ناچاری ملدان و رێكەوتن بكەن .

پێنج : لە ئۆردوگای سەربازیدا ئەو خەڵكە كۆبكەنەوە بۆ ئەوەی بە ئاسانی دەستیان بەسەردا بگیرێ .

هەڵبەت جگە لەم خاڵانە خاڵگەلی دیكەش هەن، هەڕەشەكانی عەلی حەسەن مەجید بە ئاشكرا بۆنی جینۆسایدێكی سەر تا سەریان لێدێت .

ئۆردوگاكانی دیلی :

ئەو خەڵكەی لە گوندو جێ و رێی خۆی دورخرایەوە، لە ئۆردوگا زۆرە ملێكان " ئۆردوگاكانی دەستبەسەری" لە ژێر چاودێری توندا كۆكرایەوە، ئەم ئۆردوگایانە لە هەموو كوردستان دروستكرا نمونەی ئۆردوگاكانی " سمود، شۆڕش، بنەسڵاوە، دارەتوو، نەسرو باریكە " هتد ئەم ئۆردوگایانە زیاتر لە سەربازگەی دیلی دەچوون، شێوازی دروستكردنەكەیان بە جۆرێك بوو كە بە ئاسانی دەستی بەسەردا بگیرێ، ئەوانەی لەم ئۆردوگایانە كۆكرانەوە ئەوانەبوون كە لە گۆڕە بە كۆمەڵەكان و زیندانەكان رزگاریان بوو، لەوشوێنە تازەیەشیان ناچاری ئەوە كران كە بۆ بژێوی ژیان بە دووی كاری ناجۆری وەك چەكداری و چوونە نێو فەوجە سوكەكانەوە بگەڕێن .

كاتێ عەلی حەسەن مەجید دەستی بەسەر گوندەكاندا گرت و هەمووی سوتاندو تەفرو تونای كردن، هەڕەشەی ئەوەشی كرد كە هەر كەسێك لە ناوچە قەدەغە كراوەكان ببینرێ یەكسەر بكوژرێ، ئەمەش بە تەواوەتی دەست و پێی خەڵكی بەستەوە لەوەی بتوانێ بگەڕێتەوە بۆ شوێن و رێی خۆی .

ئەم ئۆردوگایانەی دیلی لە بری ئەوەی دوای راپەڕین كۆتاییان پێبهێنرێ و خەڵكەكە لەو ناوچانەی ئازاد كراوە بگەڕێنەوە سەر ژیان و گوزەرانی خۆیا ن پەرەیان پێدراو كرانە شارۆكە، ئەمەش ئەوەندەی تر خەڵكی لە گەڕانەوە بۆ زێدی خۆی پەشیمان كردەوە، هەڵبەت ناكرێ بارو دۆخی دەرونی و لە دەستچونی ئازیزان و یادەوەریە تاڵەكانیش بە هەند وەرنەگیرێن .

لە خۆخاوەنیەوە بۆ كۆت و بەند :

ئێمە بۆ ئەم نووسین و توێژینەوە كورتە بیست گوندمان بە نمونە وەرگرتوە، ئەو بیست گوندە هەموویان دەكەونە سنوری كەركوك و چەمچەماڵ و گەرمەسێرەوە، لە یەك ناوچەش وەرنەگیراون، هەڵبەت ناوچەكانی دیكە باشتر نین خۆئەگەر بۆ نمونە 1000 گوندمان وەرگرتبا تووشی شۆك دەبووین، دواتر لیستی گوندەكان نووسراوە، لە كۆی بیست گوند بەر لە ئەنفال 1341 خێزان هەبووە، واتە یەك ساڵ بەر لە پەلامارەكانی ئەنفال ئەو گوندانە 1341 خێزانی تیا ژیاوە، كە تەنێ بۆ شەكرو چای و نەوت پێویستیان بە شار بووە، ئەوە جگە لەوەی هۆیەكی گرنگی دابین كردنی میوەو سەوزەو گۆشت و هەنگوین و شیرەمەنی و دانەوێڵە بوونە بۆ شارەكان كۆی ئەو بیست گوندە ئێستا 194 خێزانی كوردی تیایە، بەڵام تەنیا خاڵە بازیانی نزیكەی 300 ماڵە عەرەبی تیایە، خەڵكی گوندەكانی كوردستان بەر لە ئەنفال بۆ كەمترین كەلو پەل پشتیان بە حكومەت دەبەست، لەبەر ئەوەی زۆرینەی كەل و پەلی رۆژانەو خۆراك و شمەكی ماڵ خۆیان دابینیان دەكرد، بەڵام دوای ئەنفال 100% پشتیان بە حكومەت و دەسەڵات بەست، ئەمەش بووبە هۆی :

یەكەم : بێكاری و تەمەڵیەكی زۆر

دوەم : شكانی شكۆی مرۆڤ و ناچاركردنی بە ژیانێك كە ئاواتی بۆ نەخواستوە .

سێیەم : لە دەستدان و لە بیر چوونەوەی تواناو بەهرەو ئەفراندنەكانی وەك رستن و چنین و فەرش و بەڕە دروست كردن و تا دوای بۆ نمونە دایكی من كە خاوەنی خانەوادەیەكی گەورەش بووین كەچی بە پەڕۆ و كەل و پەلی كۆن چەندین بەڕەی رەنگاو رەنگی دروست كردبوو .

خەڵكی گوندەكان بەر لە ئەنفال خاوەنی خۆیان بوون، خۆیان بڕیاردەری ژیانی خۆیان بوون، ئەنفال ئەوەی لێسەندنەوە و كردنی بە لارە خواری حكومەت و دەسەڵات، دوای راپەڕینیش هیچ پڕۆژەو بەرنامەیەك ئامادەنەكرا بۆ گێڕانەوەی ئەو خۆ خاوەنیەی خەڵكی گوندەكان و دەسەڵاتی كوردی بۆ نەبوژانەوەی گوندەكان درێژەی بە هەمان سیاسەت و كەلتوری بەعس دا .

لە كارخستنی مرۆڤ بەم جۆرە سیاسەتە هەوڵێكە بۆ :

یەكەم : لە دەست و پێخستن .

دووەم : بێئیشكردن و ناچار كردن .

خەڵكی گوندەكانی كوردستان لە سایەی پەلامارە دڕندانەكانی ئەنفالدا بەو جۆرە لە دەست و پێخران و لە خۆ خاوەنی و خۆبژێویەوە بوونە بێكارو مشە خۆر، هەڵبەت بەعس وەك دوژمن و نەیار ئەوەی كرد بەڵام چارەسەر نەكردنی ئەم دۆخە لە لایەن دەسەڵاتی كوردیەوە، بە تەواوەتی كەسێتی كوردی لە باشوری كوردستان تێكشكاند .

بەراوردێك لە نێوان 1988و 2015 دا

لە نێوان ئەم دوو ساڵەدا 27 ساڵ جیاوازی هەیە ئێمە بۆ ئەم نووسینە 20 گوندی سنوری پارێزگای كەركوك و گەرمەسێرمان وەرگرت، ئەو بیست گوندە بەر لە پەلامارەكانی ئەنفال ئاوادان و پڕبوون لە جوڵەو بزاوت و ژیان كردن، هەموو گوندەكان مەڕو ماڵات و گاڕان و لەوەڕگەو كشت و كاڵی خۆیان هەبوو، تەواوی گوندەكان تراكتۆرو ئۆتۆمبیل و پێویستیەكانی دابین كردنی بژێزی خۆیان هەبوو، بۆنمونە تەنیا گوندی قەشقە لەو كاتەدا زیاتر لە" 3000"سێ هەزار مەڕو بزنی هەبووە .

ژمارەی ماڵەكانی ئەو بیست گوندە لە ساڵی 1988 و بەر لە پەلاماری ئەنفال بەم جۆرە بووە :

ناوی گوند -------- ژمارەی ماڵ

تازەشار             30 ماڵ

كانی قادر            40 =

ئاوباریك              40 =

قومپەڵك              70 =

مۆتلیجە                50 =

ئاوای شێخ حەمید          70 =

چەمسورخاو                 30 ماڵ

جانی                       26 =

قەشقە                      200 =

وێڵە                        45 =

گۆلەمەو                     50 =

عالیاوە                     17 =

قەڵامكایل خوارو               18 =

قەڵامكایل سەرو                20 =

ساتی                         60 =

دەلۆ                          70 =

هەیەرە سور                    25 =

ئۆمەرە گەدە                    80 =

تەپەلو                        100 =

خاڵۆ بازیانی                   300 ماڵ

هەڵبەت ئەم ژمارانە تارادەیەكی زۆر بە نزیكی وەرگیراوەو ئێمە لایەنی كەممان وەرگرتوە، چونكە هەر گوندێك یەك دوو ماڵ كەمترمان وەرگرتوە ئەوەش بە هۆی ئەوەی زۆربەی گوندەكان ماڵی سەربازی هەڵاتوو خەڵكی دیكەی لێبووە، وەك كەس و كاری پێشمەرگە.

كۆی گشتی ماڵەكانی ئەم بیست گوندە 1341 ماڵە واتە بە تێكڕایی هەر گوندێك 67ماڵ زیاتری بەردەكەوێت، لە كاتێكا ئەگەر ئێستا كۆی ماڵەكانی ئەو بیست گوندە كۆبكەینەوە بە تێكڕای هەر گوندێك 10 ماڵی بەرناكەوێت، لەبەر ئەوەی كۆی ماڵەكانی ئەو بیست گوندە ئێستا 194 ماڵە بەم جۆرەی خوارەوە :

" تازەشار 5 ماڵ، كانی قادر 7 ماڵ، ئاوباریك 7 ماڵ، قومپەڵك 3 ماڵ، مۆتلیجە 16 ماڵ، ئاوای شێخ حەمید 22 ماڵ، چەمسورخاو 4 ماڵ، جانی 7 ماڵ، قەشقە 3 ماڵ، وێڵە 4 ماڵ، گۆلە مە 7 ماڵ، عالیاوە چۆڵە، قەڵامكایل خوارو 3 ماڵ، قەڵامكایل سەرو 3 ماڵ، ساتی 15 ماڵ، دەلۆ 11 ماڵ، هەیەرە سور 7 ماڵ، ئۆمەرە گەدە 5 ماڵ، تەپەلوو چۆڵە، خاڵۆ بازیانی 55 ماڵ ".

ئەم بەراوردە كورتە بە ئێمە دەڵێت، لە دوای بیست و حەوت ساڵ لە ئەنفالكردنی كوردستان، ئێستا كوردستان لە رووی ئاوەدانی گوندەكان و بوژانەوەی كشت و كاڵ لە خەراپترین دۆخدایە، با هەموو هەفتەیەكیش بەرنامەی جۆراو جۆرلەسەر ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان لە رێگەی كەناڵەكانەوە نیشانی ئێمە بدرێت .

راستیەكی تر كە ناكرێ باس نەكرێت، ئەوەیە كۆی دانیشتوانی ئەو بیست گوندە كە 1341خانەوادەن ئەگەر گریمان هەرخانەوادەیەك پێنج كەس بووە، واتە كۆی گشتی دانیشتوان بریتی بووە لە 6705 كەس لەو ژمارەیە ئەگەر وادابنەین هەر خێزانەو یەك بە خێوكەریان هەبووە كەواتە 1341 كەس دەكات، لەو ژمارەیە كە ئەركی بە خێو كردنی زیاتر لە 5000 پێنج هەزار كەسیان لە ئەستۆ بووە، هیچ یەكێكیان موچەخۆری حكومەت نەبوونە، ئەمەش بە ئێمە دەڵێت ئەو خەڵكە خەڵكی خۆخاوەن و سەربەخۆ بوونە با بە بەردەوامیش لە بەردەم هەڕەشەی حكومەت و كۆپتەرەكانی حكومەتدا بووبن .

ئێستا دانیشتوانی ئەو بیست گوندە كە دانیشتوی شارو شارۆكەكانن، زۆربەیان چاویان لە دەستی حكومەتەو بە موچە دەژین، بەوەش بەشێكی زۆر لە سەربەخۆیی خۆیان لە دەستداوە، لە كاتێكا ئەگەر بزانین، حكومەتی هەرێمی كوردستان تا ئێستاش دامەزراندن بە رادەیەكی زۆر گرێ ئەدات بە حزبی بوون و حزبی نەبوونەوە،ئەمە تا ئێستا لە هەردوو زۆنی سەوزو زەرد بە ئاشكرا بەدیدەكرێت، هەڵبەت هێشتا سیماكانی ئەو دووزۆنە بە شێوەیەكی تەواو لە هەناوی یەكگرتنەوەدا رەنگی پەرچەمەكەیان نەگۆڕاوە .

چی بكرێت :

هەڵبەت رەنگە زۆر ئەستەم بێت بە خەڵك بگوترێ بڕۆرەوە بۆ لادێ و پێویستیەكانی ژیانیش بە تەواوەتی دابین نەكرابێت، یان كەسێك وا بڵێت كە خۆی ئامادەی ئەوە نەبێت بڕوات لە گوند بژی، بۆ ئەوە زۆر گرنگە پێویستیەكانی ژیانكردن بە تەواوەتی ئامادە كرابن، وەك :

یەكەم : رێگاو بان و كارەباو ئاوی خواردنەوەی پاك .

دووەم : بونی بنكەی تەندروستی و خوێندنگەو بنكەی كشت و كاڵ و پەلەوەر .

سێیەم : دابین كردنی پێویستیەكانی كشت و كاڵ و مەڕو ماڵات .

چوارەم : دروستكردنی دیوار بەندی شەهیدو ئەنفالكراوان و كورتەیەك لە بارەی گوندەكەوە، بۆ دروستكردنی پەیوەستەگی .

پێنجەم : كەم كردنەوەو نەهێشتنی جیاوازیەكانی نێوان شارو لادێ .

رەنگە ئەم هەنگاوانە ببنە فاكتێكی گەورەی ئاوەدانكردنەوەی گوندەكان، هەڵبەت دەكرێ حكومەت و لایەنی پەیوەندیدار بیر لە رێ و شوێنی دیكەش بكەنەوە، چەند كارەساتە گوندێك بەر لە ئەنفال 300 ماڵ بووبێت و ئێستا 7 ماڵ .