كارزان ئەحمەد
لەنێو دلی بازاڕی وزەی جیهان،دوو رێكخراو بەدیی دەكرێت كە بریتین لە وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك)و هاوپەیمانی (ئۆپێك پڵەس)،ئەم دوو رێكخراوەیش دوو ناوەندی سەرەكین بۆ خستەڕوو نەوت لەبازاڕەكانی جیهان،هەروەهاكاریگەری بەرچاویان هەیە لەسەر نرخی نەوتوڕاگرتنی هاوسەنگی لەنێوان خواستوخستنەڕووی نەوت لەبازاڕەكانی جیهاندا،بەڵام سەرەڕای ئەمە جیاوازی بەرچاوی لەبونیادی وەرگرتنی بڕیاروسنووری دەسەڵاتیان بەدیی دەكرێت،ئەمە لەكاتێكدایە رێَكخراوی ئۆپێك كە لەساڵی 1960 دامەزراوە بۆ هەماهەنگردن لەنێوان وڵاتانی ئەندام لەبارەی سیاسەتی بەرهەمهێنانوپاراستنی بەرژەوەندیەكانیان لەبەرامبەر شەپۆلەكانی گۆرانكاریەكانی نرخی نەوت لەبازارەكانی جیهان، پاڵادەستی هەیە بەسەر سێ بەشی بەرهەمهێنانی نەوتوخاوەن نزیكەی لەسەدا 80ی یەدەگە نەوتی سەڵمێنراوە لەجیهاندا،بۆیە سەقامگیری لە رێكخراوی ئۆپێك یان وازهێنانی هەر ئەندامێكی ئەو رێكخراوەیە كاریگەریوڕەنگدانەوەی هەمەلایەنی دەبێت بۆ سەر خۆدی ئۆپێكوبازاڕی وزەی جیهان.
ئەوەی پەیوەندی هەبێت بەهاوپەیمانی ئۆپێك پڵەسئەوا ئەو هاوپەیمانێتیە لەساڵی 2019 لەئەنجامی گۆرانكاری لەنرخەكانی نەوتوزیادبوونی ڕۆلی وڵاتانی تری بەرهەمهێنەری نەوت لەدەرەوەی رێكخراوی ئۆپێك دامەزراوەو10 وڵات لەخۆ دەگرێتومەبەستی دامەزراندنی ئەو هاوپەیمانێتە بەسەركرداتی رووسیا تا هاوئاهەنگی لەگەڵ ئۆپێك بینە ئاراوە بۆ دیاریكردنی قەبارەی بەرهەمهێنانی نەوتوكاریگەری خستنە سەر بازاڕەكانی نەوت لەجیهاندا،چونكە ئۆپێكپڵەس دەست دەگرێت بە لەسەدا 40 بۆ لەسەدا 50 بەرهەمهێنانی نەوت لەجیهاندا،ئەمەش وادەكات هەر بڕیاریكئۆپێك پڵەس بكرێتە بەر ڕاستەخۆ كاریگەری دەبێت بۆ سەر نرخی نەوتوداهاتی وڵاتانوتێچوونی نرخی وزە لەجیهاندا.
كاریگەری كشانەوەی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێك
پسپۆرانی بواری وزە پێیان وایە بڕیاری كشانەوەی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێكوهاوپەیمانی (ئۆپێك پڵەس) لەم كاتەدا چەندین پرَسیار دەخاتەڕوو،ئایا ئەو كشانەوەیە دەبێتە هۆی گۆرانكاری لە نەخشەی نەوت لەجیهانداوكاریگەری دەبێت بۆ هاوسەنگی بازاڕەكانی نەوت ..؟ئایا دوای ئەم كشانەوەی ئایندەی رێكخراوی ئۆپێكوڕۆلی لەبازاڕی وزەی جیهانچی بەسەر دێت لەساییەی ئەو گۆرانكارییە خێرایانەی پێشەسازی نەوت بەخۆە بەدیی دەكات..؟
لەهەنگاوێكی چاوەڕوان نەكراودا ئیمارت عەرەبی یەكگرتوو بەفەرمی بڕیاری كشانەوەی دا لە لەرێكخراوی ئۆپێكو هاوپەیمانی (ئۆپێك پڵەس)،ئەمەش وەك پسپۆرانی بواری وزە ئاماژەی پێدەدەن جارێكی تر نەخشەی هاوسەنگیەكان لەناو بازاڕی نەوت دادەرێژێتەوە،هەروەها كاریگەری دەبێت بۆ سەر داهاتووی رێكخراوی ئۆپێكوتوانینی پاڕاستنی پێگە مێژوویەكەی.
كشانەوەی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێك بەگۆرانكاریەكی سەرنچ راكێشر دادەنرێت لەنیو نەخشەی هاوپەیمانیەتی عەرەبی بۆ نەوت،بەتایبەتی ئەم كێشانەوەی دوای ئەو كشانەوەی دێت كە وڵاتی قەتەر لەمانگی كانوونی دووەمی 2019 بڕیاری لێدا،بەمەش كۆتایی هێنا بەئەندامێتی قەتەر لەو رێكخراوەیە كە 57 ساڵی خایەند،كەئەو وڵاتە ئەندامێكی كارای رێكخراوی ئۆپێك بوو لەو ماوەیەدا.
بەپێی بەیاننامەی فەرمی ئاژانسی ئیمارات بڕیاری كشانەوەی وڵاتەكەیان لەرێكخراوی ئۆپێك دوای پێداچوونەوەی ورد هات بە سیاسەتی نەوتی وڵاتەكەیان لەڕووی بەرهەمهێنانوتواناكانی بەرهەمێنان لەئێستاوداهاتوودا،هەروەها بەرچاوكردنی بەرژەوەندییە نشتمانیەكانی ئیماراتوپابەندی دەوڵەت بە دابینكردنی پێداویستیەكانی بازاڕی نەوت كە لە مەودای نزیكدا گۆرانكارییە جیوسیاسیەكانی بەهۆی ناسەقامگێری لە كەنداو عەرەبیوداخستنی گەرووی هورمزكار دەكات سەر میكانیزمی خستنەڕووی نەوت،ئەمە لەكاتێكدایە ئاراستە بنەرەتیەكانی ئاماژە بەوە دەكەن لەمەودای كۆرتوئایندەدا خواستی جیهانی لەسەر نەوت گەشە دەكات.
پسپۆرانی بواری وزە ئاماژە بەوەدەدەن كاریگەری هەر وڵاتێكی ئەندام لەرێكخراوی ئۆپێك وابەستیە بەچەندین پێوانە،ئەمەش گۆرانكاریی بەسەردا دێت بەپێی قەبارەی بەرهەمهێنانیو پابەند بەئاستی بەرهەمهێنانی كە ئۆپێك دیاری دەكات بۆهەر وڵاتێكلەوڵاتانی ئەندام لەو رێكخراوەیە،لەپاڵ هاوپەیمانیەتی لەگەڵ ئۆپێك پڵەس،لەمەوە بەرهەمهێنانی ئیمارات لەنەوت بەراورد بەوڵاتانی گەورە بەرهەمهێنەری نەوت لەئۆپێك رێژەیەكەی ئەوتوو نییە كە هەناردەی ئیمارات لەنەوت ڕۆژانە دەگاتە 3 ملیۆنو500 هەزار بەرمیل،لەكاتێكدا توانای بەرهەمهێنانی ڕۆژانەی لەنەوت دەگاتە 4 ملیۆن،واتە زیدە بەرهەمی هەیە بەبڕی 500 هەزار بەرمیل نەوت لەڕۆژیكدا لەو بڕی ئۆپێك بووی دیاری كردووە،بۆیە هەندی لەپسیۆرانی بواری وزە پێیان وایە سەرەڕای گرنگی بەرهەمی نەوت ئیمارات،بەڵام ئەگەر بەراورد بكرێت بە بەرهەمی نەوتی جیهان كە دەگاتە 42 ملیۆن بەرمیل لەڕۆژیكدا،ئەوا نەوتی ئیمارات كاریگەری بنەرەتی نییە بۆ سەر بازاڕی جیهان،بۆیە بەتەنها دەرچوونی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێك نابێتە هۆی شڵەژانێكی راستەوخۆ لەنرخی نەوت یان تێكچوونی هاوسەنگی لەبازاڕی نێودەوڵەتی، چونكە بەهۆی جەنگی ئێران و داخرانی گەرووی هورمز، توانای هەناردەكردنی ئیمارات زۆر سنووردار بووە، تەنانەت لە ئەگەری ئاساییبوونەوەی بارودۆخەكەشدا، ئیمارات ناتوانێت لە كورتمەودا ئاستی بەرهەمهێنان ئەوەندە بەرز بكاتەوە كە هاوسەنگی بازاڕ تێك بدات.
هاوكات چاودێرانوپسپۆرانی بواری وزە ئەوە دەخەنە ڕوو كە نێگەرانی ڕاستەقینە لەناو رێكخراوی ئۆپێك بەتەنها وابەستە نییە بە ئیماراتەوە،بەڵكو مەترسیەكە خۆی لەوە بەدیی دەكات كاتێك وڵاتانی تری ئەندام لە ئۆپێك هەمان ڕێبازی ئیمارات بگرنەبەروبەشێوەیەكی سەربەخۆ بێ هەماهەنگی لەگەڵ رێكخراوی ئۆپێك كار بكەن،لەو دەمەشدا ئەمە كار دەكاتە سەر جڵوگیری بەرهەمهێنانی نەوتونرخە جیهانیەكانی،بۆیە لەئەگەری پاشەكشەیی كاریگەری ئۆپێك لەدیاریكردنی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوتونرخەكەی بەهۆی كشانەوەی ژمارەیەك لەوڵاتانی ئەندام لەو رێكخراوەیە،لەوانەیە دەرفەتێك بۆ وڵاتانی بەكاربەری نەوت بڕەخسێت فشار لەوڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت بكەن تا ناچار بن نرخی نەوت دابەزینن بەتایبەتی ئەگەر گەشتی پاپۆرەكانی نەوت لەگەرووی هورمز ئاسایی بێتەوە،ئەمەش وادەكات نرخی نەوت بكاتە ئاستێكی كەمتر بەر لە هەڵگێرسانی جەنگی ئەمریكاوئیسرائیل دژ بەكۆماری ئیسلامی ئێران.
بۆچی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێك هاتە دەرەوە..؟
چاودێران وا دەبینن كە میرنشینی یەكگرتوو ئیمارات ماوەیەكە كار بۆ ئەوە دەكات لەكۆتوبەندەكانی پشك پشكێنیەی بەرهەم كە رێكخراوی ئۆپێك دەیسەپێنێت خۆی ڕزگار بكات،بەتایبەتی دوای ئەوەی سەرمایەگوزاریەكی گەورەی لە كەرتی نەوتووزە بۆ زیادكردنی ئاستی بەرهەمهێنان ئەنجام دا بەشێوەیەك كە بگۆنجێت لەگەڵ بەرژەوەندییە ئابووریەكانوپلانی زیادكردنی بەرهەمی نەوتی وڵاتەكەی بەدوور لە پابەندییەكانی ئۆپێك كە ڕێگر بووە لەزیادكردنی هەناردەی نەوتی ئیمارات،بەڵام لەبەرامبەر ئەمەدا چاودێرانوهەندێ لەپسپۆرانی بواری وزە پێیان وایە كە كشانەوەی ئیمارات لەئۆپێكوئۆپێك پڵەس زیاتر رەهەندی سیاسی هەیە، لە لایەكەوە پەیامێكە بۆ دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا كە داوای سنوورداركردنی دەسەڵاتی ئۆپێك دەكات، لە لایەكی دیكەشەوە هۆشدارییەكە بۆ سعوودیەو ئێران،واتە ئەم بڕیارە دەربڕینی ناڕەزایەتییە بەرامبەر سعوودیە وەك بەڕێوەبەری دیفاكتۆی ئۆپێك، هەروەها بەرامبەر ئێران كە لەم ماوەیەدا هێرشی كردووەتە سەر ئیمارات و وڵاتانی عەرەبیش وەك پێویست هەڵوێستیان نەبووە.
كشانەوەی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێك چێ بۆ بازاڕی نەوت دەگەیەنێت...؟
چاودێران پێیان وایە كشانەوەی ئیمارات لەرێكخراوی ئۆپێكوئۆپێك پڵەسلێدانێكی بەهێزە لەیەكێتی ئۆپێكوئەم هەماهەنگییەی لەئارادایە لەگەڵ ئۆپێك پڵەس،بەتایبەتی ئەگەر دوای ئەم هەنگاوی ئیمارات وڵاتانی تری ئەندام لەئۆپێكوئۆپێك پڵەس بكشێنەوە یان پابەندی بڕیارەكانیان نەبن،چونكە ئەو هاوپەیمانەتێە بۆ هێنانی ئارای سەقامگیری لەنرخی نەوتودیاریكردنی بڕی خستنەڕووی نەوت بۆ نیو بازاڕەكانی جیهان پشت دەبەستێت بەهەماهەنگیوهاوكاری نێوان وڵاتانی ئەندام لە ئۆپێكوئۆپێك پڵەس،كەواتە ئەگەر پابەندیەكانی لاواز بێت یان هاوكاری نێوان وڵاتانی ئەندام نەمێنێت ئەوا ئەگەر ئەوە لەئارادایە پێشبركی لەنێوان وڵاتانی ئەندام لەئۆپێكوئۆپێك پڵەس بێتە ئاراواە نەوتی زیاتر لەپێویست بخرێتە بازاڕەكانەوە،بەمەش نرخی نەوت لەبازاڕەكانی جیهان بەشێوەیەكی چاوەڕوان نەكراو دابەزێت،لەبەرامبەر ئەم ئەگەردا چاودێرانوپسپۆرانی بواری وزە سەبارەت بە داهاتووی نرخەكان نەوت لەبازاڕەكانی جیهاندا ئاماژە بەوەدەدەن، هەموو شتێك بەستراوەتەوە بە گەرووی هورمز،چونكە ئەگەر گەرووی هورمز تا مانگێكی دیكە بە داخراوی بمێنێتەوە، نرخی نەوت دەگاتە 150 دۆلار، بەڵام ئەگەر داخرانەكە سێ مانگ بخایەنێت نرخەكان بازاڕ دەگاتە 190 تا 200 دۆلار،بەڵام لە ئەگەری كردنەوەی گەرووی هورمز لە كورتمەودادا نرخەكان بۆ 85 تا 75 دۆلار دادەبەزن.
لەلایەكی ترەوە پسپۆرانی بواری وزە وادەبێنن كە بازاڕەكانی نەوت لەماوەی داهاتوودا ڕووبەڕووی ئەمانە ببنەوە:
- گۆرانكاری بەرچاو لەنرخەكانی نەوت.
- پاشەكشەی تواناكانی رێكخراوی ئۆپێك لەجڵوگێركردنی بازاڕ.
- زیادبوونی كێبركی لەنێوان وڵاتانی بەرهەمهێنانی نەوت لەسەر پشكی هەر یەكەیان لەبازاڕی نەوت.
جێی ئاماچە پێدانە ئەندامانی رێكخراوی ەكانی ئۆپێك پێكدێت لەهەر یەك لەوڵاتانی (سعودیە، قەتەر، ئێران، كوێت، عێراق، ئیمارات، جەزائیر، ئەنگۆلا، لیبیا. نەیجیریا، ئیكوادۆر و ڤەنزوێلا)،بەڵام ئۆپێك پڵەس لە 23 ئەندام پێكدێت، 13یان ئەندامی رێكخراوی وڵاتانی هەناردەكاری نەوت (ئۆپێك)ن و 10 كەی دیكەیان لە دەرەوەی رێكخراوەكەن، هەریەك لە سعودیە و رووسیاش سەركردە و بڕیاردەری دیفاكتۆی گرووپەكەن.
