مەحمود هۆمەر
مەمەند ئاغا كوڕی رەسوڵ ئاغا لەساڵی 1910 لەگوندی مەرگەی دامێنی چیای ئاسۆس لەدایكبووە لەعەشیرەتی میراودەلیانی پشدەر و بەرەبابی رەسواغایە، لە حوجرەی فەقێیان نراوەتە بەر خوێندن و تەنها فێری نووسین و خوێندنەوە بووە و وازی لەخوێندن هێناوە بە زیرەكی و هۆشیاری خۆی پێگەیشتووە و ژمارەیەكی زۆر هۆنراوەی كۆمەڵایەتی و رامیاری و دڵداری نووسیون.
(فانی) نازناوی شاعیرییەتی، بەپێچەوانەی هەموو كوڕە ئاغاكانی سەردەمی خۆی ملی داوەتە بەر كار و كاسبی و بەوپەڕی سەربەرزییەوە نانی ماڵ و مناڵی خۆی دابینكردووە و شانازی زۆری بەو خەسڵەتەی خۆیەوە كردووە و لەهۆنراوەیەكدا دەڵێت :
نە ئاغای دێم و نە كوێخای گەڕەك
پارە بستێنم بەزەبری كوتەك
نە ئەسپم هەیە نە تفەنگی بڕنەو
نە چەتەم هەیە بۆسەر ئەم و ئەو
نە دزم هەیە نە درۆزنم
نا، لەگەڵ هەردوو وەكو دوژمنم
خۆم رەنج ئەكێشم بۆ تەئمینی نان
دەست درێژ ناكەم بۆنانی دوو نان
ئەو نانە نانە هی رەنجی شانە
دز درۆزنە زاڵم نەزانە
بەم شێوەیە مەمەند ئاغا لە دەرەوەی گوندی مەرگە لە شوێنێكی رەق و بەستێن چەند پارچە زەوییەكی بچووكی بەنووكی پاچ و بێڵ پاككردۆتەوە كێڵاویەتی لەسەرووی پارچە زەوییەكەشی كارێزێكی هەڵكەندووە كە تاكو ئێستاش ئاسەواری ئەم شوێنە ماوە و بە (كارێزی مەمەند ئاغا) ناسراوە.
مەمەند ئاغای رۆشنبیر لەو سەردەمەدا كە سەردەمی ئاغایەتی و رەعیەت و مسكێن و نۆكەر بووە، هەرگیز خۆی لە خەڵكی هەژار دانەبڕیوە و بەناوی ئاغایەتییەوە بێگاری بەهیچ كەسێك نەكردووە، بەنووسین و قسە هەمیشە هانی خەڵكی داوە منداڵەكانیان بنێنە بەر خوێندن و لەگەڵ كەسایەتی دیاری مەرگە (مەلا حەسەنی مەرگەیی) دەستیان لەكردنەوەی چەندین قوتابخانەدا هەبووە.
فانی زۆر دژی نەخوێندەواری بووە، چونكە پێیوابووە سەرچاوەی هەموو بەدبەختی و نەهامەتییەكانی گەلەكەی نەخوێندەوارییە، ئەوەتا لە هۆنراوەیەكدا دەڵێ :
دەردی نەخوێندەواری، دەردێكە سەخت و كاری
نەكرێ هاتاكو چاری، بێچارەی جیهانی
بۆ گەل كەوا هەژارە، ناڵەم بەئاشكارە
وەك ئاوی سەر چنارە، لێشاوی چاوی فانی
لەهۆنراوەیەكی دیكەدا كە باس لە جەهل و نەزانی دەكات، كاربەدەست و گەورە پیاوانی ئەوسا بەوە تاوانبار دەكات لەجیاتی هەوڵ و تێكۆشان لەڕێی گەل و وڵاتدا، هەر خەریكی رابواردنن دەڵێت :
ئاگری جەهل و نەزانیمان بەتاوێ تینی گرت
وا بڵێسەی ناوقەدی خەرمانی چاكەی ژینی گرت
سەیری گێتی كەی دەزانی رۆژی تەقسیمی ئەزەل
كوللی میللەت جەژنی شادی گرت و كوردیش شینی گرت
چەرچڵ و روزفڵت خەریكی راوی غایەن رۆژ و شەو
گەورەكەی ئێمەش بەبێ غەم پرچی پوور نەخشینی گرت
لەهۆنراوەیەكی دیكەدا كە هانی خوێندن دەدات و بەهرەی خوێندن بەیان دەكات لە كۆتاییشدا بێئومێدی دایدەگرێت و دەڵێت :
عیلم بخوێنە شاگردانی زانین
ئەدیسۆن و ئەرستۆ و ماجەلانە
برادەر بەینی زانین و نەزانی
میسالی ئاسمان رێسمانە
بەبێ حەربەی زەكا ئەولادی ئادەم
وەكو حەیوانە بێ هۆش و جەبانە
نەزانی وەك شەوی تاریكە ئەمما
بەبێ شك عیلمە رووناكی بەیانە
قەڵەم بشكێنە فانی بدڕە دەفتەر
زەمانی شێتییە كەر پاڵەوانە
مەمەند ئاغا زۆر دژایەتی رەفتاری هەندێ لە ئاغا خزمەكانی خۆی كردووە و بەزۆردار و كۆنەپەرست و بەرژەوەندیخواز باسیكردوون و دەڵێت :
ئیستیفادەی كرد ئاغا بە زیدی میللەت
یەعنی چوو بۆ كاسە لێسی دوژمنی خزمانی من
من لەجەوری قەومی خۆم دەگریم بڵێن بێگانە قەد
بانەكا شێتانە مەنعی شیوەن و گریانی من..
لەپاڵ ئاغاكانیشدا چینەكانی دیكەی گەل بێتاوان نابینێت و زۆر بەراستگۆییەوە لەژێر پەردەی ناوێرم راستییەكان بڵێم پێ لەراستییەكان دەنێت و دەڵێ :
ئەوەی ئاغا و كوێخایە بەدڵ جۆیایی غەوغایە
ئەزانێ نانی تێدایە دەڵێم بیڵێم و ناوێرم
ئەگەر ئاغایە بەد كارە ئەگەر كوێخایە مەككارە
ئەگەر مسكێنە بێعارە دەڵێم بیڵێم و ناوێرم
ئەگەر چی شێخی ئیرشادە خەریكی جەوری بێدادە
لەسۆفی بێ هونەر لادە دەڵێم بیڵێم ناوێرم
رەعییەت گەرچی جیرانن خەریكی زەربە لێكدانن
بەبێ عاقڵی پەرێشانن دەڵێم بیڵێم ناوێرم ...
فانی لەسەردەمی خۆیدا و لەو ناوچەیەی ئەوی تێداژیاوە ئەگەر لەهەموو خەڵكەكەش ژیرتر و تێگەیشتووتر نەبوبێ، لەهەموان ئازا و چاونەترستر بووە، زۆر بەلایەوە گرنگ نەبووە خەڵكی چی پێدەڵێن تەنانەت لەسەر ئەو پارچە موڵكەی كە بەگردێكەوە بووە و دایهێناوە، بەوە تاوانباریان كردووە كە ئەو گردە شوێنی كۆنە گۆڕستانە، بەڵام بەهیچ شێوەیەك وەڵامی نەداونەتەوە و گوتوویەتی (ئیوە بەوە هەراسانن كە من ئێسكو پروسكی مردووی هەزار ساڵە دەر دێنمەوە و بە تاوان و گوناهی دەزانن، بەڵام ئەوە بە تاوان نازانن بۆ خۆتان خوێنی میللەتێكی زیندوو دەمژن و دەیچەوسێننەوە) ئەو لەسەردەمێكدا گوتوویەتی باوەڕم بە شێخ و سەید و سۆفی و دەروێش و مەلا نییە و دوژمنایەتی راستەوخۆی ئەو ئاغایانەشی كردووە كە لە لوتكەی دەسەڵاتدا بوون و بە عورفی ئاغا و شەرعی مەلا حوكمی ناوچەكەیان كردووە و هیچ دەسەڵاتێك لەسەروو دەسەڵاتی ئەوانەوە نەبووە، كەچی فانی دەڵێت:
من معتەقیدی سۆفی و دەروێش و مەلا نیم ـ پاكی نیەتم لازمە وێنەی جوهەلا نیم.
یا لەساڵی 1945 دا رووی لە مەلا كردووە دەڵێت :
دین و دونیا گرتنی پێویستە توخوا ئەی مەلا
بەس بڵێ دونیا تەواوە و بەسیە هەركەس دینی گرت...
جگە لەمانەش كۆمەڵێ هۆنراوەی دڵداری ناسك و جوانی هۆنیوەتەوە، ئەوەتا لە وەسفی خەدیجەی خۆشەویستیدا دەڵێ:
خەجیجەی خۆشەویستم هاتە كانی
بەسەر ئاودا تكا تك تك جوانی
لەتاو یاقووتی لێوانی دەناڵم
هەموو رۆژ و هەموو شەو تابەیانی
دەڵێن فەرموویە پێویستە لەسەر ئەو
كە ئاشكرا نەكا دەردی نیهانی
ئەرێ چۆن، چۆن بە راشكاوی نەناڵم
دڵێكم بوو بەدڵ سەختی شكانی..
فانی بەو پێنووسە بوێر و بەبڕشتەیەوە و بیرە بەرزەوە لە ساڵی 1957 بووە بە سەرۆكی شارەوانی مەرگە، ساڵی1964 وازی لە فەرمانبەری هێناوە. لەشەوی 4/1/1973 دڵە گەورەكەی لە لێدان دەكەوێ، لە گوندی مەرگە ماڵئاوایی لە دونیای فانی دەكات و هەرلەوێش بەخاك دەسپێردرێ. دروود بۆ گیانی فانی شاعیری ژیر و مرۆڤدۆست و كوردپەروەر.