سەدیق سەعید ڕواندزی
گێڕانەوە، كردەیەكە و لەگەڵ دروستبوونی مرۆڤ سەریهەڵداوە، چونكە مرۆڤ هەمیشە هەوڵدەدات لە ڕێگەی زمانەوە گوزارشت لەو ڕووداوانە بكات كە بینیویەتی یان دەریانببڕێت. ئەم كردەیە، كردەیەكی هزریی و زمانییە، هەوڵێكە بۆ نیشاندان و گێڕانەوەی هەموو ئەو ڕووداوانەی ڕوویانداوە و جارێكی دیكە لە زەمەن و شوێنێكی دیكەدا، دەیانهێنینەوە بەر باس و گوزارشتیان لێ دەكەین، بەڵام كردەی گێڕانەوە هەرتەنها خاڵیكردنەوەی هزر لە ڕێی زمانەوە نییە، بۆ ئەو ڕووداوانەی لە یادگەماندا ماونەتەوە، بەڵكو مەبەستێكی دیكە لە گێڕانەوەدا هەیە، كە بەهایەكی مێژوویی و زمانی پێ دەدات، ئەوەیش ئەوەیە كە دەشێ لە ڕێی گێڕانەوە ئێمە ئەدگارەكانی سەردەم و ڕۆژگارێك، یان ڕووداوەكانی ڕابردوو، بناسینەوە و بخوێنینەوە. گێڕانەوە، سەرلە نوێ نیشاندانەوەی ئەو ڕووداوانەیە، كە ڕوویانداوە ( گێڕانەوە گرنگی بە خستنە ڕووی ڕووداوەكان دەدات و كار لەسەر زەمەنی گێڕانەوە و زەمەنی خوێنەوە دەكات) (1) كەواتا هەموو گێڕانەوەیەك هەلًگڕی دووزەمەنە، زەمەنی ڕووداو و زەمەنی گێڕانەوەن. زەمەنی ڕووداو، پەیوەستە بە شوێن و كاتی ڕووداوەكە، زەمەنی گێڕانەوە، ئەو زەمەنەیە كە تیایدا مرۆڤ گوێبیستی گێڕانەوەكە دەبێت و زەمەنێكی جێگیر نییە، چونكە كردەی گێڕانەوە، دەشێ چەندین جار بگێڕدرێتەوە. واتا گێڕانەوە، جۆرێك لە دەمی (هەنووكەیی _ ئێستایی) هەیە ئەمەش بە گێڕانەوەی ( هەنووكەیی دادەنرێت كە جۆرە گێڕانەوەیەكە لە نێو ئێستادا دەبێت و لەگەڵ زەمەنی حیكایەتەكە هاوكاتە، واتا ڕووداوی حكایەتەكەو پرۆسەی گێڕانەوە لە یەك كاتدا ڕوودەدەن) (2) بەڵام بە گشتی گێڕانەوە یەك زەمەنی هەیە كە ئەویش زەمەنی ئێستایە، كە گێڕانەوەكەی تێدا ڕوودەدات. زەمەنی گێڕانەوە، سەر بە دەمی ڕابردووە، بەو مانایەی گەر شتێك نەبێت و ڕووینەدابێت، مرۆڤ چی دەگێریتەوە؟ هەموو ڕوودانێكیش وەك كار دەبینرێت، كەواتا ڕووداوی گێڕانەوەیی، سەر بە دەمی ڕابردووە، بەدەر لەوەی كە ئێمە لە چ كات و ساتێكی دیكەدا، دێینەوە سەری و دەیگێڕینەوە. لە دەقی شیعریدا، ڕەگەزی گێڕانەوە بە تایبەتیش لەو دەقانەی بونیادێكی هونەری چیڕۆك ئامێزیان هەیە، ڕەگەزێكی زاڵە و گێڕانەوە دەبێتە بونیادی سەرەكی دەق. ئەم جۆرە گێڕانەوەیە، ڕەنگدانەوەی ئەو ڕووداو و كارەسات و تراژیدیانەیە كە ڕوویانداوەو لە ڕێی كردەی گێڕانەوە و لە میانەی بەرجەستەكردنیان لە دەقی شیعریدا دەردەكەوێت. بەو مانایەی شاعیر لە نێو شیعردا، لە فۆڕمێكی گێڕانەوەیی هاوشێوەی چیڕۆكدا، ڕووداوەكە دێنێتەوە نێو زەمەنی ئێستا و دەیگێڕێتەوە بەڵام ( ئەو ڕووداو و بەسەر هاتانەی لە دەقێكی قەسیدە ئامێزدا دەگێڕدرێنەوە ناچنە خانەی چیڕۆكە شیعر، یان دەقێكی پەخشانی و بەڵكو گێڕانەوە لە دەقی شیعریدا، جۆرێك لە شیعرییەت لە خۆدەگرێت) (3) بەڵام بێگومان لە شیعردا، شیعرییەت مەرجی گێڕانەوەی ڕووداوێك نییە، چونكە ناتوانین هەموو ڕووداوێك بە ڕیتمی شیعرییەت و ئستاتیكا بگێڕینەوە بە تایبەتیش ئەو ڕووداو و كارەساتە تراژیدیانەی، ڕەنگدانەوەی مەرگی بە كۆمەڵن، بەو مانایەی ئایا كاتێ ئەنفال دەگێڕدرێتە لە شیعردا، دەتوانرێت لە نێو قووڵایی ئەو كارەساتەدا، شیعرییەت بەرهەم بهینرێت؟ چونكە ڕووداوەكە خۆی لە بنەڕەتدا تراژیدییە و هەموو گێڕانەوەیەكیش كە هەڵگڕی ڕەهەندی تراژیدی بێت، ئەوا مانا و مەبەستی گێڕانەوەكە، لە پێشەوەی شیعرییەت و ئستاتیكا دێت. لە دەقی گۆڕستانی چراكاندا ( 4) شێركۆ بێكەس، هەر لە سەرەتای دەقەكەوە، بە دەسپێكی گێڕانەوە دەیەوێت ڕووداوێكمان بۆ بگێڕێتەوە، بەڵام كاتێ دەچێتە نێو قووڵایی كارەساتەكە، ئیدی پرسیاری ئەوەی لا دروست دەبێت (چیمان بۆ بگێڕیتەوە) بەو مانایەی كردەی گێڕانەوە دەكەوێتە نێوان دوالیزمی توانین و نەتوانین، واتا نە دەگێڕدرێتەوە، نە ناشگێڕدرێتەوە، گەر بگێڕدرێتەوەش، شتێكی دیكەیە لە دەرەوەی ئەو دوالیزمیەتە. شاعیر كاتێ دەڵێ چیتان بۆ بگێڕمەوە، چییەتی گێڕانەوە لێرەدا پەیوەندی بەوەوە نییە، كە كارەساتەكە ڕووینەداوە، چونكە هەموو گێڕانەوەیەك دەرەنجامی هەبوونی ڕووداوێكە، لە سەرێكی دیكەشەوە پەیوەندی بەوەوەش نییە كە كردەی ئەنفال لەڕووی گێڕانەوەییەوە نەخرێتە نێو چوارچێوەی زمان، وەك ئەوەی ئەدۆرنۆ لە بارەی ئاوشیفتزەوە دەیڵێت، چونكە گەر زمان و گێڕانەوە نەبەن، نە مێژوو، نە كارەساتەكانیش لە دووێی مێژوودا نامێننەوە، كەواتا پرسیار ئەوەیە بۆچی شێركۆ لە گۆڕستانی چراكاندا، بە جۆرێك لە تاسەو شۆكبوونەوە پرسیاری ئەوە دەكات كە چی بگێڕیتەوە؟ یان بۆچی زمانی گێڕانەوەی كەخۆی شاعیرێكی دیارو پێشەنگی شیعری كوردییە، لەوە بێ هێزترە بتوانێت كارەساتەكە بگێڕیتەوە؟ بێگومان ئەم نەتوانینە بە ڕەهایی پەیوەندی بە هیچ كام لەم بابەتانەوە نییە، بەڵكو لە بنەڕەتدا، شێڕكۆ بێكەس نایەوێت ئەنفال بە زەمەنی بكات و بیخاتە نێو چوارچێوەی ڕووداوێكی تراژیدیی و مێژوویی بە سەر چوو. بە دەربڕینێكی تر، بۆ ئەوەی ڕووداوێك بگێڕدرێتەوە دەبێ ڕوویدابێت، هەموو ڕوودانێكیش لە دەمی كارەوە، لە نێو ڕابردوو دایە، هەموو رشِبردووێكیش لە ڕووی مێژووییەوە دەلالەت لە بەسەرچوون و زەمەنێكی دیاریكراو دەكات، هەموو بە سەر چوونێكیش ئێستایی لە دەست دەدات، هەموو ونبوونێكی ئێستاییش، بە مانای ئەوە دێت كە ڕووداوەكە دەچێتە خانەی یادەوەرییەوەو یادەوەریش، هەڵگڕی زەمەنێكی هەمیشەیی نییە، بەڵكو گێڕانەوەییە، بۆیە شێركۆ نایەوێت ئەوەمان بۆ بگێڕێتەوە كەچی ڕوویداوە، هەروەك دەڵێت:_
چیتان بۆ بگێڕمەوە چی؟
ئامرازی پرسی چی لە شیعرەكەدا، جەختكردنەوەیە لەوەی كە ئەو شتێكی نییە تا بیگێڕیتەوە، بەڵام لە بنەڕەتدا، كارەسات و ڕووداوێك هەیەو ڕوویداوە، وەلێ شاعیر زمان و گێڕانەوەی خۆی لەوە بێ تواناتر دەبینێت بگێڕێتەوە، كە ئەمەش لەلایەكەوە دەلالەت لە مەزنی كارەساتەكە دەكات، لەلایەكی دیكەشەوە شاعیر دەزانێت هەموو گێڕانەوەیەك جۆرێكە لە سپاردنی بە مێژوو، بەو مانایەی كاتێ ڕووداوێك دەگێڕینەوە، ئیدی دەبێتە ڕابردوو لە زەمەنی ئێستا نامێنێت و بەمەش پەیوەندی ڕووداوەكە بە زەمەنەكەوە دەپچڕێت كە لە بنەڕەتدا شێركۆ نایەوێت ئەو پچڕانە ڕووبدات، بۆیە ناشیەوێت شتێكمان بۆ بگێڕێتەوە، كاتێكیش دەگاتە ئەو بڕوایەی شتێك بگێڕێتەوە، ئیدی فۆڕمی گێڕانەوەكە بە جۆرێكە، لە دەرەوەی واقیع و لە دەرەوەی بە ڕابردووكردنی ڕووداوەكە، بۆیە دەڵێت:
ئاخیر چی بگێڕمەوە؟!
حیكایەتی منداڵەكەم كە لە ئاودەستێكدا بووم و تەمەنی چارەكە سەعاتێك و لەدواییدا
لەناو قاقای عەسكەرێك مرد
هەموو گێڕانەوەیەك، هەڵگڕی دوو جەمسەری سەرەكییە، كە ئەویش (گێڕەڕەوە _ بۆ گێڕەڕەوەیە) لەو ڕوانگەیەوە كاتێ داوا لە شاعیر دەكەین شتێكمان بۆ بگێڕێتەوە، ئەو وەك بگێڕەوەیەك و گەواهیدەرێك بە سەر ڕووداوەكانەوە، بێ توانایی زمانی خۆی لەو وێناكردن و گێڕانەوەیە پیشان دەدات، ئەمەش لە سرووشتی زمانی شاعیرەوە نییە، بەڵكو لەو بڕوایەوە سەرچاوەی گرتووە، كە ئەوەی ڕوویداوە ناتوانرێت بخرێتە نێو زمانەوەو بگێڕدرێتەوە، لێرەوەش شاعیر، جەخت لەسەر ئەو نەتوانینە دەكاتەوەو دەڵێت:_
قیژە چۆن ئەنووسرێتەوە
عەرعەر چۆن ئەخوێنرێتەوە
ئەبێ خۆڵ قسە بكات ئەبێ چاڵ قسە بكات
كاتێ شاعیر باس لەوە دەكات چیمان بۆ بگێڕێتەوە، ئیدی ئەمجارەیان ئەو دیمەن و ڕووداو وەسفە سەرووی واقیعییانە باس دەكات، كە پاساوی نەتوانینی كردەی گێڕانەوەكە دەردەخەن، بەمەش زمان چیتر وەسفەكانی گۆكردن و دەڕبرین و پیشاندانی و گێڕانەوەی نامێنێت، چونكە ناتوانێت قیژە بگێڕێتەوە، یان خۆڵ و چاڵ، كە دووماتریالی سرووشتی بێ هەست و زمان و مردوون، چۆن ناتوانن قسە بكەن، كەواتا ئەوەی دەگێڕدرێتەوە، لە ئاست ئەو زمانە نییە، بەڵكو دەبێ ڕووداوەكان و كارەساتەكان خۆیان بێنە قسەو بدوێن و باس لەو چیڕۆكە خەمگینانە بكەن كە بەسەریان داهاتووە، چونكە شاعیر ناتوانێت بەو زمانەی خۆی، گەرچی یەكجار هونەریی و باڵاشە، لە بری خاك و قیژە بدوێت و پێمان بڵێت چی ڕوویداوە؟ بەمەش كردەی گێڕانەوە لە نێوان دوالیزمی (توانین _ نەتوانین)دا دەمێنێتەوە، بەڵام لە هەموو بارێكدا، شێركۆی نەمر، نایەوێت شتێكمان بۆ بگێڕێتەوە چونكە لە بنەڕەتدا نایەوێت ڕووداوەكە بە مێژوویی بكات. ئیدی لەو نێوەندەدا، شاعیر بەدوای ڕێگەیەكی دیكەدا دەگەڕێت، ڕێگەیەك كە هەم بتوانێت ڕووداوەكان بگێڕَێتەوە، هەمیش بە مێژوویان نەسپێرێت و بەردەوامیان لە یادەوەری نەتەوەیی ئێمە پێ بدات و بە نەمری بیان هێڵێتەوە. ئەم ڕێگایە چییە؟ ئەویش نە گێڕانەوەی ڕووداوەكانە، بەڵام لە نێوان گێڕانەوەو نە گێڕانەوەی ئەنفالدا، شاعیر بە دوای ڕێگەیەكی دیكەوەیە، كە تیایدا كارەساتەكە لە نێوان گێڕانەوەو نەگێڕانەوەداَ بمێنێتەوە، بۆیە شاعیر ئەمجارەیان دەڵێت:_
ئەبێ خوا خۆی ڕۆژێ
سەرمان لێ بداو پێمان بڵێ
ئەو ڕۆژە حەشرە چۆن ڕوویدا
بێگومان خوا نادیارەو سەر لەكەس نادات، لەو سەریشەوە ئاگاداری هەمووشتێكە، كەواتا ئەو دەزانێت چی ڕوویداوە، ئەمیش نە بۆمان دەگێڕێتەوە، نە لە بیریشمان دەباتەوە، ئیدی لەو نێوەندەدا دەمانهیڵێتەوە. واتا كارەساتەكە نە دەبێتە ڕابردوو، نە ڕانەبردوو، بەڵكو هاوتەریب لەگەڵ زەمەن دەڕوات و دەمێنێتەوە و گەر ئێمەش مردین، خواو زەمەن دەمێننەوە و ئیدی ئەنفال نابێتە مێژوو، نا بێتە ڕابردوو، بەڵكو لە زەمن و شوێنی ڕوودانی خۆی بە نەمری و زیندوویی دەمێنێتەوە و هاوتەریب لەگەڵ زەمەن و ڕۆژگاردا، لەگەڵمان دەمێنێتەوە.
سەرچاوەو پەراوێزەكان:
1_ خولیای گێڕانەوە ، عەبدولوتەلیب عەبدوڵا، ساڵی چاپ _ 2025 ، ل 156.
2_ فەرهەنگی كلیدان، عەبدوڵا تاهیر بەرزنجی و عەلی تاهیر بەرزنجی، بڵاوكراوەی دەزگای سەردەم ، زنجیرە 1182 ، ساڵی چاپ _2024 ، ل 446.
3_ ئاوێتەبوونی ژانڕە ئەدەبییەكان لە شیعری شێركۆ بێكەسدا، د _ ئەڤین ئاسۆس حەمە، بڵاوكراوەی دەزگای سەردەم، زنجیرە _ 1299 ، ساڵی چاپ _ 2025 ، ل 173.
4_ گۆڕستانی چراكان، شیعر شێركۆ بێكەس. 2004.
*ئەم بابەتە لە ئەدەب و هونەری كوردستانی نوێ ژمارە( 1430) لە 6/8/2026 بڵاوكراوەتەوە.