سەدیق سەعید ڕواندزی
وشەی ستاییش لە زمانی كوردییدا، بە گەلێك مانا دێت وەك :( پێزانین و نرخاندن، سوپاسكردن، سەنا و پیا هەڵدان، دەرخستن و نیشاندان) ئەم وشەیە لە فەرهەنگی ئەستێرەگەشەدا بە مانای ( حمد ، شكر، مدح) (1) هاتووە، لە فەرهەنگی هەنبانە بۆرینەدا بە مانای ( مەدح) (2) هەروەها لە فەرهەنگی شیرینی نوێدا، بە مانای (پیا هەڵدان) (3) و لە فەرهەنگی گۆڤەندو زناردا، بە مانای ( سوپاس) (4) هاتووە. بێگومان ئەم وشەیە لە ڕووی فەرهەنگییەوە وەك زاراوە لە زمانی كوردیدا، تەنها بە دیوێكی ئەرێنی بەكاردێت، بەو مانایەی دەبێ تەنها ستاییشی كارە باشەكان، ڕەفتارو كردەوەی جوان و بەخشش و زانست و پەروەردەی نموونەیی بكرێت. كاتێ كەسێك، كارێكی باش دەكات، یان كردەوەیەكی ناوازە و جوان و تایبەت و بگرە داهێنانێكیش دەكات، ئەوا دەبێ ستاییش بكرێت، وەك ئەوەی مرۆڤ هەمیشە دەبێ ستاییشی خودا بكات، لە بەرانبەر هەموو ئەو بەخشش و نیعمەتانەی پێی داون. كەواتا ئەم وشەیە، تەنها یەك دیوی واتایی هەیە و بەدەر لەوە ناتوانرێت، ڕەهەندێكی دیكەی واتایی پێ بدرێت، چونكە سرووشتی وشەكە لە ڕووی تیرمۆلۆژییەوە دیاریكراوە لە فەرهەنگی كوردییدا. بۆ نموونە: ئێمە ناتوانین ستایشی دز، پیاوكوژ، بێ ئاكاریی، درۆزن، لادەر، خۆكوشتن و كوشتن بكەین، چونكە دەبێ تەنها ستاییشی كار و كردەوەیەك بكرێت، كە ڕەهەندێكی مرۆیی و خزمەتگوزاریی و نەتەوەیی و پەروەردەیی هەبێت، ئەمەش ڕووبەڕووی ئەو پرسیارەمان دەكاتەوە كە ئایا دەكرێت ستاییشی (گەمژەیی) و (بێكاری) بكەین؟ بێگومان ئەگەر لە دیوێكی هزرییانەوە بەگەڕانەوە بۆ ڕای فەیلەلسوفان و تێزە فەلسەفیەكان ئەوە بكرێت، ئەوا لە كولتووری كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەی كوردی، ئەوە ناكرێت، چونكە كەس لەگەڵ ئەوە دانییە، ستاییش گەمەژەیەك و كاری گەمژەكارانە بكات. ستاییشەكان، ناوی كتێبێكی ئەكادیمی و نووسەری دیار، مامۆستا و هاورێم( ڕێبوار سیوەیلی) یە. ئەم كتێبە، وەك لە ناونیشانەكەی دیارە، ستاییشنامەیەكە بۆ چەندین بابەتی كۆمەڵایەتی و كولتووری و هزری كە پەیوەندییان بە ژیانی مرۆڤەكانەوە هەیە و تیایدا نووسەر ستاییشی ئەو بابەتانە، ڕۆڵ و پێگەیان لە ژیانی مرۆڤدا دەكات وەك ك( ستاییشی دایك ، ستاییشی ئاسمان، ستاییشی سرووشت، ستاییشی زمان، ستاییشی خود ) و گەلێك ستاییشنامەی دیكەش. سیوەیلی لەو كتێبەیدا، وەك كۆی كارە مەعریفییەكانی دیكەی، بە زمان و ئایدیایەكی كوردانەوە، بەكەمترین و پەراوێزترین گەڕانەوە، بۆ ڕای فەیلەسوفان و بیرمەندانی دنیا، ستاییشی ئەم بابەتانە دەكات، كە مەبەستی بووە هاوپەیوەستبوونێكی هزریی و زمانی لەنێوان خوێنەر و ستاییشنامەكاندا دروست بكات، بۆ ئەوەی خوێنەوەی كتێبەكە، لە تایتلێكی فەلسەفی و بژاردەییەوە، بێنێتە نێو كۆ خوێنەر و كۆ تێگەیشتن! لێرەوەش كەم تا زۆر، لە پەراوێزی خوێنەوەی ئەم كتێبەدا لە بابەتاكەنان بگات. لە وتاری ستاییشی سرووشتدا، سیوەیلی دەگەڕێتەوە سەر ئەو پەیوەندییە مێژوویی و ژینالۆژیییەی لە نێوان مرۆڤی كورد و سرووشتدا، هەر لە سەرەتاوە هەبووە، بەوەی كە چۆن مرۆڤی كورد، مرۆڤێكی ژینگە دۆست و ژینگە پارێز بووەو سرووشتی وەك ئایكۆنی كۆمەڵایەتی و سرووشتی و مرۆیی بینیوە و هەمیشە لە پەیوەندیدا بووە لە گەڵ سرووشت؟ لەو سۆنگەیەشەوە، جۆرێك لە هارمۆنی و هەستی خۆگونجاندن و سوودوەرگرتن و بە ئامرازكردنی كەرستەكانی سرووشتی، لە پێناو ڕاییكردنی ژیانی ڕۆژانەی خۆی بینیوە دەنووسێت:_(گەڕیدەو مرۆڤناسە بیانییەكان، ئێمەیان بە سرووشتیترین نەتەوەی ئەم ناوچەیە ناوزەد كردووە، ئێمەش ئەوەندە سەلیقە و كارامەییمان نواندووە، كە چۆن خەیاڵی سرووشتتییانەی ئێمە، توانیویەتی شوولی دار و قامیش و زەل، دەفر و نانە شانە و قوڵینە و قرتال َو سەبەتە و تەیمان و شەپقەكە و لانك و لەیلوكی منداڵان، دروست بكات)(5) واتا مرۆڤی كورد، سرووشتی هەر تەنها، وەك پەنایەك، بۆ ژیانكردن و خۆحەشاردان و خۆپارێزی بەمەبەستی مانەوە نەبینیوە، بەڵكو جۆرێك لە سنعەتسازیی كوردانەشی لەو سرووشتە بەرهەم هێناوە، كە كۆی ئامراز و پێداویستییەكانی ژیان، بەمەبەستی ژیانكردن لە خۆ بگرێت. بێگومان ئەمەش نیشانەی هزراندنی سرووشت و كەرستەكانی نێو سرووشتە، بە جۆرێكی سادە و لە دەرەوەی ئەو بە پیشەسازیكردنەی بەرهەمی سیستەمی سەرمایەدارییە. بەو مانایەی، گەر مرۆڤە سەرەتاییەكان، لە بینینێكی گشتیدا، سرووشتییان تەنها وەك پەنا و شوێنی مانەوە و خۆپارێزی بینیبێت، ئەوا لای مرۆڤی كورد، سەرچاوە و ژێرخانێكی كەرستە و كەلوپەلی خۆرسكانەیە، بەرلەوەی فۆرمێكی سەردەمییانە و پیشەسازییانە وەربگرێت، لە بەرانبەر ئەمەدا، مرۆڤی كورد لە ئێستادا، بە بڕوای سیوەیلی، تا ئەوپەڕی داماڵدراوە، لە هەستی ژینگە دۆستی و ئستاتیكای سرووشتیانە و بەپێچەوانەی ئەو كات، ئێستا جوانترین و ئارامترین شوێن بۆ سرووشت ئەو شوێنەیە، كە مرۆڤی كوردی لێ ناژیت! چونكە لە هەر شوێنێك مرۆڤ بژیت، ئەگەری وێرانكردن و لە نێوبردنی سرووشت، هەمیشە ئەگەرێكی ئامادە و وێرانكاریانەیە. مرۆڤی كورد، لە پێنا و بایەخدان بە دیكۆرسازیی شوێن وماڵ و خانوو، ڕووگەی دەرەوە و دیزایینی فریودەرانەی بێ ڕوحی شارو جێگەكان، بەداخەوە وێرانكارییەكی گەورە لە سرووشتدا ئەنجام دەدات، كە ئەمەش پێچەوانەی سایكۆلۆژیای مرۆڤی كوردە لە ڕابردوودا. لە وتاری (ستاییشی زمان)دا، نووسەر جەخت لەوە دەكاتەوە كە پێویستە ستاییشی زمان بكەین، چونكە زمان پردی پەیوەندی ئێمە و خۆمان و دەوروبەرمانە و مرۆڤ ناتوانێت بە بێ زمان و قسەكردن بەردەوام بێت، بەڵام قسەكردن بە تەنها، هیچ بەهایەكی هزری و كەسی نییە، چونكە ئەوەی لە زماندا گرنگە، چییەتی گوتنە، بەو مانایەی مرۆڤ دەبێ بە جۆرێك زمان بخاتە گەڕ، كە دەبێ گوێی لێ بگیرێت، ئەمەش بەو مانایە دێت، كە بوارێك بۆ گوێگرتن لە قسەی بێ مانا، لای مرۆڤی ئاقڵمەند و هوشیار نییە، چونكە لە بنەڕەتدا زمان مانایە و كاتێ زمان و قسەكردن بێ مانا دەكەونەوە، شتێك نامێنێت بە ناوی زمان. گەر سەرنج بدەین لەم وتارەدا، سیویلی زمان وەك ئامرازێكی گشتی دەبینێت و ئەو نەچۆتە نێو وردەكاریی ڕەهەندی ناواتایانەی زمان و قسەی بێ مانا، چونكە دەزانێت لە ستاییشكردندا، شوێنێك بۆ قسەی بێ مانا نییە و نابێ ستاییشی زمان بكەین، كاتێ لە ڕەهەندی واتایانەی خۆی دەردەچێت. بۆیە بوونی زمان بە تەنها گرنگ نییە، بەڵكو مرۆڤ بوونەوەرێكی ئاوەزمەندە و هەر ئەم خاسیەتەشە، لە بوونەوەرەكانی دیكە جیای دەكاتەوە، بەڵام بوونی ئاوەز بە تەنها، پێوەرێك نییە بۆ ئەوەی مرۆڤبوونی ئێمە بسەلمێنێت، بەڵكو چەند ئەوە ئەقڵە لە ژیاندا دەخرێتە گەڕ و ڕێنوینی مرۆڤ دەكات، بۆ ئەوەی مرۆڤبوونی دەربخات ئەمەیان گرنگە، چونكە گەر ئەقڵ نەكرێتە سەنتەر و چاودێر بە سەر هەڵسەكەوت و ڕەفتار و بڕیارەكانی مرۆڤ، ئەوا مرۆڤ دا ئەماڵڕێت لەو خاسیەتە و جیاوازییەكی ئەوتۆی لەگەڵ بوونەوەرەكانی تر نابێت، بۆیە مرۆڤ چەند ئەقڵانییانە ڕەفتار دەكات، ئەمەیان شوناسی بوونی دەردەخات. هەڵبەتە مرۆڤ تەنها لە ئەقڵ پێكنەهاتووە، بەڵكو دیوێكی مرۆڤ، كە فرۆید بە پاڵنەری هەموو شتێكی ئەزانێت، لە نا ئاگایی و نەست و ماكەكاندایە، بەڵام ماكەكانیش دواجار لە ژێر كاریگەریەتی ئەقڵ دانە و هەر كاتێك ئەقڵ نەیتوانی كۆنتڕۆڵی ماك و ڕەفتارەكانی مرۆڤ بكات، هەموو ئەگەر و لادانێك لە بەردەم مرۆڤ بە كراوەیی دەمێنێتەوە. دیسانەوە لە وتاری (ستاییشی خود)دا، سیوەیلی خودگەرایی مرۆڤ لەو پێكهاتە بایۆلۆژیی و شوناسە كۆمەڵایەتییە كە شوێنێك لە نێو پانتایی ژیانی گشتی و كۆمەڵایەتی دەگرێت نابینێت، بەڵكو خود ئەو ناسنامە ئازاد و بوێر و سەربەخۆیەیە، كە خودێتی تەنها لەخود دەبینێتەوە و نایبەستێتەوە بە ئەویتر، بەو مانایەی مرۆڤ بۆ ئەوەی پێناسەی خودێتی خۆی بكات، پێویستی بەوە نییە، لەو بازنە كۆمەڵایەتی و میللی و خێزانییەوە بۆی بچێت، كە ناسنامەیەك بەو دەدەن، بە پێچەوانەوە، بەڵكو تەنها خۆیەتی دەتوانێت وەك خودێكی سەربەخۆ و ئازاد، ڕەفتار بكات و ناسنامەیەكی هەبێت. خودگەرایی ئەوە نییە من لە نێو كۆدا خودێكم هەبێت و لە ڕێی ئەو خودە گشتییەوە كە كۆمەڵگەیە بناسرێمەوە، خودێتی ئەوەیە، خۆت هەبیت بێ ئەوەی لە پەراوێزی ئەوانیتر بناسرێیتەوە، كە هەر ئەمەشە شوناسێك، بە مرۆڤ لە ئاستی كۆدا دەدات. بێگومان سیوەیلی، ستاییشی گەلێك بابەتی دیكەش دەكات وكە ئێمە تەنها نموونەمان لبەو باسانە هێنایەوە.
لە بەرانبەر ئەم ستاییشانەدا، ئەمجارەیان لە بەردەم جۆرێكی دیكەی ستاییشداین، كە دیوێكی نەرێنییانەی هەیە. هەڵبەتە وەك لە سەرەتاوە ڕوونمان كردەوە، كە ستاییش لە كۆمەڵگەی ئێمەدا، وشەیەكە تەنها دەدرێتە پاڵ كار و كردەیەك، كە جێگەی ستاییشكردن بێت، واتا ڕەهەندێكی ئەرێنی هەبێت، كەواتا ناتوانرێت لە هەموو بارێكدا ستاییشی هەموو شتێك بكەین. بەو مانایەی ئایا دەتوانین ستاییشی مرۆڤێك بكەین كە كاری گەمژانە دەكات؟ هاورێم كاك (عەبدولموتەلیب عەبدوڵا) ی شاعیرو لێكۆڵەر، لە دوو وتاری جیادا،(6) ستاییشی هەردوو چەمكی (بێكاری) و (گەمژەیی) دەكات و لە پەراوێزییەوە، گەڕاوەتەوە سەر تێڕوانینی چەند بیر مەند و فەیلەسوفێك، كە ڕوانگەیەكی ئەرێنیانەیەیان، بۆ ئەو كردەوانە هەیە، كە لە تێڕوانینی گشتی كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەدا، ڕەت كەرەوە شایەنی ستاییش نین. كاك موتەڵیب، لە وتاری (ستاییشی بێكاری) دا ڕەخنە لە كار، وەك دەرهاوێشتەیەكی هەرە دیاری سیستەمی سەرمایەداری دەگرێت و جەخت لەوە دەكاتەوە كە مرۆڤ بە كاركردن، كۆیلە دەبێت و سەربەستی و ناسنامەی ئازادانەی خۆی وەك مرۆڤێك لەدەست دەدات و تەنێ لە ڕۆبۆتێك بەولاوە هیچی تر نییە، ئەمەش ڕووبەڕووی ئەو نامۆبوونە ڕوحی و كۆمەڵایەتییەی دەكاتەوە كە ماركس باسی دەكات. بێگومان كاركردن بە جۆرێك لە جۆرەكان ئازادی و سەربەستی مرۆڤەكان سندم دەكات و كاتێ مرۆڤ هەموو بوونی مرۆڤانەی خۆی، وەك ئەوەی ئێستا لە ژێر سایەی سیستەمی نامرۆیی سەرمایەداریدا هەیە دەبینێتەوە و ژیان تەنها لەكار و نێو كەرستە و ئامێر و كارگە و كۆمپانیا دەبینێت، ئەوا بێ ئەوەی هەستی پێ بكات، وەك ئەوەی كاك موتەڵیبی هاوڕێم دەیڵێت، جۆرێكی دیكەیە لە كۆیەلایەتی سەردەم و كاركردنی بەردەوام، مرۆڤ دا ئەماڵێت لە هەموو هەست و سۆزێكی مرۆیانە، ئیتر ئەو چیتر كەسێكی پڕ سۆز و میهرەبان نییە و هەموو ژیان لای ئەو تەنها كاركردنە. ئەمە بەداخەوە لۆژێكێكی داسەپاوی نەویستراوی مرۆڤەكانە لەو سەردەمەدا، بەڵام پرسیاری من وەك خوێنەرێك لێرەدا ئەوەیە، كە ئایا لە بەرانبەر ئەو بە كۆیلەبوونەی مرۆڤ لە نێو سیستەمی كار و ئامێرەكاندا، ستاییشكردنی بێكاری چارەسەرە؟ بێگومان بە بڕوای من نەخێر، چونكە كارنەكردن لای مرۆڤ بەگشتی و مرۆڤی كوردیش بە تایبەتی، خەسڵەتێكی ناشیرینە و ئەوانەی كار ناكەن، بە چاوێكی دیكەی كۆمەڵایەتییانە دەبینرێن و تەنانەت حاجی قادری كۆیی، كەسی كارنەكەر بە داخەوە بە حیز دەناسێنێت( ڕەخنەیەكمان لەو شیعر گرتووەو خوایاربێت بڵاوی دەكەینەوە) واتا لە ڕوانگەی حاجی كەسی ڕوانگەیەكی زۆرهەڵە و ناشیعریشە. شاعیرانی كورد، بەردەوام لە شیعرەكانیاندا، هانی مرۆڤی كوردیان داوە تاكو كاربكات و بە ئارەقەی نێو چەوانی بژیت، فێری شكۆمەندی و خۆ بژێویی و ژیانی مەردانەی بێ دەست پانكردنەوانە بێت، وەك ئەوەی قانعی شاعیری چەوساوەكان، لە شیعرەكانیدا باسی دەكات و شانازی بەوە دەكات كە ئەو ئامێری دەستی كەس نییە ! لێرەوە ڕاستە كاركردن مرۆڤ دا ئەماڵێت لە ڕەهەندی مرۆییانەی خۆی ، بەڵام لە بەرانبەر ئەم واقیعەدا، بێكاری كارێك نییە جێگەی ستاییش بێت، بە تایبەتیش لە كۆمەڵگەی ئێمەدا( هەبوونی كار تەنیا مانای دەسكەوتی داهات نییە، بەڵكو دان پێدانانێكە لەلایەن كۆمەڵگاوە كە ئەوەی كار دەكا بەهایەكی كۆمەڵایەتی هەیە بەرانبەر بەوەی هیچ كارێكی نییە )(7) هەڵبەتە مرۆڤی بێكاریش، هەمیشە وێرای ئەرك گرانی، هاوكات لە ڕووی كۆمەڵایەتی و خۆبژێویی و داهاتیشەوە، هەست بە جۆرێك لە نیگەرانی و نەبوونی بەهاو پێگە لە نێو كۆمەڵگەدا دەكات و كورد لەم ڕووەو دەڵێت (كاسەی پڕ ئاشتی ماڵە). هەر لەدرێژەی ستاییشەكان، ئەمجارەیان لە وتارێكی دیكەدا، كاك موتەڵیب بە ناوی ( لە ستاییشی گەمژەیی) دا،(8) باس لەوە دەكات كە لە نێو هەموو مرۆڤێكدا، گەمژەیەیی هەیە. هەڵبەتە وشەی گەمژە كە هاوەڵناوە، لە كۆمەڵگەی ئێمەدا هاوواتای وشەكانی نەزان و جاهیل، بێ ئاگاو بێ ئاوەز، دەكرێت و هەمیشە ئێمە بە كەسانێك دەڵێین گەمژە، كە هیچ لە بارەی شتێكەوە نەزانێت. بە بڕوای من، هەگیز ئاوەز و گەمژەیی، لە نێو هزر و سایكۆلۆژیای مرۆڤدا هاوتەریب بوونیان نییە، ئەوەی هەیە ڕەفتاری گەمژانەیە، كە ڕەنگە هیچ مرۆڤێك لێی بەدەر نەبێت. ڕەفتاریی گەمژانە، دەرەنجامی گەمژەیی نییە، بەڵكو زادەی هەڵەیەكی هزریی و لۆژیكییە. واتا دەشێ مرۆڤێكی ئاقڵ كارێكی گەمژانە بكات، كە جیایە لەگەمژەییبوون، كە ئەقڵ تیایدا ونە . كاتێ ئەقڵمەندی دەبێتە پێوەر و هەڵسەنگدنی دیاردەكانی ژیان و دەوروبەر، ئیدی مرۆڤ زۆر بە كەمی كردەوەی گەمژانە دەكات. چونكە گەمژەییبوون هیچ نییە، جگە لە كارو كردەوەیەك، كە ئەقڵ تیایدا پێوازە، كەواتا لە نێوان گەمژەیی و كاری گەمژانەدا، ئەقڵ دەكرێتە پێوەر، بەو مانایەی كاتێ كەسێك گەمژانە دەژیت وبیر دەكاتەوەو ڕەفتار دەكات، گەمژەیەو جیایبە لەوەی مرۆڤ هەندێ جار هەڵسوكەوتێكی گەمژانە دەكات. هەر چۆنێك بێت، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا (گەكژەیی) شایان بە ستاییشكردنە؟ دواجار دەڵێم ئێمە لەم وتارەدا، لەڕوانگەیەكی زمامەوانی لەسەر وشەی ستاییش وەستاین، نەكبەراوردكردنێكی تێ هزرییانەی هەردوو نووسەر، كە دوولە دیارترین ڕۆشنبیرانی ئێمەن و خۆشم بە بایەخەوە وەك خوێنەرێك وتارەكانیان دەخوێنمەوە.
پەراوێزەكان:
1_ فەرهەنگی ئەستێرەگەشە ، فازل نزامەددین.
2_هەنبانە بۆرینە ، هەژار موكریانی.
3_ فەرهەنگی شیرینی نوێ .
4_ فەرهەنگی گۆڤەند و زنار .
5_ كتێبی ستایشەكان، ڕێبوار سیوەیلی، بڵاوكراوەی ڕێكخراوی زەریاب، ساڵی چاپ _2020.
6_ هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان.
7_ ناسنامە، فۆكۆیاما، وەرگێڕانی : دڵشاد میران، كتێبی گوڵان ژمارە 96 ، ساڵی چاپ _ 2019 ، ل 130.
8_ ڕۆژنامەی هەولێر .
*ئەم بابەتە لە هزرو هونەری ڕۆژنامەی خەبات،ژمارە (231) لە 15/1/2026 بڵاوكراوەتەوە.
