خوێندنەوەیەک بۆ کتێبی ( مێژووی حیزبی شیوعی عیراق لە لیوای موسڵ 1934 - 1970 )
خوێندنەوەی: مەغدید حاجی
بەشی سێیەم
[ ئەم کتێبە بە زمانی عەرەبی لە لایەن پ.د. عەبدولفەتاح بۆتانی نووسراوە، 976 لاپەڕەی قەبارە گەورەیە، ساڵی 2023 لە چاپخانەی ڕۆژهەڵات لە شاری هەولێر چاپکراوە]
بەشی دووەمی کتێبی حیزبی شیوعی عیراق لە لیوای موسڵ، بۆ بابەتی ( موسڵ بەر لە شۆڕشی 14 تەمووزی 1958) تەرخانکراوە.
لە بەرایی بەشەکەدا، مێژوونووس بە کورتی باس لە بارودۆخی ئابووری و کۆمەڵایەتی و سیاسی موسڵ دەکات ، وەکو دەروازەیەک بۆ چوونە ناو (توێژینەوە لە مێژووی حیزبی شیوعی عیراق بەر لە شۆڕشی چواردەی تەممووزی 1958 ).
توێژەر لە بارەی باسکردنی بارودۆخی ئاسایشی موسڵ پێش بەرپابوونی شۆڕشی چواردەی تەممووز ، پشتی بە دوو ڕاپۆرتی بەڕێوبەرایەتی پۆلیسی موسڵ بەستووە. نەخشەی حیزبە سیاسییەکانی موسڵ لەوکاتدا، قسەی لەسەرکراوە. پێش چواردەی تەممووزی 1958 دوو حیزبی سەرەکی لە ناو موسڵ ڕۆڵی کارایان هەبووە، ئەوانیش حیزبی شیوعی و حیزبی بەعس بوون. حیزبی شیوعی کۆنترو کاریگەر تر بووە، بە هۆی خەباتی درێژ خایەنی لە دژی ڕژێمی پاشایەتی . ڕێکخستنی حیزبی بەعسیش لە موسڵ لە ساڵی 1954 بەسەرەوە سەری هەڵداوەو خەڵکەکەیشی پاشماوەی حیزبی ئیستقلالی عیراقی بوون ، ئەمانیش مەیلی قەومی و ئیسلامیان هەبوو. لە دەوری حیزبی بەعس کۆبوونەتەوە.
دواتر توێژەر دێتە سەر بارودۆخی ئاسایش و سیاسی موسڵ مانگێک دوای بەرپابوونی شۆڕشی 14 ی تەممووزی 1958 ، لێرەدا پشتی بە هەفتانە ڕاپۆرتی بەڕێوەبەرایەتی ئەمنی لیوای موسڵ بەستووە.
لە بڕگەکانی ئەم ڕاپۆرتەدا ئاماژە بۆ ئەم خاڵانەی خوارەوە کراوە : " ــ شیوعییەکان لەم ماوەیەدا دەستیان بە چالاکی هەستپێکراو کردووە، ئەندامەکانیان داوای هەموارکردنی پەیڕەوی ناوخۆی حیزبەکەیان دەکەن تاکو لەگەل بارودۆخی نوێدا بیگونجێنن.. ــ شیوعییەکان ڕەخنە لە حکومەتی شۆڕش دەگرن ، چونکە حکومەت دەستبەرداری ئەندامانی دائیرەکانی ئەمن نەبووە، یان نەیگۆڕیون، ئەوانەی کارمەندی سەردەمی پادشایەتی بوون. شیوعییەکان لەمەدا مەبەستیانە بێ ترس بە فراوانی چالاکی بنوێنن.. ــ کرێکارەکان خەریکن خۆیان لە سەندیکا کان ڕێکدەخەن .. ــ بڵاوکراوەی یەکێتی گشتی قوتابیان بڵاو دەکرێتەوە.. ــ شێخ ئەحمەدی بارزانی دوای بەربوونی لە زیندان، سەردانی مووسڵی کردو لە لایەن نوێنەرانی قەزایە کوردییەکان بە گەرمی پێشوازی لێکرا" ..
٭ لە تەوەرێکی دی ئەم بەشەدا، مێژوونووس باس لە پێکدادانەکانی قوتابییانی شیوعی و بەعسی دەکات بە تایبەتی لە هەردوو خوێندنگەی( ناوەندی موسەنا و ئامادەیی ناوەندی موسڵ) .
دیارە دەستپێکردنی ململانێی نێوان شیوعییەکان و بەعسییەکان یەک لە سیماکانی قۆناغی دوای شۆڕشی چواردەی تەممووز بووە.
هەروەها لە شاری موسڵ وەکو بەغداو زۆر شاری دیکەی عیراق هەندێک لە چایخانە میللییەکان بوونەتە شوێنی بە یەکتر گەیشتن و دانیشتنی شیوعییەکان، بۆ گفتوگۆکردن لەگەل یەکتر..
نووسەر دەڵێ " هەموو لایەنە سیاسییەکانی موسڵ پشتگیریان لە بەرپابوونی شۆڕشی چواردەی تەممووز کرد، چونکە پێش شۆڕشەکە هاوکاری و لێکنزیکبوونەوە لە نێوانیاندا هەبووە، هەموو دژی یەک دوژمنی سەرەکی بوون کە ڕژێمی پاشایەتی بوو، بەڵام دوای شۆڕش بە چەند هەفتەیەک جیاوازی لە هەڵوێستیان دروست بوو، بە تایبەتی سەبارەت بە مەسەلەی یەکگرتن لەگەل کۆماری یەکگرتووی عەرەب(میسر و سوریا) ، لەمبارەیەوە دوو ئاراستە سەریان هەڵدا، یەکەم، ئاراستەیەکی نەتەوەیی ئیسلامی کە پێکهاتبوو لە بەعسی و ئیخوانەکان. دووەم ئاراستەش نیشتمانی بوو، شیوعی و پارتی و نیشتمانی دیموکراتی لە خۆ دەگرت.
ململانێکان لە فەرمانگەو شەقامەکان بۆ چایەخانەکان گوازرانەوە " .
دوای دامرکاندنەوەی بزووتنەوەی عەبدولوەهاب شەواف لە ئاداری 1959 دا ، ململانێی نێوان هەردوو ئاراستەکە زیاتر بووەو توندو تیژیشی لێ کەوتۆتەوە. تەنانەت لە 6 ی کانوونی دووەمی1959 لە یادی دامەزراندنی سوپای عیراقدا لە شاری موسڵ دوو ئاهەنگ بەڕێوەچووە، یەکێکیان شیوعییەکان و پارتییەکان بە یەکەوە لەگەل جەماوەرێکی زۆر لە گۆڕەپانی (الجمهوریە) پێش یانەی ئەفسەران ڕێکیان خستووە.. دووەمینیش بەعسی و ئیخوانەکان بە یەکەوە لە مزگەوتی نەبی شیت یادەکەیان کردۆتەوە.. بێگومان هەر لایەو وتارو پەیامی خۆی هەبووە.
٭ توێژەر لە کتێبەکەیدا لە ( ل 171 تاکو ل 186 ) باس لە واجهەکانی حیزبی شیوعی عیراق دەکات لەو کاتدا، وەکو بزووتنەوەی ئاشتیخوازان، یەکێتی گشتی قوتابیان، کتێبخانەی (ڕۆشنبیری نوێ) لە موسڵ.
٭ لە بەشی سێیەمی کتێبەکەیدا، مێژوونووس پ.د. عەبدولفەتاح بۆتانی باس لە ڕووداوو بەسەرهات و پێشهاتەکانی شیوعییەکان دەکات لە دوای کودەتای 8 ی شوباتی 1963دا . لە بەراییدا دەڵێ: " حیزبی بەعس لە سەرەتادا حیزبێکی خاوەن پێگەی جەماوەری نەبوو، ناوبانگ و کاریگەریی لەسەر شەقامی عیراقی نەبوو، بەڵام بە پشتگیری و نەخشەدانان و یارمەتی هێزەکانی ڕۆژئاوایی، لە سەروویانەوە بەریتانیاو ئەمریکا، کودەتاکەیان ئەنجامدا..عەلی ساڵح سەعدی بەرپرسی یەکەمی بەعس دواتر ئەم نهێنییەی درکاندووە. لە هەمان کاتدا بەعسییەکان پەیوەندییان لەگەل پارتی دیموکراتی کوردستاندا هەبووە بۆ یارمەتی دانی یەکتر، لە پێناو ڕووخاندن و گۆڕینی حوکمی عەبدولکەریم قاسم!! له کۆتایی تشرینی دووەمی 1962 ساڵح یوسفی ئەندامی سەرکردایەتی پارتی لە بەغدا لەگەل عەلی ساڵح سەعدی یەکتریان بینیوە، دیدارەکان لە نێوان هەردوولادا بەردەوام بووە، بێ ئەوەی بگەنە ڕێکەوتنێکی نووسراو. حیزبی بەعس لە 8ی شوباتی 1963 کودەتای ئەنجامدا بەبێ ئاگادارکردنەوەی پارتی " !!.
لێرەدا من(مەغدید)دەڵێم بە داخەوە،یەکسەر دوای سەرکەوتنی کودەتا خوێناویەکە، ساڵح یوسفی و فوئاد عارف بە ناوی سەرکردایەی پارتی، برووسکەی پیرۆزباییان بۆ سەرانی کودەتاکە ناردو تیایدا دەڵێن : هەردوو شۆڕش یەکیان گرتەوە (وتلاقت الثورتان)!!! سەرکردایەتی پارتی چاوەڕوان بوو، بەعسی دەست سوور بە خوێنی هەزاران شیوعی، مەسەلەی کورد چارەسەر بکات!! بەڵام چەند مانگێکی کەمی پێچوو، کە کودەتاچییەکان خۆیان گرت و حیزبی شیوعیان لاوازکرد، ئینجا دڕندانە ترین هێرشیان بۆ سەر کوردستان و شۆڕشی ئەیلول دەستپێکرد..
توێژەر ڕوونی دەکاتەوە کە حیزبی شیوعی عیراق زانیاری هەبووە لەسەر نەخشەو پلانی بەعسییەکان بۆ ئەنجامدانی کودەتا ، چەند جار ئاگاداری عەبدولکەریم قاسمی سەرۆک وەزیرانیشیان کردۆتەوە.
لە کانوونی یەکەمی 1962دا کۆمیتەی ناوەندی حیزبی شیوعی عیراق، لێژنەی محەلی موسڵی ئاگادارکردۆتەوە و پێی ڕاگەیاندوون کە وریا بن و تیپی چەکدار لە شارو لادێ دروستبکەن، لەگەل لێژنەی سەربازی ناوەندیش تەنسیق بکەن، بۆ هەر ئەگەرێک..
موکەڕەم تاڵەبانیش دەڵێ ؛ عەبدولکەریم قاسم زیاتر لە فراوانبوونی دەسەڵاتی شیوعییەکان دەترسا، نەک لە کودەتای بەعسییەکان!! کە دواجار بەعسییەکان لەناویان برد.
بەربەرەکانی شیوعییەکان بۆ کودەتاچییەکان لە موسڵ لاواز بووە، دواتر زۆر لە شیوعییەکانی موسڵ دەستگیڕکراون ، بەشێکیشیان چوونەتە بەغدا بۆ خۆشاردنەوە، بەشێکیش پەیوەندیان بە شۆڕشی کوردستان کرد.
٭ هەر لەم تەوەرەدا مێژوونووس پرسیار دەکات و دەڵێ ئامانجی هەر حیزبێکی سیاسی وەرگرتنی دەسەڵاتە، بۆ حیزبی شیوعی عیراق نەیتوانیوە دەسەڵات وەربگرێت ؟ لەوکاتەی زۆر لە گەڕەک و شارۆچکەو گوند ناونرابوون (مۆسکو) بەهۆی زۆری ژمارەی شیوعییەکان ؟!! توێژەر هەر بەخۆی وەڵام دەداتەوەو دەڵێ : حیزبی شیوعی عیراق فەرمانی لە حیزبی شیوعی سۆڤیەت وەردەگرت، سۆڤیەتیش پێی وابووە دەسەڵات گرتنە دەست لە لایەن شیوعییەکانەوە خیانەت و غەدرکردنە لە عەبدولکەریم قاسم. ئەم بۆچوونەش واقیع بینانە نەبوو.
٭ لە تەوەرێکی دیکەی ئەم بەشە دا مێژوونووس بیرەوەرییەکانی خۆی لە بارەی ڕۆژانی کودەتای 8ی شوباتی 1963 لە شاری موسڵ دەگێڕێتەوە،کە ئەوکات ماڵیان لە ناوشاری موسڵ بووەو پۆلی یەکەمی ناوەندی بووە،زۆر ڕووداوی ئەو کاتی لە مێشکی خۆی تۆمارکردوون و لێرەدا دەیانگێڕێتەوە..( ل 193 - ل 199).
نووسەر کەمێک بۆ دواوە دەگەڕێتەوەو باس لە کەمبوونی ڕۆڵ و چالاکی شیوعییەکان دەکات لە موسڵ لە دوای کودەتاکەی شەواف 1959 ، هۆکارەکانیش ڕووندەکاتەوە (ل 201 تاکو ل 206 )
٭ مێژوونووس لە لاپەڕە( 207 تاکو ل 267) باس لە بەشداری و ڕۆڵی پێشمەرگەکانی حیزبی شیوعی عیراق دەکات لە شۆڕشی ئەیلولدا لە بادینان. هەروەها بەر لەو بەشداربوونەو ڕوودانی کودەتای 8 ی شوباتی 1963 باس لە هەڵوێست و سیاسەتی حیزبی شیوعی دەکات لە بەرانبەر مەسەلەی کوردو هەڵگرتنی دروشمی (ئاشتی بۆ کوردستان ) و چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە لەسەر بنەمای حوکمی زاتی. بەڵام دیارە ئەم دروشمەی حیزبی شیوعی (ئاشتی بۆ کوردستان) نە لە لای عەبدولکەریم قاسم و نە لە لای بارزانی گوێی لێ نەگیراوە.. لە هەمان کاتدا ڕژێمی قاسم هەڵمەتی زیندانی کردنی شێوعییەکانی دەست پێکردبوو!!
سەرەڕای ئەوەی عەبدولکەریم قاسم دژی شیوعییەکان هەڵس و کەوتی دەکرد، زیندانەکانی لێ پڕ کردبوون، بەڵام کە کودەتای 8 ی شوبات ڕوویدا، شیوعییەکان بەرگریان لە عەبدولکەریم و شۆڕشی چواردەی تەممووز کرد، باجی ئەم بەرگریکردنەش خوێنی هەزاران شیوعی بوو کە بە دەستی حەڕەس قەومییە بەعسییە فاشستەکان شەهیدکران.
توێژەر باس لە دەرچوونی شیوعییەکان دەکات بۆ ناو شۆڕشی ئەیلول و دامەزراندنی بنکەوبارەگا لە ناوچە شاخاویەکاندا .. شیوعییەکان زۆر چالاکی سەربازیان دژی هێزەکانی حکومەت ئەنجام دەداو خاوەن پلان و سەرکردایەتی سەربازی تایبەت بە خۆیان بوون ، بەڵام هەموو لە ژێر سەرکردایەتی گشتی شۆڕش بوون کە (مەلا مستەفا بارزانی) ڕابەرایەتی دەکرد.
٭ لە تەوەرێکی تریشدا نووسەر باس لە خەبات و ڕۆڵی شوعییەکانی موسڵ دەکات لە دوای کودەتای 18 - 11 - 1963 کە عەبدولسەلام محەمەد عارفی سەرۆک کۆمار، لە بەعسییەکانی داو، لە دەسەڵات دووری خستنەوە. هەروەها نووسەر باس لە هەڵوێستی حیزبی شیوعی عیراق دەکات لە ڕێکخستنی چەکداری لە چیای شەنگار ، دواتر دێتە سەر ڕۆڵ و چالاکی پێشمەرگە شیوعییەکان لە بادینان لە دوای ڕێکەوتنی 29 ی حوزەیرانی 1966 نێوان حکومەتی بەغداو سەرکردایەتی شۆڕشی ئەیلول .
لە تەوەری دواتردا باس لە پێشمەرگەکانی شیوعی و چالاکییەکانیان دەکات لە دوای کودەتای 17 ی تەممووزی 1968 تاکو ڕێککەوتننامەی 11 ی ئاداری 1970 . بە بەڵگە دەیسەلمێنی کە پێشمەرگە شیوعییەکانی لیوای موسڵ لە دەڤەری بادینان لە چەندین چالاکی سەربازی دژی سوپای عیراق ڕۆڵی کاراو شۆڕشگێڕانەیان بینیوە، هاوکات لەگەل ڕۆڵبینینی شۆڕشگێڕانەی پێشمەرگەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان.
ماویەتی