لەسەر تێكچوونی كەشی زەوی و ئەو گۆرانكاریە خێرایانەی روو دەدەن كەشناسی جیهانی راپۆرتێكی بڵاوكردۆتەوە كە ئەوەی خوارەوە دەقەكەیەتی:
ئامادەكردنی: نامۆ مەجید
سەرۆكی رێكخراوی ئیرۆ
ڕێکخراوی کەشناسی جیهانیی(WMO) ئەم هەفتەیە ڕاپۆرتی "دۆخی کەشوهەوای جیهانیی 2025"ی بڵاوکردەوە، کە تێیدا پشتڕاستی کردەوە ساڵانی 2015-2025 گەرمترین 11 ساڵ بوون لە مێژووی تۆمارکراودا، و ئاماژەی بەوەش کرد کە کەشوهەوای زەوی "زیاتر لە هەر کاتێکی تری مێژووی چاودێریکراو لە هاوسەنگی دەرچووە. لێرەدا كورتەیەكی راپۆرتەكە دەخەینەڕوو:
پێشەکی
ڕاپۆرتە نوێیەکانی ڕێکخراوی کەشناسی جیهانیی (WMO) ئاماژە بەوە دەکەن کە سیستەمی کەشوهەوای زەوی بە شێوەیەکی بێپێشینە لە هاوسەنگی دەرچووە. ساڵی 2023 وەک گەرمترین ساڵ لە مێژووی تۆمارکراوی مرۆڤایەتیدا ناسرا، بەڵام مەترسییەکە تەنها لە بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیدا کورت نابێتەوە، بەڵکو گۆڕانکارییەکان گەیشتوونەتە ئاستێکی وا کە زانایان بە "تێکچوونی گشتگیری هاوسەنگی" ناوی دەبەن. ئەم ڕاپۆرتە تیشک دەخاتە سەر گرنگترین نیشانەکانی ئەم تێکچوونە و لێکەوتە مەترسیدارەکانی.
شکاندنی ڕیکۆردە گەرمییەکان
بەپێی داتاکانی WMO، تێکڕای پلەی گەرمی جیهان لە ساڵی 2023 دا نزیکەی 1.45 پلەی سیلیزی لە سەرووی ئاستی پێش شۆڕشی پیشەسازییەوە بووە. ئەم ژمارەیە زۆر نزیکە لەو سنوورە مەترسیدارەی (1.5 پلە) کە لە ڕێککەوتننامەی پاریسدا دەستنیشان کرابوو. بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی تەنها ژمارەیەک نییە، بەڵکو بەو مانایەیە کە زەوی وزەیەکی یەکجار زۆری لەناو بەرگەهەوا و زەریاکاندا گلداوەتەوە، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی شەپۆلی گەرمای کوشندە لە زۆربەی کیشوەرەکاندا.
دۆخی زەریاکان و توانەوەی سەهۆڵبەندانەکان
یەکێک لە مەترسیدارترین نیشانەکان، بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی ئاوی زەریاکانە. زەریاکان زیاتر لە 90٪ی ئەو گەرمییە هەڵدەمژن کە بەهۆی گازە گەرمکەرەوەکانەوە دروست دەبێت. لە ساڵی ڕابردوودا، ڕێژەی گەرمبوونی زەریاکان گەیشتە بەرزترین ئاست. ئەمەش بووەتە هۆی خێراکردنی توانەوەی سەهۆڵبەندانەکان لە جەمسەری باشوور و چیا بەرزەکان. ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوە دەکات کە سەهۆڵی دەریایی لە ئەنتارکتیکا (جەمسەری باشوور) گەیشتووەتە کەمترین ئاستی مێژوویی خۆی، ئەمەش نەک تەنها دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی ئاستی دەریاکان، بەڵکو ڕەوتی با و شەپۆلە دەریاییەکانیش دەگۆڕێت.
گازە گەرمکەرەوەکان: هۆکاری سەرەکی
هۆکاری سەرەکی ئەم تێکچوونە بۆ بەردەوامیی دەردانی گازە گەرمکەرەوەکان دەگەڕێتەوە، بەتایبەتی دووەم ئۆکسیدی کاربۆن، میتان و ئۆکسیدی نایترۆجین. ئاستی ئەم گازانە لە بەرگەهەوادا بەردەوامە لە بەرزبوونەوە و هیچ نیشانەیەکی کەمبوونەوەی تێدا نییە. ئەم گازانە وەک پەردەیەک کار دەکەن و ڕێگری لە چوونە دەرەوەی گەرمی زەوی دەکەن، کە ئەمەش وا دەکات زەوی هاوسەنگی گەرمی خۆی لەدەست بدات.
لێکەوتە کۆمەڵایەتی و ئابوورییەکان
تێکچوونی کەشوهەوا تەنها کێشەیەکی ژینگەیی نییە، بەڵکو قەیرانێکی مرۆییە. زیادبوونی لافاوە وێرانکەرەکان، وشکەساڵییە درێژخایەنەکان و گەردەلوولە بەهێزەکان کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەر ئاسایشی خۆراک هەبووە. ملیۆنان کەس لە جیهاندا بەهۆی تێکچوونی کەشوهەواوە تووشی برسێتی و کۆچی زۆرەملێ بوونەتەوە. زیانە ئابوورییەکانیش ساڵانە بە ملیاران دۆلار دەخەمڵێندرێن، کە زۆربەیان بەر وڵاتە هەژارەکان دەکەون کە کەمترین دەوریان لە پیسکردنی ژینگدا هەبووە.
هیوا و هەنگاوە پێویستەکان
سەرەڕای ئەم وێنە تاریکە، ڕاپۆرتەکە ئاماژە بە هەندێک خاڵی گەشبینانە دەکات. گەشەی وزە نوێبووەوەکان (وەک وزەی خۆر و با) لە ساڵی 2023 دا بە ڕێژەی 50٪ زیادی کردووە بەراورد بە ساڵانی پێشوو. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە گۆڕانکاریی ڕیشەیی لە سیستەمی وزەدا دەستی پێکردووە.
هەروەها، ڕێکخراوی WMO جەخت لەسەر گرنگی سیستەمی "ئاگادارکردنەوەی پێشوەختە بۆ هەمووان" (Early Warnings for All) دەکاتەوە. پێویستە تا ساڵی 2027 هەموو دانیشتووانی سەر زەوی دەستیان بە سیستەمەکان بگات بۆ ئەوەی لە کاتی کارەساتە سروشتییەکاندا گیانیان بپارێزرێت.
کۆتایی
هاوسەنگیی کەشوهەوای زەوی لە لێواری مەترسییەکی گەورەدایە. داتاکانی ساڵی 2023 دەریدەخەن کە کاتی قسەکردن بەسەرچووە و پێویستمان بە کرداری خێرا و رژد هەیە بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازە ژەهراوییەکان. پاراستنی زەوی و گەڕانەوەی هاوسەنگی بۆ کەشوهەوا، ئەرکێکی جیهانییە و تەنها بە هاوکاریی نێودەوڵەتی و گۆڕینی شێوازی ژیان و بەرهەمهێنانمان دەکرێت. ئەگەر ئێستا هەنگاو نەنێین، تێچووی داهاتوو زۆر لەوە زیاتر دەبێت کە مرۆڤایەتی بتوانێت بیبژێرێت.
سەرچاوە: https://wmo.int
