سەدیق سەعید ڕواندزی
كارەساتی هۆڵۆكۆست كە لە نیوی دووەمی سەدەی ڕابردوو بەرامبەر بە جولەكەكان لە سەردەستی هیتلەرو نازییەكان ئەنجامدرا و تیایدا سەدان هەزارجولەكە بە دڕندانەترین شێوە كوژران، كارەساتێكە هەمیشە لە مێژووی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە. ئەوەی وایكردووە ئەو كارەساتە لە بیرنەكرێت، خودی تاوانەكە و بكەرەكانی نین، بەڵكو هێشتنەوەی تاوانەكەیە بە زیندووێتی وەك یادەوەرییەكی تراژیدی لە كۆنەستی میللی جوولەكەكان. كە هەمیشە وایدەبینن تازە هۆڵۆكۆست ڕوویداوە. هەركاتێكیش ڕووداوە مێژووییەكان بوونە بەشێك لە هزر و بیركردنەوەی تاكەكان و لە یادەوەریاندا شوێنێكیان گرت، ئیدی لە بیركردنیان ئەستەمە. بێگومان بە زۆر ڕێگەشەوە دەتوانین ئەو ڕووداوانە بە زیندوویی بهێڵینەوە كە ئەدەب و نووسین یەكێك لەو ڕێگایانەیە، یاخود بە دیكۆمێنتكردنی بەڵگە مێژوویەكان و گێڕانەوەی ڕزگاربووانی كارەساتەكە، بەڵام بە جۆرێك كە لە قووڵایی تراژیدیاكەوە سەریهەڵدابێت و هەستێكمان لادروست بكات، كە ئێمە لە بەردەم كارەساتێك نین كە ڕووبداوە و بۆتە ڕابردوو، بەڵكو كارەساتێك پەیوەندییەكی ڕوحی و ئێستاییمان لەگەڵی هەبێت. ئەمە بەو مانایە نییە، مرۆڤ بەردەوام تا دوا ساتەكانی ژیانی هەر لە نێو تراژیدیا و خەم و ناسۆرییەكانی كارەساتەكان دابێت، بە پێچەوانەوە بەڵكو بەو مانایەی جۆرێك لە بە نەمركردن و بە هەمیشەییكردنی ئەو كارەساتانە، لە یادەوەری و كۆنەستی تاكەكەكان و كۆمەڵگە بمێنێتەوە. كتێبی (نوگرە سەلمان قەڵای مەرگ و پاكتاوی نەاژدی) سەرگوزشتەی ڕاستەقینەی بەشێك لەڕزگاربووانی كارەساتی ئەنفال و گۆڕە بە كۆمەڵەكانی نوگرە سەلمان ، كە لە ناوچەیەكی بیابانی خوارووی عێراقە دەگێڕێتەوە. بێگومان نوگرە سەلمان وەك شوێن، لە یادەوەری ئێمەدا هێمای مەرگ و ئەنفال و سڕینەوەی نەتەوەیەكە. شوێنێكە بە ناوهێنانی ئایكۆنی خوێن و مەرگمان دێتە بەرچاو. لە مێژووی دەسەڵاتە شۆفێنییە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق، ئەم بە ناو قەڵایە، هەمیشە زیندانێكی گەورە بووە بۆ ئازادیخوازان و شۆڕشگێڕان و تێكۆشەرانی ڕێگای ڕزگاریی و بە داخەوە لە كۆتایی هەشتاكانیشدا، بووە مۆڵگەی كۆكردنەوە و پاشان زیندە بەچاڵكردنی هەزاران مرۆڤی كورد، كە لە پرۆسەی بە دناوی ئەنفالەكاندا، بەدیل گیرابوون. ئەم كتێبە، لە سەر زاری بەشێك لە ڕزگاربووانی ئەنفال، هەڵومەرج و بارودۆخی سەختی ئەوكات و ڕەفتارە جەلادییەكانی حەجاج و سەگە ڕەشەكەییمان بۆ دەگێڕێتەوە و زۆربەی ئەوانەشی وەك گەواهیدەر و ڕزگاربوو كارەساتەكان دەگێڕنەوە، هاووڵاتییانی گەرمیانن. كتێبەكە، لە چوارچێوەی گێڕانەوەیەكی چیڕۆكی ڕۆژنامەوانی، كارەساتی ئەنفال و گۆڕە بە كۆمەڵەكانمان لە زیندانی نوگرە سەلمان پێ دەناسێنێت، بەڵام نووسەری كتێبەكە، چونكە تەنها وەك گێڕانەوەیەكی سەر زارەكی كردەی ئەنفالكردنی مرۆڤەكانی خستۆتە ڕوو، ئیدی نەیتوانیوە بچێتە قووڵایی ئەو كارەساتە و وێنەیەك لە هزری خوێنەر دروست بكات، كە جۆرێك لە هاوسۆزی، خەم و هاوبەشیكردن و ڕقی بەرانبەر بە بەعس و ڕژێمەكەی لا دروست بێت، بەڵكو وەك هەر چیڕۆكێكی دیكەی ڕۆژنامەوانی و كۆمەڵایەتی، سەربوردەی پڕ لە ناسۆر و ڕاستەقینەی ئەوانی نووسیوەتەوە، كە دەبوو لەو بارەوە ئەو گێڕانەوانە، لە گێڕانەوەیەكی میللی و سەر زارەكی، بكاتە گێڕانەوەیەكی دیكۆمێنتاریی و تراژیدی و ئیدی لەو ڕێگەیەوە چیڕۆكی ڕزگاربووانی گۆڕە بە كۆمەڵەكانمان پێ بناسێنێت و گەورەیی و مەزنی ئەو كارەساتە پیشان بدات. ئەو لە میانەی تۆماركردنی ئەو گێڕانەوانەدا، بە داخەوە وێنەی كوردێكمان پیشان دەدات، كە ترسنۆك، بودەڵ ەو بێ ئیڕادە و دەستەمۆ بێت، كە هیچ كاتێك مرۆڤی كورد بە گشتی و ئەوانەشی ئەنفال و زیندانی كران لە ژێر سایەی ستەمی بەعس، هێندە ترسنۆك نەبوونەو هەزارانیان وێرای جۆرەها ئازار و ئەشكەنجە، بە سەری بەرزەوە شەهیدبوون، یاخود لە زیندان ڕزگاریان بوو. بۆیە گێڕانەوەی ئەو كارەساتە و ڕەفتاری بەعسییەكان و ئیڕادەی مرۆڤی كورد لەو كتێبەدا، لە وێنەیەكی زۆر سادە و بێ كاریگەر و قووڵایی نیشاندراوە. بێگومان لێرەدا ئەركی ئامادەكاری ئەو كتێبە بووە، كە گێڕانەوەكان لە چیڕۆكی ڕۆژنامەوانی و كۆمەڵایەتی، بكاتە گێڕانەوەیەكی دیكۆمێنتاریی و بەڵگەیی و زمانی نووسین و داڕشتن، چونكە ئەوانەی لەو كتێبەدا وەك ڕزگاربووی نوگرە سەلمان دواون، دەشێ ئاستی تێگەیشتن و هوشیاریی سیاسی و نەتەوەیان لە پلەیەك نەبێت، یاخود بەهۆی تەمەن و لاوازی یادەوەریانەوە بتوانن ئەوەی بە سەریان داهاتووە، وەك خۆی بیگێڕنەوە. لە كتێبەكەدا، بەر گەلێك وێنە و گەواهی كەوتم، كە بۆ من وەك كوردێك و خوێنەرێكیش، جێگەی ڕەخنە و سەرنج بوون. بۆ نموونە: پوورە حەنووش، كە یەكێك لە ڕزگاربووانی نوگرە سەلمان، كاتێ پرسیاری ئەوەی لێ دەكەن وەك كەس و كاری ئەنفال داواكاریت چییە لە حكومەتی هەرێم؟ لە وەڵامدا دەڵێت (با بمانێرێتە حەج !) لەكاتێكدا سەدام لەژێر سایەی سووڕەتێكی قورئاندا ئەوانی ئەنفال كردووە. یاخود یەكێكی دیكە دەڵێت:_( هەزاران كەس لە ترسان گو و میزیان لە بەر خۆیان دەكرد) وێرای ستەمەكانی بەعس و حەجاجیش، بەڵام ئایا مرۆڤی كورد هیچ كات و لە هیچ سەردەمێكدا هێندە ترسنۆك بووە؟ یەكێكی دیكەیان دەڵێت:_( ئەحمەدێك هەبوو، سەموونێكی زۆری خواردبوو، هەتا گەیشتینە نوگرە سەلمان خەریك بوو بمانكوژێت چونكە خۆی پیس كردبوو، پێمان دەگوت كاكە تۆ دوو شڕوالت لەبەر دایە یەكێكیان فڕێ بدە . ل 116) ئایا كەسێك ئەنفال كرابێت و بەرەو نوگرە سەلمانیشی ببەن، حەزی ئەوەی هەیە، ئەو هەموو سەموونە بخوات؟ یەكێكی دیكەیان دەڵێت:_( قەت ئەو گریانەم لە بیر ناچێتەوە كە بۆ پیاز كردم . ل 78) ئەویتریان كاتێ پرسیاری ئەوەی لێ دەكەن كە بۆچی كچەكەی ناو ناوە (دیلان) ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت:_ ( چونكە ئێمە دیل بووین بۆیە ناوم نا دیلان) لە كاتێكدا دیلان بە مانای دیلیەتی نایەت، بەڵكو بە مانای ڕەشبەڵەك دێت. ئەمە ئەركی ئامادەكاری كتێبەكەیە، ئەو گێڕانەوانە، لە زمانی میللی و كۆمەڵایەتییەوە دابڕێژێتەوە و فۆڕمێكی دیكۆمێنتاریی و نەتەوەیان پێ بدات، من تا ئێستا دەیان كتێبم لە بارەی جینۆسایدی نازییەكان خوێندۆتەوە، كەچی وێنەی جوولەكەیەكم لەو شێوازە گێڕانەوەیە نەبینیوە. ئەوان وەك قوربانی نیشان دەدرێن، هەستی هاوسۆزیمان لادروست دەكەن، بەڵام ناڵێن بۆ پیاز گریاین، چونكە دەزانن پرسی نەتەوە لەو بابەتانە شكۆدارترە ئیچمە دەزانین ئەو گەواهیدانە، هی ئەوانە كە واقیعەكەیان بینیوە، بەڵام دەبوو ئامادەكاری كتێبەكە ئەوە بزانێت، زمانی دەربڕین، جیایە لە زمانی نووسین و بە دیكۆمێنتكردن و نابێ هەرچی گوترا، بخرێتە سەر كاغەز، چونكە ئەمە ڕەنگە بە زێدەگۆیی، یان خزمەت نەكردن بە پرسەكە و گومان لە ڕاستی ڕووداوەكە بكەوێتەوە. من كاتێ لە خوێنەوەی ئەو كتێبە بوومەوە پرسیاری ئەوەم كرد، ئەگەر ئەو كتێبە وەربگێردرێتە سەر زمانەكانی دیكەی دنیا و بخوێنرێتەوە، ئەوان چۆن لە ئەنفال و نوگرە سەلمان دەگەن؟ چۆن لە كورد دەگەن كە بە درێژایی مێژوو، وەك نەتەوەیەكی قارەمان، خۆڕاگر ئازاو چەڵەنگ ناسراون؟ بۆیە ئەم كتێبە نەیتوانیوە قووڵایی كارەساتی ئەنفال ونوگرەسەلمان، بە گەواهی و دیكۆمێنت بكات و هیوادارم لە چاپی دووەم ئامادەكاری كتێبەكە بە جۆرێك چیڕۆكی ڕزگاربووانی نوگرە سەلمان تۆمار بكات و ڕێك بخات، كە بە ڕاستی ئێمە هەست بكەین، ئەوان ئەو كارەساتەیان بینیوە! چونكە ئەم كتێبە هیچ خزمەتێكی نەتەوەیی و مێژوویی و سیاسی و دیكۆمێنتاری، بە ڕزگاربووانی نوگرە سەلمان و پرسی كارەساتەكانی نەتەوەی كوردیش ناكات.
*پەراوێز: ناوی كتیب: نوگرە سەلمان قەلای مەرگ و پاكتاوی نەژادی ، ئامادەكردنی : سمكۆ سابیر، ساڵی چاپ _ 2024.
*ئەم بابەتە لە گۆڤاری دیوان ژمارە (46) ئازاری 2025 بڵاوكراوەتەوە.