سەدیق سەعید ڕواندزی
دادگاییكردنی ئەدەب، كتێبێكە باس لە پرۆسەی دادگاییكردنی سێ لە دیارترین نووسەری فەرەنسی و جیهانی، لە پەراوێزی نووسینی كتێبی جیاواز و تایبەت دەكات، كە ئەوانیش ( فلوبیر ) بە هۆی ڕۆمانی ( مەدام بۆڤاری ) و شاعیری دیار ( بۆدلێر) بە هۆی دیوانە شیعری ( گوڵەكانی خراپە ) و هەروەها نێوانی ( ڤێرلین و ڕامبۆ ) كە ئەمەیان كێشەیەكی تایبەتی و كەسی و كۆمەڵایەتییە و پەیوەندی بە نووسینەوە نییە. هەریەك لە شاكارەكانی مەدام بۆڤاری و گوڵەكانی خراپە، بە پاساویی تێكدانی ئادابی گشتی كۆمەڵگە، ڕەوایەتیدان بە سێكسی ئازاد، خیانەتی هاوسەرگیریی و شكاندنی ئەو نەریتە ئایینی و كلتوورییە پیرۆزانەی لەو سەردەمەدا باوبوون، دادگایی دەكرێن. بێگومان ئەم بەرهەمانە، پێچەوانەی ئەقلیەت و بیركردنەوەی باوی ئەو كات و گوتاری نووسنی ئەو سەردەم بوونە، بۆیە لە ئاستی جەماوەریی، میللی و كۆمەڵایەتی، ئایینی، وەرناگیرێن و وەك هەڕەشە و مەترسی بۆ سەر خێزان، پەروەردە، تاك و كۆمەڵگە دەبینرێن و لەو نێوەندەشدا، نووسەرەكانیان و ئەو دەزگا و چاپەمەنیانەشی كە ڕێگەیان بە بڵاوكردنەوەی ئەو بەرهەمانە داوە، دادگایی دەكرێن، كە لە ڕاستیدا دادگایی ئەدەب و وشە نییە، بەڵكو دادگایی هزری ئازاد، سەربەستی نووسین و یاخیبوون و جیاوازكەوتنەوەیە، لە وڵاتێك و كیشوەرێكدا كە هەمیشە وەك ئایكۆنی پێشكەوتن و ڕێزگرتن لە مافەكانی مرۆڤ و داهێنانی ئەدەبی و ژیاری بینراوە. ڕۆمانی مەدام بۆڤاری، باسی ژنێك دەكات بە ناوی ئیما، ئەم ژنە، مێردێكی پزیشكی هەیە و لە نێو ڕۆتینییەكی كوشندەی ژیان دەژیت، هاوسەرەكەی بە هۆی ئەوەی بە پیشە پزیشكە و پزیشكەكانیش ئەرك و كاریان وەها دەخوازێت كە بەردەوام لە نێو نەخۆش و ژینگەیەكی دوور لە سۆز و خۆشەویستی بژین و كاتەكانی ژیانیان لە نەخۆشخانە و نۆرینەگەكان بە سەر بەرن، ئیدی ئەم واقیعە كۆمەڵایەتییە، ئەم ژینگە دەروونی و خێزانییە، كاریگەریەتییەكی ڕوحی گەورەی لێ دەكات و سەرەنجام وەك تۆڵە كردنەوەیەك لە هاوسەرەكەی، كتێبی ڕۆمانسی دەخوێنێتەوە و دەست بە ناپاكی هاوسەری دەكات و پەیوەندی یەك بەدوای یەك لەگەڵ سێ پیاوی جیاواز، لە كات و ساتی جیادا دەبەستێت. بەو ئومێدەی ئەوان لەو دۆخە دەروونییە ڕزگاری بكەن، كەچی سەرەنجام ئەوانیش دوای تێركردنی ئارەزووە سێكسیەكانیان جێی دێڵن. بەمەش ئەوەندەی تر ئێما، هەست بە نائومێدی و دابڕان و گۆشەگیری دەكات و داوای هاوكاری لە هەردوو خۆشەویستەكەی لیۆن و رۆدلۆف دەكات، بەڵام ئەوانیش گوێی پێ نادەن. ئێما، بەو ئامانجەی لەو ژیانە بێ مانا و ڕۆتینییەی هاوسەرەكەی دەربچێت، پەنا وەبەر ناپاكی هاوسەری دەبات و وا هەست دەكات ئەزموونێكی دیكەی جیاواز تاقی دەكاتەوە، كەچی لەو ئەزموونەش بەرهەمان ڕۆتینی ژیان دەكەوێت تا سەرەنجام خۆی دەكوژێت. یەكێك لەو پیاوانەی پزیشكە و هاوسەرێكی بچووكی هەیە، فلۆبێر تۆمەتبار دەكات بەوەی كە مەبەست لەو ژن و مێردە ئەوانن، بۆیە سكاڵای لە سەر تۆمار دەكات. هاوكات خەڵكەكەش فلۆبێر تۆمەتبار دەكەن بە نووسینی ڕۆمانێك كە ڕەوایەتی بە ناپاكی هاوسەری و برە و بە سێكسی ئازاد دەدات و ئادابی گشتی و پیرۆزییەكانی كەنیسە دەشكێنێت. بەم تۆمەتە دادگایی دەكرێت، بەڵام ئەو جەخت لەوە دەكاتەوە كە كارەكتەرەكان و ڕووداوەكانی نێو ڕۆمانەكەش، خەیاڵیین و پەیوەندییان بە واقیعەوە نییە. دوای چەند دانیشتنێكی دادگا، سەرەنجام دادگا بڕیاری داخستنی ئەو كەیسە دەدات و ڕەتی دەكاتەوە ڕۆمانەكە دژ بە ئاكاری گشتی بێت. دادگاییكردنی دووەمیان، لە پەراوێزی بڵاوبوونەوەی گوڵەكانی خراپەی بۆدلێری شاعیرە. تۆمەتی ئەم شاعیرە بە هەمان شێوە ئەوەیە، كە گوایا لە چەند كۆپڵە شیعرێكی قەسیدەكەیدا، بێ ڕتووش باس لە ئەندامانی جەستەی ژن دەكات و دیمەنی پۆڕنۆیی پیشان دەدات، كە ئەمەشیان دیسانەوە ڕەوایەتیدانە بە كردار و پەیوەندی سێكسی ناڕەوا لە دەرەوەی خێزان، كە مەترسیە بۆ سەر كۆمەڵگە و ئاكارە گشتی و كۆمەڵایەتییەكان دەشكێنێت. ئەم دادگایە، بە پێ بژاردنی سێ سەد فرانك، سزای بۆدلێر دەدات و قەدەغەی ئەو كۆپڵە و دێڕە شیعرییانەش دەكات كە پەیوەندییان بە وێنە و دیمەنی سێكسی و پۆڕنۆییەوە هەیە. بێگومان بەشێكی سەرەكی لە تۆمەتباركردن و سزا و دادگاییكردنی ئەم دوو شاكارە، پەیوەندی ڕاستەوخۆیان بە ئەقڵی باوی لاهووتی و ئایینییەوە هەیە، چونكە ئەو كات كلێسا ڕۆڵێكی سەرەكی و بنەڕەتی لە ژیانی كۆمەڵگەی ئەوروپی بە گشتی و فەڕەنساش بە تایبەتی دەبینی. بابەتی سێیەم، پەیوەندی بە كێشەی نێوان هەردوو شاعیری دیاری فەرەنسی و جیهانی ( ڕامبۆ و ڤێرلین ) وە هەیە. ئەم دوو شاعیرە، بە جۆرێك مووتووی یەكتری ببوون و بە یەكەوە دەژیان، تا ئەو ڕادەیەی گومانی خراپی ئەخڵاقیان لێ بكرێت و بە چاوێكی كەم سەیریان بكرێت. ڤیرلین، خێزان و منداڵێكی هەیە، خێزانەكەی نیگەران دەبێت لەوەی كە هاوسەرەكەی شەوان نایەتەوە و ئەو پەیوەندییە سۆزداریی و ڕوحیە قووڵەی لەگەڵ ڕامبۆ هەیە، بۆی لە دادگا بە فەرمی داوای جیابوونەوە لە هاوسەرەكەی دەكات. هاوكات لەگەڵ ئەم كێشە خێزانییەدا، ڕامبۆش بڕیار دەدات بگەڕێتەوە پاریس و جێی بێڵێت، ئیدی لە ژێر فشاری دەروونی و دۆخی ئاڵۆزی ڕوحی و هزریدا، ڤێرلین گوللەیەك لە ژوورەكەی بە ڕامبۆوە دەنێت، بەڵام تەنها زامدار دەبێ و دواتریش كەیسەكەیان وەك كێشەیەك دەچێتە دادگا و ڕامبۆش دەست لە كەیسەكە هەڵدەگریت و دەی بوورێت، بەمەش دادگاییەكە كۆتایی دێت. ناوەڕۆكی ئەم كتێبە، هەر تەنها باسكردن نییە لە قەدەغەی نووسین و بەرهەمی ئەدەبی، بەڵكو دیوێكی شاراوەی ئەم كتێبە جوانە ئەوەمان پێ دەڵێت، كە سەدە و نیوێك لەمەو بەر، لە ئەوروپا و فەڕەنسای لانكەی ئەدەب و هونەر و پێشكەوتن، خەڵكی چۆن بیری كردۆتەوە؟ چۆن ڕوانینێكی ئایینی و لاهووتی و دواكەوتوویان هەبووە و بە پاساوی شكاندنی نەریت و پیرۆزییەكان دژی هزری ئازاد و بوێری نووسین و نووسەران وەستاونەتەوە. ئەم كتێبە، گوزارشت لە سەردەمێكی دواكەوتووی هزریی و پەروەردەیی و كولتووری فەڕەنسیییەكان دەكات، كە بە پاساوی دەستگرتن بە ئایین، نۆرم و ترادیسیۆنەكان، دژی هزری ئازاد وەستاونەتەوە و نووسەرانیان دادگایی كردووە. ئەمەش دەرخەری ئەو ڕاستییەیە كە لە ئەوروپاش سەردەمێكی زۆر نییە هزری ئازاد و نووسین و كرانەوە و پێشكەوتن هاتوونەتە ئاراوە. دواجار دەستخۆشانە لە وەرگێڕی كتێبەكە دكتۆر ( نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد ) دەكەم، كە بە زمانێك ئەو كتێبەی وەرگێڕاوە، هەست ناكەی وەرگێڕان بێت، بەڵكو كورداندویەتی، ئەمە وێرای ئەوەی كە كتێبەكە خۆی ناوەڕۆكێكی پڕ بەهای هەیەو شایەنی خوێندنەوەیە .
*پەراوێز: دادگاییكردنی ئەدەب، وەرگێڕان و ئامادەكردنی : نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد، بڵاوكراوەی غەزەلنووس _2019.
*ئەم بابەتە لە ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە (4100) لە 1/ 7 /2024 بڵاوكراوەتەوە.