ئەمە بڵاوبكەوە
FaceBook  Twitter  

گەیشتنی هێزێك بە فاشیزم و هەنگاونان بە ئاراستەی كاراكردنەوەی بیڕۆكەی شەرانگێزی و كوشتن، دەرئەنجامی شكست و نوشستی هێزی دیاریكراوەو لەوەوەسەرچاوە دەگرێ كە ئەو هێزە . ئیتر چی نەتەوەی بێت، یاخود ئەتنی توشی جۆرێك لە شكست هاتوەو ناتوانێ بە شێوەیەكی ئەقلانی زاڵبێت بە سەر كۆسپ و تەگەرەكانی بەردەمیدا و هەوڵدەدات لە رێگەی گوشتن و لەنیۆو بردنەوە كار لە سەر سەركەوتنی خۆی بكات و بگاتە ئامانج، لەمەشدا گەر سرنجی سەرهەڵدانی نازیزم وتۆتالیتاریزمی خۆرئاوابدەین، دەبینین كە رەگێكی فاشیانەی لە خۆدا هەڵگرتوەو هۆكاربووە بۆ بەرهەمهێنانی مەترسی هەڵوەشاندنەوەو لە نێووبردنی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی، سەرهەڵدانی ئەو مەترسیەش لە شكستی گۆرینی گوتاری ئەقڵانیەوە بۆ گوتارێكی ئایدۆلۆژیانە سەرچاوەی گرت و بووە هۆكاری بەرهەمهێنانی بزوتنەوەیەكی شەڕانگێزی مەترسیداری وەك نازیزم، بەمەش گەورەترین كێشمەكێش و ململانێی بەدەستهێنانەوەی لە دەستچوەكانی سەدەكانی ڕابردووی خولقاند تا ئەندازەی پیرۆزكردنی ڕەگەزێكی دیاری كراوی وەك ڕەگەزی ئاری و گەڕانەوەی بۆ ڕابردوویەكی نادیار،بەمەشدا دەگەینە ئەوبڕواییەی كەوا ئەوەی لە خۆرئاوا ڕووی دا تێفكرین و تێروانینێكی فیكری وفەلسەفی بوو كە لە نیتشەو فیختەو هێگڵەوە هەڵێنجرابوو، بەڵام ئەمە لە بیرو لێكدانەوەی بەعسدا پێچەوانەیەو بەعس وەك هەرهێزوبزوتنەوەیەكی بان نەتەوەی هەوڵیدا لە مومارەسەكردنی پەلاماری ئەنفالدا بگەڕێتەوە سەر كەڵچەرو كلتوری عەرەبی و ئەو مێژووە خێڵایەتیەی كە لە ڕابردوودا كاری لە سەردەكرا، بەعس لەم هەنگاوەی دا دەیویست پرۆژەی خۆی لە سەر بناغەی فەلسەفەی ئاینی و سترۆكتۆرەكانی ئەو ئاینەو ئەفسانەكانی سەردەمی خێڵگەرایەتی بوونیاد بنێت و بیسەلمێنێ ئەوەی كە لەڕابردوودا بزربووەو بە دەست نەهاتوە، بەدستی بێنێتەوە و نیشانی بدات كە چ هێزێكی ئەفسوناوی هەیە لە بەرهەمهێنانەوەی ڕابردوودا، بۆیە ئەگەر بەچاوێكی نوێوە تەماشای پەلاماری ئەنفال بكەین لە سەردەستی بەعس ئەوە ئەتوانین بێژین هاوتایە لەگەڵ تەوزیفبوونەوەی بیری شۆفێنیزم و راسیزمدا و ئەمەش بە ڕوونی شەرعیەتی بەخشیە كردەكەو ئەو هۆكارانەی كە بەرهەمی دەهێنن، چونكە بەعس وەك هێزێكی نوێی بان عەرەبیزم هەر لە سەرەتای دروست بونێەوە كاری لە سەر ئەو ئاكارو رەفتارە مەترسیدارانە كردوە كە تێیدا تاكەكانی كۆمەڵگا بە جۆرێك لە جۆرەكان دەكەونە بەر مەترسی، هەنگاوی سەرەتاش ئەوكاتە گەشەی كرد كە خودی سەدام وەك چەقۆكێش و كەسایەتیە كی بكوژ دەردەكەوێت و دەبێتە جێ مەترسی لەسەر كەسانێكی نا بەعسی.

دەركەوتنی سەدام و مەترسیەكانی بەعسیش لەساتی گەشەكردنەوە دەگەرێتەوە بۆ ئەو پەیوەندیە فاشیانەی كە لەنێوو كەڵچەروكلتوری خێڵەكی عەرەبیدا بوون هەیە و لەسەردەمی سەرهەڵدانی ئیسلامەوە وەبەروونی كاری پێكراوە بەتایبەت ئەو كاتەی كە پێغەمبەر وەفات دەكات و جێ نشینەكانی دەمێننەوە، لێرەوە مەیلی فاشیەت و خۆسەپاندن دەست پێ دەكات و پەرت بوون و لێكترازانی خێڵە عەرەبەكان یەكدەخرێتەوە و دەبێتە سەرچاوەی سەرهەڵدانی جۆرێك لە فاشیزم، چونكە لە دوای نەمانی پێغەمبەر پیرۆزی و قودسیەتی كەسایەتی رۆڵ و بایەخی نامێنێت و پێچەوانە خۆسەپاندن و دەسەڵات جێ ی دەگرێتەوە و لە فۆرمێكی كۆنی خێڵایەتی یەوە دەبێتە فۆرمێكی نوێی مەترسیدارو تێدا زۆر كێشە و گیرو گازی نمونەی سەرهەڵدەدەن لەوانەش سەر هەڵدانی بزوتنەوەی خەوارج و شەڕی خێڵەكان و خەلیفەكان لەسەر جێ نشینی پێغەمبەر و كوشتنی یەكتر لەكاتی نوێژو لە پەرستگاكاندا، ئەمە جگە لەو ململانێ و كێشمەكێشانەی كە لەكاتی گواستنەوەی دەسەڵاتدا دەهاتەننە ئاراوەو كاریگەری خۆی جێ دەهێشت،واتا هەر لە پاش نەمانی پێغەمبەرەوە كۆڵەكەكانی لێكترزانی بیری یەكڕیزی خێڵگەرایەتی سەرهەڵدەداتەوە و رەمزی هاتنەوەی خێڵەكان پەیوەست دەكرێن بەسەركردەو خەلیفەكانی ئیسلامەوە و ئیسلام لە ئاینێكی گشتگیری نانەتەوەیەوە دەبێتە ئاینێكی نەتەوەی عەربی و خێڵگەرایەتی تێیدا داوای پاراستن و مانەوەی خۆیدەكات و دەبێتە خاوەنی ئاینی سەردەست كە ئیسلامە و لە گەڵ ئەوەشدا پرۆژی فەتحی عەرەبی مەسەلەی دەسكەوت و تاڵانی سەرهڵدەدات و غەنیمەو لە نێوو بردن دەبێتە فۆرمی مەترسیەكانی فەتح و ئەو گەشەكردنەی كە ئیسلام بە چاوساغی عەرەب دەستی پێكردوە، لە هەر جێگەیەك دەستیان پێ ڕا گەیشتبێ شوێن دەستیان وەك مەترسیەك ماوە و بو نەتە هۆكاری هەڵوەشاندنەوەو شێواندنی دۆخی ئەو شوێنەی كە ئەوان پێ ی راگەیشتون.

لێرەوە پرۆژەی یەكخستنی هێزی خێڵە جیاوازەكانی عەرەب لە چوارچێوەی یەك هێزدا كە هێزی ئیسلامە گەشەدەكات و غەنیمە و تاڵانیش وەك هەنگاوی یەكەم دەبێتە ئامرازی مانەوە و پاراستنی یەك پارچەی هێزەكەو لە هەرجێگەیەك مەترسی هەڵوەشاندنەوەی لێ كرا با یەكسەر پەلاماری جێگەیەك دەدراو دەسكەوتە مادی و مالێەكان دا بەش دەكران و یەكەكانی هێز دەبوژێنرانەوە، بۆیە گەر لەم دەرگایەوە لەو فۆرمە ڵەبوونەی هێزی ئیسلام لەو سەردەمەدا بروانین و تۆزێك وردبینانە وردبێنەوە لە كردارو رەفتارەكانی یەكخستنی هێزی خێڵە لێكدراوەكان ئەوە جۆرێك لە ئاكاری فاشیانە دەبینین و دەگەینە ئەو بڕوایەی كە جۆرێك لە رەفتاری فاشیانە لە نیوە دورگەی عەرەبیەوە سەرچاوەی گرتوەو ئەمەش وەك خانەیەكی ژەهراوی بوەتە فاكتەری بزواندنی سەرچاوەیەكی جیهانی لە بەرهەم هێنانی مەترسیدا و لە بەرانبەریشدا عەرەب فیكری خۆی لەسەر وەها كە لچەرێكی مەترسیدار هەڵدەچێنێت و دەبێتە خاوەنی ناسیونالیزمێكی ئاودراو بە فاشیزم و دەوڵەتیش لەسەرهەمان سترۆكتۆری فاشیانە بونیاد دەنات و بە جۆرێك لە جۆرەكان تا ئێستاش درێژەی پێ دەدات و بەردەوامی فاشیزم لە نیشتمانی عەرەبیدا بە ئاشكرا هەستی پێ دەكرێ.

عێراق و فاشیزم

 

گەر لەو دیدو تێڕوانینەی سەرەوە لەفاشیزمی عەرەبی و بەتایبەت ئەو سیجالە بەهێزەی فیكری عەرەبی بڕوانین كەئاماژەیە بە بوونی جۆرێك لەبەرهەم هێنانی فاشیزم ئەوەدەبێت عێراق و دەوڵەتی ناسیونالیزمی عەرەبی عێراقی وەك سامپڵی ئەوكردەیە وەرگرین، چونكەبەعس لەڕابرودا ئەو هێزە باننەتەوەیە نوێیە بوو كەلەخۆیدا هەڵگری توخم و ڕەگەزەكانی فاشیزم و هاوكات ناسیونالیزم بوو، ئەم دوو چەكم و لێكدانەوە فیكریەش گەر لەیەك كاتدا كاری لەسەر كرا ئەوە مەترسی گەشەكردن و تواندنەوەی تاك و كۆمەڵە نەیارەكانی لێدەكرێ و دەشێ لە خۆیدا سێستەمێكی تۆتالیتار بە هەموو مانایەكەوە بەرهەم بێت و لەهەرچركەساتێكدا بۆی ڕەخسا بچێتەبواری كرداریەوە، وەك ئەوەی لە عێراقی سەردەمی بەعسدا ڕوویدا و پەلاماری ئەنفال و كیمیابارانی هەڵەبجەی لێكەوتەوە .

چونكە بەرلەوەی لە پێكهاتەی بەعسدا تەعەسوبی عەرەبی مۆترۆبەكرابێ، هەڵگری توخم و ڕەگەزەكانی فاشیزم و تۆتالیتاریزمە وتێكەڵەیەكی مەترسیداری ئەو دوو لێكدانە فیكرییە كە شەڕی جیهانی دوەمی بەرهەم هێنا، دیارە ئایدۆلۆژیای تۆتالیتاریزمیش لە بنەڕەتەوە بەرگەی دیالۆگ و تێڕامانی ئەقڵی ناگرێت و بەردەوام بە شوێن كۆشتن و لە نێوبردنەوەیەو لە هەرجێیەك ئەم خەسڵەتە بوونی هەبێ ئەوە ئەو سێستەمە لە گەشە و نشوونمادایە و پێچەوانەی سێستەمەكراوەكان ژیانی تایبەتی تاك و كۆمەڵ لێرەدا كاری پێناكرێت و هاوڵاتی سیڤیل لەم پێكهاتە داخراوەدا پاسیڤ نییەو دەبێ وەك هێزێكی دەستە مۆ مامەڵە بە خۆی بكات .

لێرەوە بەعس بە سود وەرگرتن لە فاشیزم تۆتالیتاریزم دەبێتە ئەو هێزە مەترسیدارەی كە تاكەكانی عیراق سڵی لێبكەونەوە و وەك هێزێكی ڕەفتار فاشی دەردەكەوێ، چونكە هەرلە ساڵی 1942 وەوە كە بەعس لە لایەن ( مشیل عفلق و سەلاح بیتار) لە دیمەشق دروست كرا، هەڕەشەو مافداماڵینی هاوڵاتیان كردە پرۆسەی بەرنگاربوونەوەی ڕژێمەكانی ئەو دەمی عێراق و سووریا و لە بانگەوازنامەكەیاندا دروشمی (ئومە عربیە واحدە، زاتە رسالە خالدە ) ی بەرزكردەوە، بەمەش دەركەوت كە تێڕامانی فیكری و ئایدۆلۆژیای ئەو هێزە نوێیە چییە و دەیەوێ چی بكات . دواتریش ( مشیل عفلق ) وەك بیرمەندی ئەو هێزە سێ تێزی تری لە ئایدۆلۆژیای ئەو حزبدا چاند و داوای كرد بەعسیەكان پابەندی (الوحدە و الحریە و الاشتراكیە) بن ئەمەش بەو مانایەی كە بەعس وەك هێزێكی كراوە هەڵگری كۆمەڵێك دیدوتێڕوانینی نوێیە و دەتوانێ لە گەڵ سەردەمدا بگونجێ، لە ڕاستیشدا ئەمە تەنها رووكارێكی هەڵخەڵتێنەرانەی فیكری بوو هیچی تر . چونكە بەعس لەوە دەگەڕا لە هەرجێیەك پانتایەكانی سەركوت كردن فراوانبێت ئەو لەوێ بژێت و هەرواشی كرد تەنها لە عێراق و سوریا بەباشی سەركەوتن و نەیان توانی لە دنیای عەرەبیدا سەركەوتنی زیاتر مسۆگەربكەن .

لەولاشەوە ( عەفلەق ) بە پاڵپشتی سودی لەو هێزو پێكهاتە سیاسیانە وەردەگرت كە لە خۆیاندا هەڵگری جۆرێك لە ناسیۆنالیزم بوون بەهەموو ئەمانەشدا دەردەكەوێ كە بەعس لەسەر ئەو سترۆكتۆرو بنەما مێژوویانەی ڕابردووی كەڵچەری عەرەبی كاری كردووە كەجگە لەشەڕو كوشتار وداگیركاری هیچی تر نەبووە ئەویش بەتوانایەكی لەڕابردوو بەهێزترو تازەتر كەڕابردوو شمشێرو ڕم بەكارهێنراوەكەچی بەعس نوێترین ئامرازەكانی كۆنترۆڵكردنی دەوڵەتی خستبووە بەردەستی خۆی و كاری پێ دەكرد

بەمەش سیفەتەكانی فاشیزم لەجەستەی سیستەمی سیاسی عێراقدا زیاتربەدیاركەوت چونكە دەوڵەتی عێراق بەسەرۆكایەتی سەدام و ڕێرەوی فیكری بەعس بووە ئەو دەوڵەتەی هەرلەسەرەتای هنشتاكانی سەدەی ڕابردووەوە بكەوێتەهێرش و پەلاماردان و بەپلەی یەكەمیش بە پاڵپشتی سیاسەتی دەرەوەی ئەمەریكاو وەك خۆگرتنەوەیەك لە ناوچەكەدا ئێران كرایە ئامانج دیارە مەبەست لەدەستپێكردنی ئەو شەڕو كوشتارەش جگە لەوەی ئەمریكاو نەیارەكانی مەزهەبی شیعە كاریان لە سەردەكرد بەشێكی بۆ بەرهەم هێنانی توندو تیژی و خولقاندنی ڕەتكردنەوەی نەیارو نابەعسیەكان بوو كەهەم لەسەر ئاستی ناوخۆو هەم لەسەرئاستی دەرەوەش هەستی پێ دەكرا و خەریك بوو حكومەتی بەعس هەوڵوەشێنێتەوە بەتایبەت ئێران كەئەوكات لەژێرەوە هاوكاری شیعەی عێراقی دەكردو لەولاشەوە وا خۆی پیشان دەدا كەوا ئەو دەیەوێ كێشمەكێش و ململانێ كانی ئاراستەیەكی بابەتیانەوەرگرن ونەبنەهۆكاری تێكچوونی پەیوەندیە هەرێمیەكان

كەبەعس لە و كاتەدا زۆر جەختی لەسەر دەكردووە، مەبەستی بەعس لەو جەخت لەسەر كردنەوەش كێشەی كورد و كێشمە كێشەناوخۆیەكانی بوو كەلەگەڵ كورد و هێزە نەیارەكانی دا بەرجەستەببوو، لەم نێوانەدا بەعس هەوڵیدا بەدووئاراستەمامەڵە لەگەڵ ئەو دیفاكتۆیەدا بكات كەهاتبووە پێشی .

یەكەم . گەڕانەوە بۆسترۆكتۆری خێڵ و ناسیونالیزمی عەرەب و بەتایبەت پیرۆزاندنی پیرۆزییەكانی نەتەوەی عەرەب وەك ئەوەی بەعس دەم ڕاست و خاوەن فیكری عەرەبی بێت و ئەو كار لەسەر تەوزیف كردنەوەی فیكری ناسیونالیزم بكات .

دووەم . هەوڵی دا لەسەر ئاستی دەرەوەش خۆی وەك هێزێكی مۆدێرن و كراوە بە ڕووی جیهاندا دەربخات و وایی پێشاندەدا كەبەعس هێزێكی كراوەی مۆدێرن و هاوڕایە بەكرانەوەكانی خۆرئاواو ئەو دیدو تێڕوانینانەی كەلەخۆرئاوا كاری لەسەر دەكرێ، كەچی پێچەوانەی ئەمە و بە گەڕانەوەی بۆناو پێكهاتە مێژوویەكان خەونی بەدەسەڵاتی خەلافەت و سەروەری كاریزماییەوە دەدیت و دەیویست لەناوگەلانی عەرەبدا وا خۆی نیشاندا كەئەو هەڵگری چەمكی پیرۆزیی و سەروەریەكانی كلتوری عەرەب و ئاینەكەیەتی لە عێراق و ناوچەكەدا و دەبێ وەك پێكهاتەیەكی گرنگ و پڕ بایەخ بۆ درێژەدان بەو سەروەریە چاوی لێكرێ .

لەلایەكی تریشەوە بەعس وەك هەرهێزێكی تری فاشی كاری لەسەر شەڕو كوشتاردەكرد ودەیویست لەو ڕێگایەوە كۆمەڵگا بەشێوەیەكی ئۆتۆماتیكی دیسپلین بكات و بیخاتەژێر ژێر ڕكێفی حزبی بوونەوە، دیارە پەنابردنەبەر ئەو حاڵەتەش بۆخۆی لە ئاستێكدا عێراقی بەرەو فاشیزم و تۆتالیتاریەت بردوو بووە یەكەمین دەوڵەتێك لەجیهانی عەرەبیدا كە ئەو دوو لێكدانە فیكرییەی تێدا مومارسە بكرێ و تەزیف بكرێتەسەردەسەڵات وپایەكانی سیستمی سیاسی دا

 

بەعس و پرۆژەی سرینەوە

 

بە وردبوونەوەمان لەوەی كە بەعس لە عێراقدا پەیامی فاشیزم و تۆتالیتاریەتی هەڵگرت، دەگەینە ئەو راستیەی كە پەلاماری ئەنفال دواترۆپكی ئەنجامدانی تەنها تاوانێك نەبوەو دەكرێ بێژین سەرەتایەكی مەترسیدار بوو وەك پرۆژەی سڕینەیوەی كوردو پێكهاتەی كلتوری نەتەوەكە، چونكە سرینەوە لە لێكدانەوەی بەعسدا لەو كاتەوە چەكەرەی كردوە كە دەستی كرد بە سڕینەوەی كوردی فەیلی و ئەمەش سەرەتاكەی * وەك دكتۆر( ئەمیری حەسەن پور) لە دیمانەیەكدا ئاماژەی بۆدەكات دەگەرێتەوە بۆ ساڵەكانی 1963 ئەو كاتەی كە حەرەس قەومی لە جەستەی سێستەمی سیاسی عێراقدا چێكراو كرایە هێزێكی پاسەوانی مەترسیدار كە لەو دەمەدا بە گەورەترین مەترسی دەزانرا بۆ شێواندنی ڕەووشی ئاسای كۆمەڵگای كوردی و ترسی ئەو هێزە ئێستاش لە ناخی تاكە بە تەمەنەكانماندا ماوەتەوە و بەردەوام لە خەیاڵدانی ئەواندا دەخوولێتەوە و وەك مەترسیەكی ئەو دەمە بیرماندەخەنەوە . دیارە دروستكردنی ئەو هێزەش مەبەستی تایبەتی لە پشتەوە بوو تەنانەت وەك هێزی تواندنەوەی نەتەوەی دروست كراو چەندین پەلاماریشی بە ناوی جیاجیا بۆ سەر هاوڵاتیانی شارو شارۆچكە كوردیەكان ئەنجامدا و لە مەشدا، * وەك د. ئەمیری حەسەن پور دەڵێ لە هاوینی ساڵی 1963 تەنها كۆماری مەغۆلستان و یەكێتی سۆڤێت دەوڵەتی عێراقیان بەوە تاوانباركرد كە خەریكی جینۆسایدی گەلی كوردە، لە لایەكی تریشەوە دەبێ ئەو راستیە بزانین كە كورد زۆر پێش نەتەوەكانی تر كەوتووە لە تێگەیشتنی بەرانبەر بە جینۆساید كردنی نەتەوەكەی و وەك حەسەن پورئاماژەی پێداوە تەنانەت هێشتا پێشنووسی كۆنواسیونی دژی جێنۆساید گفتووگۆی لە سەردەكرا لە نەتەوە یەكگرتوەكان و وەك پرۆژە یاسایەكی مەترسیەكانی جێنۆساید پەسەند نەكرابوو، دەستەی نوێنەرایەتی كورد لە یاداشتێكدا لە 29 ی نۆڤەمبەری 1948 كە ئاراستەی سكرتێری نەتەوە یەكگرتوەكانی كردوە وتێیدا وشەی جینۆسایدی بەكارهێناوەو بەمەش سەرنجی ئەو ڕێكخراوەی بە تەواوی ڕاكێشاوە بۆ جینۆسایدی كورد . هۆكاری ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە مێژووی سرینەوەی كورد مێژویەكی كۆنی هەیەو گەر زیاتر لەم مەسەلەیە ورد بینەوە و سەرەتای پرۆسەی سرینەوەی كورد وەرگرین وەك جینۆساید ئەوە دەكرێ بێژین ئەو پرۆسەیە بە جۆری جیاجیا و بە لای كەمەوە لە سەدەی نۆزدەوە دەست پێدەكات بەتایبەت ئەو كاتەی كە دەستكرا بە ڕاگواستنی خێلە كوردی یەكان لە سنووری ڕژهەڵاتی ناوین و دورخستنەوەیان بۆ ناوچەكانی ئەرمینیا و ئەفغانستان و تەنانەت چەند ناوچەیەكی ئەفریقیا بە بیانووی قەرەج بوون و نەبوونی شوێنی دیار ئەمە جگە لە هەوڵی سڕینەوەو قەدەغەكردنی زمان و كولتوری كوردی كە دیسان لە سەدەی نۆزدەو و سەرەتاكانی سەدەی بیستەمەوە دەست پێدەكات و تا دەگاتە هەوڵەكانی ئێستای هەندێ كەس و گروپی شۆڤێنی كە دەیانەوێ كورد وەك پێكهتەیەكی نەتەوەی تەعبیر لە بوون و مانەوەی خۆی نەكات درێژەی هەیە ولە هەوڵی بەردەوامدان بۆ تواندنەوە و لە نێوبردنی كورد و دەیانەوێ هەمان پرۆسەی سڕینەوە و ئەنفال وەك پرۆژەیەكی تەواو نەكراو تەواوكەن .

پرۆسەی كاولكردن و وێرانكردنی هەزارەها لادێی كوردو دامەزراندنی ئۆردوگای زۆرە ملێ و دیسپلینكردنی خەڵكی لە چوارچێوەو بازنەی ئەو شوێنانەدا و بەكارهێنانی چەكی كۆكوژ و لەنێوبردنی هەزاران هاوڵاتی سیڤلی ئەو ناوچانە هەنگاوی سەرەتای ئەو پرۆسانەی ڕابردوەو دواجاریش بەوە وە نەوەستا وبەڵكوو لە لوتكەی ئەنجامدانی تاوانەكانی دا بەعس پەلاماری * ئەنفالی بەرهەمهێنا وتێیدا وەك پرۆسەی سڕینەوەی نەتەوەیەك لایەنی كەم لە پەلامارەكەدا زیاتر لە دوسەد هەزار مرۆڤی سڤیل بوە قوربانی وناڕاستەوخۆش پتر لە یەك ملیۆن هاوڵاتی كورد كەوتنە گێژەنەی كارەساتەكەوەو سەدان هەزاریش لە نزیكیان بۆ قوربانیانی پەلامارەكە تووشی گرفتی دەرونی و حاڵەتی هستریا بوون . بەمەش بەعس لە ئەنجامدانی پرۆسەی سرینەودا تەنها مەبەستی دانیشتوانی لادێكان نەبوو بەڵكوو بەپێی ئەو نەخشەیەی كە لەسەرەوە ئاماژەمان پێدا و لە سەردەمی حەرەس قەومیەوە كاری لە سەر كردوە سرینەوەی كۆی كایەی كۆمەڵایەتی و ئابوری و كلتوری كورد بوەو ئامانجی تواندنەوەی ئەو نەتەوەیە بوو، یان نەهێشتی لە ڕێگەی تێكەڵاوكردن و ڕاگواستنەوە بۆ ناوچەكانی باشوری عێراق، ئەمەش بە روونی لە تەرحیل كردنی هاوڵاتیانی سەردەمی شۆڕشی 1975 دا بە دیاردەكەوێ و لەو دەمەدا هەزاران خێزان ڕەوانەی ناوچە عەرەبنشینەكانی خواروی عێراق كران و تائیستاش بەشێكیان لە ناوچانە ماونەتەوە و تێكەڵاوی كلتوری عەرەبی و نەتەوەی عەرب بوون، واتا لە بیركردنەوەی بەعسدا گەڕانەوە بۆ سەردەمی خەلافەتی ئیسلام و فتووحات و تێكەڵكردنی گەلانی كۆنترۆڵكراو بە ئاین و كلتوری عەرەبی لە شێوەی قبتیەكانی میسر و ئەمازیغیەكانی جەزائیر و دارفۆریەكانی سوودان و ئەرمەنەكانی تووركیا، مەسەلەیەكی گرنگ و پڕبایەخ بوو تا ئەندازەی گەڕانەوە بۆ ڕابردووی كلتورو كەڵچەری نەتەوەی سەردەست ونزیكترین شوێنیش لە رووی جیپۆلۆتیك و جوگرافیەوە كە تێكەڵاوو بێ بە سنووری ناوچە عەرەبیەكان كرایە ئامانج لەو پرۆسەیە دا، هەربۆیە دەبینی بە شێوەیەكی تایبەت پرۆسەكە ئاراستەی ناوچەكانی گەرمیان كرابون و گەرمیانیش لە رووی شوین و پێكهاتەی جوگرافییەوە نزیكترین ئەو جێگایەیە كە بەعس لە بەرنامەیدا بوو كاری لە سەربكات و پرۆسەی سرینەوەكەی تێدا جێبەجێ بكات و لە ڕووی ئابوریشەوە شوێنێكی گرنگ و بە پیتە و دەشێ لە سڕینەوەیدا لە رووی ئەتنیەوە كاریگەری یەكی زۆری لە سەر پێناسەی كورد بوون هەبێ و دواجار ئەو كاریگەریەش ڕەنگدانەوەیەكی سلبی دەبێ لە سەر كۆی پێكهاتەی كاییەی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگای كوردی . لەم پلانەشیدا بەعس توانی تاڕادەیەك سەركەوتووبێت، چونكە توانی لەو پرۆسەیەدا ناسنامەی كوردی هەندێ شوێنی ناوچەكە بشێوێنێ و تەنانەت ئاراستەی پرۆسەكە و ڕەهەندەكانی گەیشتە ئەوەی كەوا گەرمیان لە ناوچەیەكی تەواو كوردیەوە بترازێنێ بەرەو ناوچەیەكی نەژادی تێكەڵاو لە ڕێگەی گۆرینی باری دیموگرافی و كەمكردنەوەی ڕێژەی كورد لە ناوچەكە دا. سامپڵی بەلگەیش لەم كردەیەی بەعسدا ئەوەیە كەوا تائێستا كەركوك و بەشی زۆری ناوچەكانی گەرمیان كە خرابوونە دەرەوەی سنووری جوگرافی كوردستانەوە نەخراونەتەوە سەر هەرێم و بە پێ ی یاسای دەستوری عێراقیش لە داهاتودا ئەم ناوچە دابڕێنراوانە بۆیان نی یە بگەڕێنەوە سەر ئەسڵی خۆیان و دەبێ حكومەت بە بڕیارێكی فەرمی بیخاتەوە سەر سنووری دیاریكراوی هەرێمی كوردستان، ئەمەش لە بنەڕەتدا پەیوەندی بە گرنگی و بایەخی ئابوری ناوچەكەوە هەیەو ناكرێ تەنها لایەنێكی لە بەرچاوبگرین . بەمەش دەردەكەوێ كە بەعس لەو كردەیەدا وێڕای گەڕانەوەی بۆ ناو قووڵای مێژووی عەرەب و زیندووكردنەوەی كلتوری نەتەوەی سەردەست لە ناوچەكەدا، ئەوەشی لە بەرچاوگرتووە كە ئەم ناوچەیە لە ڕووی هەڵكەوتەی جوگرافی و باری ئابوریەوە گرنگیەكی ناوچەی و جیهانی هەیەو بەجینۆسایدكردنی دانیشتوانەكەی ناوچەكە بە تەواوی دەكەوێتە ژێرڕكێفی خۆیانەوەو دەتوانن دواجار كەورەترین سەركەوتنی ئابوری لە پێكهاتەی سێستەمی سیاسی دەسەڵاتداردا تۆماربكەن و بیسەلمێنن كە عێراق خاوەنی گەورەترین سەروەتی ئابوریە لە ناوچەكەدا . لێرەشەوە دەگەینە ئەو بڕوایەی كە دواجار ئاراستە و ڕێڕوی ئەنجامدانی جینۆساید بە شێوەیەكی سەرەكی دەگەڕێتەوە سەر ئەوەی كە بەشێكی سەرەكی هۆكاری پەلامارو سڕینەوەكە دەست بە سەراگرتنی لایەنی ئابوری و گرنگی و بەپیتی خاكەكەیە و بەمەش ناوچەیەك چەند دەولەمەند بێ لە ڕووی ئابوری و سەروەت و سامانی سروشتیەوە ئەوەندە زیاتر ترسی جینۆسایدكردنی دانیشتوانەكەی لێ دەكرێت بە بەراورد بەو ناوچانەی كە لە ڕووی ئابوریەوە لاوازن و بەڵگەی ئەم راستیەش شێواندنی ناوچەی گەرمیانە كە لە سەرەوە ئاماژەم بۆ كرد و حاڵەتەكە زیاتر بە سەر ناوچەی گەرمیاندا چەسپا و دەركەوت كەوا هۆكاری سەرەكی سرینەوەو هەڵوەشاندنەوەی گەرمیان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ناوچەكە خاوەن سەرمایەكی ئابوری زۆر گرنگ وستراتیجی یە بۆ عێراق و ناوچەكەو تەنانەت جیهانیش . بۆیە پەلاماری بەعس لە پرۆسەی ئەنفالدا پەلامارێكی خورسك و بێ بەرنامە نەبوەو مانا و مەدلوولی تایبەتی خۆی هەیەو بە وردی كاری لە سەركراوە و بە مەبەست كراوەتە ئامانجی هێرشەكانی جینۆسایدی و سڕینەوەی كورد .

 

دەرئەنجامی كۆتای

 بەگشتی بڕوامویە پرۆسەی جینۆسایدكردنی كورد تا یەكلایبوونەوەی یەكپارچەی عێراق و سەلماندنی رەوایەتی پێكەوە ژیانی هاوبەشی نەژاد و ڕەگەزە و ئتنیە جیاوازەكان و كەمبوونەوەی كێشمەكێشە تائیفی و مەزهەبی و نەتەوەیەكان و نەمانی ململانێی مەترسیدار بەردەوام دەبێ و ناتوانین بێژین پرۆسەی سڕینەوەو لە نێوبردنی كورد كۆتای هاتوەو چیتر مەترسیەكانمان نەماون، پێچەوانە تا ئاڵۆزی و ئیشكالیەتی هاوڵاتی بوون و پرسی دیموكراسیەت لە ژێر پێماندابێ و بە ئەقلیەتی ڕابردوو لە تاكەكانی كۆمەڵگا بڕوانرێ ئەم مەترسیە هەر دەمێنێ و دەشێ دووبارەش بێتەوە وەك ئەوەی كۆنە بەعسی و هەڵگرانی ئەو فیكرە لە موسل و ناوچەكانی كەركوك و سنووری بەعقوبە كاری لە سەر دەكەن و كورد بە هاوڵاتی پلە دوو دەژمێرن، لە گەڵ ئەوەشدا دەبێ ئەو ڕاستیە بزانین كە روودانی كارەسات و جینۆساید لە ڕویەكەوە پەیوەندی بە باری ئاسایشی ناوچەكەو جیهانەوە هەیە، بۆ نمونە لە كاتی ئالۆزی و ململانێ و شەڕدا ئەنجامدانی تاوان و سڕینەوە ولەنێوبردن زۆر ئاسانترە لەوەی لە كاتی ئاسایی دا دەستی بۆ دەبرێ چونكە دەشێ لەو كاتەدا جۆری تاوانەكەو شوێن وڕێی تاوانەكە بشاردرێتەوە، بەڵام لە وەختی ئاسایدا ئەوە زەحمەتە و ناتوانرێ دەستی بۆ ببردرێ . پەلاماری ئەنفالیش راستی ئەو بۆ چوونەی زیاتر سەلمان و دەركەوت كە بەعس لەو كردەیەدا شەڕی عێراق ئێران كاریگەری تەواوی هەبوو لە سەر شاردنەوەو بێدەنگی لێ كردنی، لێرەوە دەبێ كورد وریابێت لەوەی بیرۆكەی پەلاماری ئەنفال لە ئێستاشدا دەستی لێبەرنەدراوەو دەشێ بە جۆر و شێوازی تر كار لە سەردووبارەكردنەوەی بكەن و بیانەوێ كورد بسڕنەوە، هەرچەندە ئەمە لەم قۆناغەدا ڕەنگە كەمێك مەحاڵبێت بەڵام دواجار فیكرو ئایدۆلۆژیای بەعس زیندوەو لە تارمای دەسەڵاتدایەو ئاشی ئاشەوانەكانی كۆنی خۆی دەگێرێ، تەنها مەسەلەش كە دەمانباتەوە بەرەو مەترسی زیندووبوونەوەی ڕەفتارەكانی بەعس ئەوەیە كە كورد تاوانەكانی جینۆسایدی خۆی بە شێوەیەكی ڕێك و بابەتیانەو لە سەر پێوەری جیهانی بۆ پاراستنی دۆكومێنت نەكردوە و نەیتوانیوە ئەو پرسە وەك ستۆركتۆری بیرولێكادنەوەی تاكی كوردی دروست بكات و بیكاتە بنەمایەك بۆ تێگەیشتنی نەوەكانی لە بەرانبەر نەیارانی خودی كورد لە داهاتوودا . لە لایەكی تریشەوە پێویستە هەنگاو بە ئاراستەی باشتر ناسینی ئەنفال و پرۆسەی جینۆسایدكردنی كورد دا بنرێت و بە پێی یاسای نێودەوڵەتیش لێپرسراوێتی یاسایی ئەم تاوانە بخرێتە سەرشانی نەتەوەیەكگرتوەكان و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی چونكە بەپێی خودی بەندەكانی ڕێككەوتنامەی جینۆساید بەرپرسیارن لەوەی ڕێگریان لە ئەنجامدەرانی كۆكوژی و پرۆسەی سرینەوەی كورد نەكردوە وەك دانیشتوانێكی سیڤیل و بەپێی ئەو دەسەڵاتانەی پێیان دراوە دەیانتوانی بەرگری بكەن لەو پرۆسەی كۆكوژیە كە بەعس بە بەرنامە ڕێژی كاری لە سەر كرد . ئەمەش لە لایەكەوە ڕاستی بارودۆخی كورد پێشان دەدات و لە لایەكی تریشەوە ئەوە دەسەلمێنێ كە خودی كورد خەمساردانە مامەڵە بەو ڕەوشەوە دەكات كە هاتۆتە پێشمان و دەتوانین سوودی لێوە ببینین و تاوانەكانی ئەنفال هەردەم وەك بەلگەنامەیەكی هەڕەشەكردن لە ئەگەری لە ناوبردنی میللەتی كورد بخرێتە پێش ڕایی گشتی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی و ئەوەی تێدا بخرێتە روو كە گەرەنتی مانەوەی ئەم میللەتە لەوەدایە بكرێتە خاوەنی قەوارەیەكی سەربەخۆی فەرمی و لە لایەن كۆمەڵگای نێودەوڵەتیەوە دانی پێدا بنرێ .

هاوكاتی ئەوەش كار لە سەر دادگای كردنی حیزبی بەعس و فیكرو ئایدۆلۆیاكەی بكرێت و بە یاساو لەڕێگەی دادگاوە پرسی قەدەغەكردنی بەعس بناسرێ نەك بە بڕیارێكی ئەنجومەنی نوێنەران و دەستوری عێراق . چونكە دەشێ لە هەمواركردنەوەیەكی ئەو بەندەدا جارێكی ترو لە ژێربڕوبیانووی جۆراجۆردا ڕێگە بەبەعسی بوون بدرێتەوە . و ئەمەش لە ئێستادا هەستی پێدەكرێت وەك ئەوەی زۆر سەركردەی سیاسی ئاماژە بە وەدەكەن كە بەعسی بوونی ئەوان نەنەگی نیەو پێچەوانە شەرەفە . چونكە زۆر جار حكومەتەكان نایانەوێ عەزمی خۆیان و فیكرو ئایدۆلۆیاكەیان بشكێ و بوونیادی دەوڵەت وەك یەكەیەكی نەتەوەی لەكەدار بكەن و پێچەوانە كەسی حاكم و دەسەڵاتدار تاوانباردەكرێ و دەیانەوێ بروای خەڵك بە دەوڵەت و هێزی دەسەڵاتدار وەك خۆی بێ و تێكنچێ وەك ئەوەی كە ئەو كردانەی ئەنجامدراون كەسی دەسەڵاتدار لێی بەرپرسیارەو پێچەوانە حزب و دەوڵەت لێی بێبەریەو ناكرێ دەستی تاوانی بۆ درێژكرێ وەك ڕژێمی پێشووی بەعس و مەسەلەی دادگای كردنی سەرانی بەعس بە هەموو ئەمانەشدا پێویستە هەنگاوەكانی ناسینەوەی پەلاماری ئەنفال و ستۆركتۆری پرۆسەی سڕینەوەی كورد بكرێتە خاڵی بنەڕەتی و ستراتیژی ئایندەی سیاسی كوردو وەك بەلگەنامەیەكی زیندو بمێنێتەوە بۆ دەست نیشانكردن و لێكدانەوەی ئێستاو داهاتووی گەلەكەمان .

 

پەراوێز .

بۆ نووسینی ئەم بابەتە سوود لەم سەرچاوانەی خوارەوە وەرگیراوە

 

  • دیدارێكی بەڕێز علی مەحمود لە گەڵ مامۆستا ( ئەمیری حەسەن پوور )
  • چەند بەڵگەیەكی هەمان دیدار
  • بابەتێكی دكتۆر كەمال سەید قادر بە ناونیشانی ( فەرامۆشكردنی ئەنفال ئەنفالی تری لێ دەكەوێتەوە )
  • تۆتالیتاریزم لە سیستەمی سیاسیدا ( بەشی دووەم )
  • 1