مەم و زین و ڕۆمیۆ و جولیەت دوو داستانی خۆشەویستی تراژیدی، دووجوگرافیاو دوو کولتووری جیا
نووسینی: سەردار ئەکرەم /بەریتانیا
لە جیهانی ئەدەبیاتدا، چیرۆکە خۆشەویستییە تراژیدییەکان هەمیشە جێگەیەکی تایبەتیان هەبووە و توانیویانە دڵی خوێنەران و بینەران داگیر بکەن. لەنێو ئەم داستانە نەمرانەدا، "مەم و زین"ی شاعیری گەورەی کورد ئەحمەدی خانی و "ڕۆمیۆ و جولیەت"ی شانۆنووسی بەناوبانگی ئینگلیزی ویلیام شکسپیر، دوو نموونەی دیار و کاریگەرن. هەرچەندە ئەم دوو بەرهەمە لە دوو جوگرافیا و کولتووری جیاوازدا سەریان هەڵداوە، بەڵام لێکچوونێکی سەرسوڕهێنەریان لە چەمکی خۆشەویستی، ئاستەنگەکان، و کۆتاییە تراژیدییەکەدا هەیە. لەم وبابەتدا، هەوڵدەدەین بە وردی لێکچوون و جیاوازییەکانی نێوان ئەم دوو شاکارە ئەدەبییە شی بکەینەوە، بە تیشک خستنە سەر ڕەهەندە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکانیان."مەم و زین"، کە لە سەدەی حەڤدەهەمدا لەلایەن ئەحمەدی خانییەوە کراوەتە شێعر، تەنها چیرۆکێکی خۆشەویستی نییە، بەڵکو دەربڕی ناسنامەی نەتەوەیی و ئازارەکانی گەلێکی بێ دەوڵەتە. لە بەرامبەردا، "ڕۆمیۆ و جولیەت"ی شکسپیر، کە لە کۆتایی سەدەی شازدەهەمدا نووسراوە، زیاتر تیشک دەخاتە سەر کینەی نێوان بنەماڵەکان و کاریگەرییە وێرانکەرەکانی لەسەر خۆشەویستی تاکەکەسی. سەرەڕای ئەم جیاوازییانە، هەردوو چیرۆکەکە پەیامێکی هاوبەش دەگەیەنن: خۆشەویستی ڕاستەقینە دەتوانێت بەربەستەکان تێپەڕێنێت، بەڵام زۆرجار باجەکەی گرانە و بە تراژیدیا کۆتایی دێت.لێکچوونە سەرنجڕاکێشەکان: خۆشەویستی لەناو ئاگرداسەرەڕای جیاوازییە کولتووری و مێژووییەکان، "مەم و زین" و "ڕۆمیۆ و جولیەت" چەندین لێکچوونی بنەڕەتییان هەیە کە وایان لێدەکات ببنە دوو داستانی هاوشێوەی خۆشەویستی تراژیدی:
1.خۆشەویستی قەدەغەکراو: بنەمای هەردوو چیرۆکەکە لەسەر خۆشەویستییەکە کە لەلایەن کۆمەڵگە یان بنەماڵەوە قەدەغەکراوە. لە "مەم و زین"دا، خۆشەویستی نێوان مەم و زین ڕووبەڕووی پیلانگێڕییەکانی بەکۆ دەبێتەوە کە نایەوێت ئەم خۆشەویستییە سەر بگرێت. لە "ڕۆمیۆ و جولیەت"یشدا، خۆشەویستی نێوان ڕۆمیۆ مۆنتاگیو و جولیەت کاپیولێت بەهۆی کینەی قووڵی نێوان دوو بنەماڵەکەیانەوە مەحاڵ دەبێت. ئەم قەدەغەکردنە گرژییەکی درامی قووڵ دروست دەکات و چیرۆکەکە بەرەو کۆتاییەکی ناخۆش دەبات.
2.کۆتایی تراژیدی: هەردوو داستانەکە بە مردنی خۆشەویستان کۆتایی دێت. مەم دەکوژرێت و زینیش لەسەر گۆڕەکەی دەمرێت، هەروەها ڕۆمیۆ و جولیەتیش بەهۆی زنجیرەیەک هەڵە و تێگەیشتنی هەڵەوە خۆیان دەکوژن. ئەم کۆتاییە تراژیدییە پەیامێکی هاوبەش دەگەیەنێت کە خۆشەویستی ڕاستەقینە، هەرچەندە بەهێز بێت، ناتوانێت بەسەر هەموو ئاستەنگە دەرەکییەکاندا زاڵ بێت، بەتایبەتی کاتێک هێزە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکان دژی دەوەستنەوە.
3.ڕۆڵی کەسانی سێیەم: لە هەردوو چیرۆکەکەدا، کەسانی سێیەم ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە لە پەرەسەندنی ڕووداوەکاندا دەبینن. لە "مەم و زین"دا، بەکۆ وەک کەسایەتییەکی خراپکار و پیلانگێڕ، هۆکاری سەرەکی تراژیدیاکەیە. لە "ڕۆمیۆ و جولیەت"یشدا، کەسایەتییەکانی وەک تیباڵت، میرکوشیو، و تەنانەت دایک و باوکی ڕۆمیۆ و جولیەت، بە کردار و بڕیارەکانیان، بەشدارن لە گەیاندنی چیرۆکەکە بە کۆتاییەکی دڵتەزێن. ئەمەش نیشان دەدات کە چۆن چارەنووسی خۆشەویستان تەنها لە دەستی خۆیاندا نییە، بەڵکو لەژێر کاریگەری هێزە دەرەکییەکاندایە.
4.خۆشەویستی لە یەکەم نیگاوە: خۆشەویستی نێوان مەم و زین، و ڕۆمیۆ و جولیەت، بە خێراییەکی زۆر گەشە دەکات و زۆرجار وەک خۆشەویستی لە یەکەم نیگاوە وێنا دەکرێت. ئەم خۆشەویستییە لە یەکەم ساتەوە قووڵ و بەهێزە و هەموو ژیانی کارەکتەرەکان داگیر دەکات، ئەمەش وایان لێدەکات ئامادەی قوربانیدان بن لە پێناو یەکتردا.
5.سروشتی مرۆڤ: هەردوو چیرۆکەکە تیشک دەخەنە سەر لایەنە جیاوازەکانی سروشتی مرۆڤ، وەک خۆشەویستی، کینە، ئارەزوو، پیلانگێڕی، و دڵسۆزی. ئەوان وەک ئاوێنەیەک وان بۆ پیشاندانی ئاڵۆزییەکانی دەروونی مرۆڤ و ئەو ململانێ ناوخۆیی و دەرەکییانەی کە ڕووبەڕووی دەبێتەوە.
جگەلەجیاوازییە قووڵەکان ڕەهەندە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکان سەرەڕای لێکچوونەکان، ئەم دوو داستانە چەندین جیاوازی بنەڕەتییان هەیە کە ڕەنگدانەوەی ئەو کولتوور و کۆمەڵگایانەن کە تێیاندا سەریان هەڵداوە:
یەکەم/ڕەهەندی نەتەوەیی و فەلسەفی: یەکێک لە گەورەترین جیاوازییەکان لە نێوان "مەم و زین" و "ڕۆمیۆ و جولیەت"دا، ڕەهەندی نەتەوەیی و فەلسەفی قووڵی داستانی کوردییەکەیە. ئەحمەدی خانی لە ڕێگەی "مەم و زین"ەوە، تەنها چیرۆکێکی خۆشەویستی ناگێڕێتەوە، بەڵکو دەربڕی ئازار و ئاواتەکانی نەتەوەی کوردە بۆ سەربەخۆیی و یەکگرتن. ئەو بە ڕوونی ئاماژە بە نەبوونی خاوەن و دەوڵەت بۆ کورد دەکات و هیوایەکی نەتەوەیی لەم داستانەدا دەچێنێت. لە بەرامبەردا، "ڕۆمیۆ و جولیەت" زیاتر تیشک دەخاتە سەر تراژیدیای خۆشەویستی تاکەکەسی و کینەی کۆمەڵایەتی نێوان دوو بنەماڵە، بەبێ ئەوەی ڕەهەندێکی نەتەوەیی دیاری هەبێت.
دووەم/ هۆکاری سەرەکی تراژیدیا: لە "مەم و زین"دا، هۆکاری سەرەکی تراژیدیاکە پیلانگێڕییەکانی بەکۆیە، کەسایەتییەکی خراپکار و حەسود کە بە شێوەیەکی چالاکانە هەوڵی لەناو بردنی خۆشەویستی نێوان مەم و زین دەدات. بەکۆ هێمایە بۆ ئەو هێزە دەرەکییانەی کە دژی خۆشەویستی و ئازادی دەوەستنەوە. بەڵام لە "ڕۆمیۆ و جولیەت"دا، هۆکاری سەرەکی کینەی قووڵی نێوان بنەماڵەکانی مۆنتاگیو و کاپیولێتە، لەگەڵ زنجیرەیەک هەڵە و تێگەیشتنی هەڵە (miscommunication) کە لە کۆتاییدا دەبێتە هۆی مردنی خۆشەویستان. لێرەدا، هێزێکی تاکەکەسی خراپکار نییە کە پاڵنەری سەرەکی بێت، بەڵکو کینەیەکی کۆمەڵایەتی و هەڵەی مرۆڤەکانە..ڕۆڵی چارەنووس و هەڵەی مرۆڤ: لە "مەم و زین"دا،
سێیەم/ چارەنووس و قەدەر زۆر بەهێزترە و وەک هێزێکی ڕۆڵی باڵا وێنا دەکرێت کە کاریگەری لەسەر ڕووداوەکان هەیە. بەڵام لە "ڕۆمیۆ و جولیەت"دا، هەرچەندە چارەنووس ڕۆڵی هەیە، بەڵام هەڵەکانی مرۆڤ و بڕیارە هەڵەکانیان کاریگەری گەورەتریان هەیە لە گەیاندنی چیرۆکەکە بە کۆتایی تراژیدی. بۆ نموونە، پەیامەکەی قەشە لۆرێنس کە نەگەیشتە ڕۆمیۆ، یان بڕیاری ڕۆمیۆ بۆ خۆکوشتن بەبێ دڵنیابوونەوە لە مردنی جولیەت، هەموویان هەڵەی مرۆڤن کە دەبنە هۆی کارەساتەکە.
چوارەم/.شێوازی نووسین و فۆرم: "مەم و زین" بە شێوەی مەسنەوی (شێعری داستان) نووسراوە، کە فۆرمێکی باوی ئەدەبیاتی کلاسیکی ڕۆژهەڵاتییە و زیاتر بۆ گێڕانەوەی داستانە درێژەکان بەکاردێت. لە بەرامبەردا، "ڕۆمیۆ و جولیەت" شانۆنامەیەکی تراژیدییە کە بۆ نمایشکردن لەسەر شانۆ نووسراوە و تیشک دەخاتە سەر دیالۆگ و ململانێی کارەکتەرەکان.
پێنجەم/کۆتایی و دەرەنجام: لە "مەم و زین"دا، بەکۆ، کەسایەتی خراپکار، لە کۆتاییدا سزا دەدرێت و دەکوژرێت، ئەمەش جۆرێک لە دادپەروەری دەگەیەنێت. بەڵام لە "ڕۆمیۆ و جولیەت"دا، مردنی خۆشەویستان دەبێتە هۆی کۆتاییهاتنی کینەی نێوان بنەماڵەکان، بەڵام هیچ کەسێک بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سزا نادرێت بۆ ئەو کارەساتە، بەڵکو تەنها پەشیمانی و خەم دەمێنێتەوە.خشتەی لێکچوون و جیاوازییەکان تایبەتمەندی مەم و زین (ئەحمەدی خانی)ڕۆمیۆ و جولیەت (ویلیام شکسپیر)سەرچاوەداستانی فۆلکلۆری کوردی، کراوەتە شێعرشانۆنامەیەکی تراژیدی ڕەهەندی سەرەکی خۆشەویستی، نەتەوەیی، فەلسەفی خۆشەویستی، کینە، چارەنووس هۆکاری تراژیدیاپیلانگێڕییەکانی بەکۆ کینەی بنەماڵەکان، هەڵەی مرۆڤ، تێگەیشتنی هەڵەکۆتایی مردنی خۆشەویستان، سزادانی خراپەکارمردنی خۆشەویستان، کۆتاییهاتنی کینەی بنەماڵەکان ڕۆڵی چارەنووس زۆر بەهێزبەهێز، بەڵام هەڵەی مرۆڤیش کاریگەرەشێوازی نووسین مەسنەوی (شێعری داستان)شانۆنامەزمان و کولتوورکوردی (کرمانجی)، کولتووری کوردی ئینگلیزی، کولتووری ئەوروپی سەردەمی ڕێنێسانس ڕەهەندی نەتەوەیی قووڵ و دیارنییە، زیاتر تیشک دەخاتە سەر تاکەکەسی .لە کۆتاییدا، "مەم و زین" و "ڕۆمیۆ و جولیەت" دوو داستانی خۆشەویستی تراژیدین کە سەرەڕای جیاوازییە کولتووری و فۆرمییەکانیان، پەیامێکی هاوبەش دەگەیەنن دەربارەی هێزی خۆشەویستی و کاریگەرییە وێرانکەرەکانی کینە و ئاستەنگە کۆمەڵایەتییەکان. هەردووکیان وەک ئاوێنەیەک وان بۆ پیشاندانی سروشتی ئاڵۆزی مرۆڤ و ئەو ململانێ هەمیشەییانەی کە لەنێوان ئارەزووی تاکەکەسی و داواکارییەکانی کۆمەڵگەدا هەن. "مەم و زین" بە ڕەهەندە نەتەوەییە قووڵەکەیەوە، دەبێتە هێمایەک بۆ خۆڕاگری و ئاواتەکانی گەلێک، لە کاتێکدا "ڕۆمیۆ و جولیەت" تیشک دەخاتە سەر تراژیدیای تاکەکەسی و کاریگەری هەڵەی مرۆڤ لەسەر چارەنووس. ئەم دوو شاکارە ئەدەبییە، بە زمان و کولتووری جیاوازیشەوە، بەردەوام دەبن لە ئیلهام بەخشین بە نەوەکانی داهاتوو و یادخستنەوەی هێزی خۆشەویستی و تاڵی تراژیدیا.