سەدیق سەعید ڕواندزی
ساڵانە، لە قۆناغی چوارەمی زانكۆكانی كوردستاندا، وەك پێویستییەك بەمەبەستی وەرگرتنی بڕوانامەی بەكەلۆریۆس، دەبێ خوێندكاران توێژینەوەیەكی دەرچوون بنووسن، كە دواتر گفتوگۆی لەبارەوە دەكرێت. هەندێك جار، ئەم توێژینەوانە دەكرێنە كتێب و بڵاودەكرێنەوە. بێگومان زۆربەی هەرە زۆری ئەم توێژینەوانە، گیر و گازی گەورەیان لە ڕووی ناونیشان و ناوەڕۆك، ئەرگۆمێنتی مێژوویی، ساغكردنەوە و سەلماندنی زانستییانە تێدایە، ئەمەش بە هۆكاری ئەوەی كە ئەم كارە لە زانكۆكاندا وەك پێویستییەكی زانستی نابینرێت، بەڵكو وەك مۆد و نەریتێكی دەرچوون، كە هەر دەبێ خوێندكار توێژینەوەیەك ئامادەبكات وایە. لەو سۆنگەیەوە، لەلایەن دوو خوێندكاری بەشی مێژووی زانكۆی سۆران، توێژینەوەیەك لە شێوەی كتێب بەناوی (تیپی پاشای گەورە و ڕۆڵی لە ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی باشووری كوردستاندا) بڵاوكراوەتەوە. بێگومان ناونیشانی توێژینەوەكە دیارە، كە دەبێ هەردوو ڕۆڵی تیپەكە، بەدیاریكراوی لە ڕووی مێژووییەوە بسەلمێنرێت. بەو مانایەی ئەم تیپە، كام ڕۆڵی سیاسی، شۆڕشگێڕی، بەرگری و نیشتمانییانەی لە ژیانی سیاسی كوردستانی باشووردا بینیوە؟ هاوكات ڕۆڵە كۆمەڵایەتییەكەی كە چەمكێكی سۆسیۆلۆژییە چی بووە؟ كاریگەرییەكانی تیپ لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە بۆ باشووری كوردستان، لە چیدا ڕەنگیداوەتەوە؟ دوای دەرخستنی هەردوو ڕۆڵەكە، ئەو كات ئەنجام و كاریگەریەتی و لێكەوتەكانی تیپ لە سەر كۆمەڵگەی كوردیدا لە باشوور دیاریبكرێن. كەچی كاتێ ناوەڕۆكی توێژینەوەكە دەخوێنینەوە، ئەوا بەپێچەوانەوە دەبینین هەردوو توێژەر جیاوازییان لەنێوان ڕۆڵی هونەری، لەگەڵ ڕۆلی سیاسی و كۆمەڵایەتی، وەك سێ چەمكی جیاوازی سێ بواری جیاواز نەكردووە، بۆیە ئەوەی لە كتێبەكەیاندا خستوویانەتەڕوو، لە ڕاستیدا ڕۆڵی هونەرییانەی تیپەكەیە لەگەڵ مێژووێكی كورتی چۆنیەتی دروستبوون و سەرهەڵدانی تیپەكە، كە ئاشنایە لای هەمووان. هەردوو توێژەر، باس لەوە دەكەن كە تیپی پاشای گەورە، بەشێك بووە لە شۆڕش و كوردایەتی، ڕۆڵی گەورەی لە شۆڕشدا بینیوە، بێ ئەوەی لەوە ئاگاداربن، كە لە توێژینەوەی زانستیدا، دەبێ بە ئەرگۆمێنت، بەڵگەی مێژوویی، دیكۆمێنت و ئەرشیف ئەو بۆچوونانە بسەلمێنرێن، دەنا دواتر ئەمانە تەنها لەچوارچێوەی ڕایەك، كە پەسن و ستاییش لەخۆدەگرێت دەمێننەوە، كە ئەمەش لەگەڵ توێژینەوەی زانستیدا یەكناگرێتەوە. لێرەوەش لە دیاریكردنی ئەم ناونیشانەدا، سەرپەرشتیاری توێژینەوەكە، وەك دوو كچە خوێندكارەكە بەهەڵەداچووە، چونكە ڕەنگە خۆی ئاگادارییەكی ئەوتۆی لە ڕۆڵی سیاسی تیپەكە و ڕۆڵی هونەری نەبێت. هەڵبەتە، كەس ناتوانێت نكۆڵی لە ڕۆڵی هونەری تیپی پاشای گەورە لە بزاڤی هونەری كوردی، لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا بكات، كە خزمەتێكی چەند گەورەیان بە هونەر و میلۆدی ڕەسەنی كوردی و فۆلكۆری ناوچەی ڕواندز كرد و دەیان بەرهەمی ناوازەیان پێشكەش بە هەوادارانی هونەر و گۆرانی كوردی كرد، كە ئێستاش وەك یادەوەرییەكی جوان لە هزری هەموواندا ماوەتەوە، بەڵام گەر لە ڕووی سیاسی و هونەری نیشتمانی و بەرگرییەوە بڕوانینە كارەكانی ئەم تیپە، ئەوا دەبێ زۆر بەڕاشكاوی باس لەوە بكەین كە تیپەكە، ڕۆڵێكی سیاسی ئەوتۆی نەبووە، ئەمەش لەبەر دوو هۆكاری سەرەكی، یەكەمیان: هیچ بەڵگەیەك نییە بیسەلمێنێت، تیپەكە كارێكی سیاسی و شۆڕشگێڕیی لە ڕووی هونەری بەرگرییەوە، لە مێژووی خەباتی شاخ و شۆڕشدا، وەك سروودی بەرگری و نیشتمانی كردبێت. دووەمیان: مەیدانی كاری هونەری تیپەكە ناو شار بووە، هیچ كام لە ئەندامەكانی لە شاخ نەبوونە، بەكرداری لەنێو خەباتی شاخ و ژیانی پێشمەرگایەتیدا نەبوونە، ئیدی نازانم تیپەكە چۆن بەشێك بووە لە شۆڕشەكانی كورد، كە خۆی لە كۆتایی هەفتاكاندا دامەزراوە؟! بەپێچەوانەوە وەك ئەوەی لە كرنۆلۆژیای چالاكییەكانی تیپ، كە لە كتێبەكەدا خراونەتەڕوو دەردەكەوێت، ئەم تیپە بەشداری زۆربەی ئەو چالاكییە هونەری و فێستیڤاڵە هونەرییانەی كردووە، كە لە پارێزگاكانی عێراق ئەنجامدراون. بەشداری چالاكیی هونەرییان لە یادی ڕزگاركردنی شاری فاو، بۆنەكانی شۆڕشی تەمموز كردووە. بێگومان هەموومان دەزانین، كە لەو ڕۆژگارەدا، هەموو نێوەندێكی هونەری و ئەدەبی، بەهۆی فشارەكانی ڕژێمی بەعسەوە، ناچاردەكران بەزۆر بەشداری ئەو چالاكییانە بكەن، كە دامودەزگا بەناو ڕۆشنبیری و كارتۆنییەكانی بەعس سازی دەكردن، لەوەدا كەس لاری نییە، بەڵام ئەوەی دەبێ وەكو خۆی بخرێتەڕوو، مێژووەكەیە، بەو مانایەی نابێ ڕۆڵی هونەری، لەگەڵ ڕۆڵی سیاسی تیپەكە تێكەڵبكرێت. لە هەمووشی دیارتر كە دەریدەخات، تیپەكە هیچ كاتێك بەشێك نەبووە لە شۆڕشی كوردی و خەباتی شاخ، گەواهی ئەندامانی تیپ خۆیانە، وەك ئەوەی لە كتێبەكەدا خراوەتەڕوو، كە باس لەوە دەكەن كاتێ داوایانلێكراوە، لە دوای ڕاپەڕینی ساڵی هەشتا و هەفتی شاری ڕواندز پەیوەندی بە خەباتی شاخەوە بكەن، ئەوان ڕەتیانكردۆتەوە و مەبەستیان بووە هەر لە شاردا بمێننەوە. لێرەدا، دەمەوێ ئاماژە بەو چەند كارە هونەرییەی بۆ هونەرمەندانی ڕۆژهەڵات، كە سەر بە دیموكرات و كۆمەڵە كراوە بكەم. بێگومان هەموومان دەزانین ئەم دوو ڕێكخراوە سیاسییە لە عێراقدا، بەڕەسمی مۆڵەتپێدراوبوون لە كاری سیاسی و چەكداری، چونكە ڕژێمی بەعس وەك ئۆپۆزسیۆنێك دژ بە ئێران بەكاریدەهێنان، بۆیە كاری هونەری بۆ دوو حزبەكە شتێك نەبوو سانسۆری سیاسی لەسەر بێت. من بیرمە، كاتێ ئەم تیپە بەرهەمێكی نەجمەددین غوڵامی، لە هەشتاكانی سەدەی ڕابردوودا بۆ هونەرمەند تۆمار و بڵاوكردەوە، لە هەموو جێگە و شوێنێكدا دەنگ و سەدای دایەوە، چونكە ئەوەندە كارێكی هونەرییانەی جوان و بەچێژ بوو، كەواتا ڕژێم ڕێگەی دەدا بەئاشكرا بەرهەمی هونەرمەندێكی ڕۆژهەڵات بڵاوبكرێتەوە، لەكاتێكدا لەبەرانبەریدا لەسەر گۆرانییەكانی هونەرمەند حەمە جەزا، سەدان كەسی لە سێدارە دەدا؟! بۆیە هەردوو نووسەری كتێبەكە، نەیانتوانیوە بە ئەرگۆمێنت، ئەوە ساغبكەنەوە كە ئەم تیپە ڕۆڵی سیاسی گەورەی لە خەبات و تێكۆشانی ئەم بەشەی باشوور بینیوە، بەڵكو ئەوەی خستوویانەتەڕوو، تەنێ مێژوو، كرنۆلۆژیای چالاكییە هونەرییەكانی تیپەكەیە. وێرای ئەمانەش، هەڵەی زەق لە كتێبەكەدا لە ڕووی مێژوویی و بابەتییەوە كراون و تێپەڕیون! بۆ نموونە: لە سەرەتای كتێبەكەدا، باس لەوە دەكەن كە هەر لەكۆنەوە، لە سەردەمی پاشای گەورەدا، گۆرانی و موزیك لای خەڵكی ڕواندز بوونی هەبووە، كەچی لە كۆتاییدا دەنووسن هەتا ئەم ساڵانەی دواییش گۆرانی و موزیك شتێكی نامۆ و ڕەتكەرەوە بوو لەلایەن خەڵكی ڕواندزەوە، كە ئەمە بۆ توێژینەوەی زانستی هەڵەی بابەتی و میتۆدی زەقە، چونكە توێژینەوە (كە مامۆستاكانی زانكۆ، بەردەوام جەختی لێدەكەنەوە و بڕوایان وایە نووسینی مامۆستایەكی قۆناغی بنەڕەتی نووسین نییە، چونكە هەڵگڕی بڕوانامەی ماستەر و دكتۆرا بەتێگەیشتنی ئەوان نییە)، یانی ساغكردنەوە لە ڕووی زانستی و مێژوویی، كە ئەمەش بە ئەرگۆمێنت و بەڵگەی سەلمێنراو دەكرێت. لەلایەكی دیكەوە، لە توێژینەوەكەدا، یەكێك باس لەوە دەكات كە مەڵبەندی هونەر و وێژەی كوردی، دوای دوو ئیدارەیی لە كوردستان، چوار لقی لە كوردستان كردەوە، كە یەكێكیان لە ڕواندز بوو . ل 19) ئەمەش هەڵەیە، چونكە لقی ڕواندزی كۆمەڵ و هونەر و وێژەی كوردی، لە هەفتاكانی سەدەی ڕابردوودا دامەزراوە، ئیدی نازانم دوو ئیدارەیی و شەڕی ناوخۆ، چ پەیوەندییەكیان بە كۆمەڵەوە هەیە؟! لە كاتێكدا لە شوێنێكی دیكەدا باس لەوە دەكەن كە لە تەممووزی هەفتا و هەفتدا، كۆمەڵە لە شاری ڕواندز كراوەتەوە. بێگومان ئەم تێكەڵكارییە، نە سەلماندن لەڕووی مێژووییەوە، نەبوونی بەڵگە و جیاوازی نەكردن لەنێوان كایەی سیاسی، لەگەڵ هونەر و بواری كۆمەڵایەتی، لە كتێبەكەدا هەڵەی گەورەن و بەسەر سەرپەرشتیاری توێژینەوەكە تێپەڕیون . بۆیە كتێبەكە بەگشتی، كرنۆلۆژیایەكە بۆ خستنەڕووی چالاكییەكانی تیپەكە بەتەنها و پەیوەندی بە ڕۆڵی سیاسی و هونەرییەوە نییە. دواجار دەڵێین، گرنگە مێژوو وەك ئەوەی كە هەیە، بنووسرێتەوە، نەك ئەوەی كەسانێك خواستی كەسییان دەیخوازێت، كە بەداخەوە لەم ساڵانەی دواییدا نووسینەوەی مێژووی ڕووداوەكان لەئاستی گشتی و كەسیدا، لە ڕەهەندی زانستییانە و ئەرگۆمێنتانەی خۆی لایداوە و هەمووان بەدوای ئەوەن چۆن خۆیان بكەنە پاڵەوانی گۆڕەپانەكە، بێ ئەوەی گۆڕەپانەكەیان هەبێت، هەروەها خۆشیان پاڵەوان بن ! دواجار هیوادارم مامۆستاكانی زانكۆ، بەتایبەتیش لە بواری مێژوودا، ورد بن لە دیاریكردن و هەڵبژاردنی ناونیشانی توێژینەوەی دەرچوون بۆ خوێندكارەكانیان، چونكە ئەوان ڕەنگە شارەزاییەكی ئەوتۆیان لە مێژووی شارێكدا نەبێت، لەنێو ڕووداوەكاندا نەبن، لەنزیكەوە ئاگادری مێژووی شارەكە و ئایكۆنەكانی نەبن، بۆیە باشتر وایە خۆیان بپارێزن لەو باسانە و دەكرێ مێژووێكی گشتی دیاریبكەن، بۆ ئەوەی خوێندكارەكانیان توێژینەوەی لەسەر بكەن و نەیانخەنە هەڵەوە، چونكە توێژینەوە تەنها بۆ نووسین و دەرچوون نییە، بەڵكو بۆ زانست و فێربوون، ساغكردنەوە و دەرخستنی مێژووی ڕاستەقینەی ڕووداوەكانە !
پەراوێز:-
ناوی كتێب: ڕۆڵی تیپی مۆسیقای پاشای گەورە، لە ژیانی سیاسی و كۆمەڵایەتی باشووری كوردستاندا، نووسینی : هێلین یاسین و زەینەب عومەر، پێداچوونەوەی: یاسین برایم، بڵاوكراوەی: ڕێكخراوی هاوڕێیانی كتێب - ڕواندز، ساڵی چاپ -2025.