رەزا شـوان
وێنە بە زمانێکی جیهانی ئاسان دادەنرێت، هەموو کەسێک لێی تێدەگات و پێویستیی بە وەرگـێڕان نییە. هەندێک لە زانایان مـێژووی سەرهەڵـدانی وێنە بۆ زیاتر لە چـل هەزار ساڵ بەر لە زایـنی دەگەڕێنـنەوە. بـۆ ئەو سەردەمەی کە مـرۆڤە سەرەتاییـەکان، هـێشتا فـێری زمـان و نووسین نەبـووبـوون، بە هـێـڵکاری و وێنـەکـێشان وبە پەیکەری سادە، گوزارشتیان لە مەبەست و نیـاز و راز و لە پەیـام و لە خەون و هـیوا و لە کـێشەکان و لە چـیرۆکەکانی ژیـانی خـۆیان کـردوون. لە زۆر شـوێنی جیهانـدا، لەسـەر دیـوارەکانی ئەشکەوتەکان و لەسەر تاشە بەرد و لەسەر تاتە قوڕی وشکەوەبووی رەقـدا، وێنەیان کـێشاون و هـەڵکـۆڵـیون. لە گـەلێ شـوێـنی جیهانـدا، لەسەر دیـواری ئەشکەوتـەکان و لەسەر تاشە بەردی تەخت دا، بە هـەزاران هـێما و وێنـەی هەڵکـۆڵـراو دۆزراونەتەوە. بە هـەزاران پەیـکەری جـوراوجـۆریـش کە لە بـەرد و لە قـوڕ دروستکـراون لە چەنـد شوێـنیکی جیهانـدا دۆزراونەتـەوە. هـەنـدێک لـەو پاشـماوانە، لە شوێنەکانی خۆیـانـدا پارێـزراون. بەشێکـیشیان خـراونەتە مـۆزەخـانەکـانەوە. ئاخـۆ دەبێـت چەنـدین هـەزار وێنەی هەڵکۆڵراو و پەیکەری دروستکـراوی تر هەبـن، کە تا ئێستا نەدوزراونەتەوە. بە هـەزاران وێنـەی کـێـشراو و هـەڵکـۆڵـراو و پەیـکەریـش، بە هـۆێ بـاران و لافـاو
و زەمـینـلەرزەوە، تەپـیـون و داڕمـاون لەنـاو چـوونـە.
کوردستانی نـیـشـتـمانـی ئێـمەی کوردیـش، یەکـێکە لە کـۆنـترینی ئـەو شـوێنـانەی کە مـرۆڤی دێـریـن سەریان لـێی هـەڵـداوە. تا ئێستا، لەسەر دیـواری ئەشکەوتەکان و لە شوێنەوارە دێـرینەکانی کوردستانـدا، بە سەدان وێنـە و هـێما و نەخـش و پەیکەریان لـێـدۆزراونـەتـەوە. بەشـێکی زۆریـان بە تـاڵان بـران، کە لە ئێستادا مـۆزەخـانـەکانی بێـانیـان رازانـدوونـەتەوە. ئەمـەش بـۆ بێ “دەوڵـەتی کوردستان” دەگـەڕێـتـەوە.
سۆمەرییەکان ـ راستییەکی هاشا هەڵنەگرە کە بەڕەچەڵەک کوردن و شوێنی رەسەنیان چیا سەرکەشەکانی زاگـرۆس بـوو ـ پێش ئەوەی نووسینی بزماری “مـێخی” دابهـێنن، نـووسینی وێنەییـان داهـێنا. لەسەر تاتـە قـۆردا وێنـەیان کـێشاون و بە ئاگـر سوریـان کردوونەتەوە. بۆ نموونە: وێنەی ” شاخ” یان کـێشاوە، بۆ گوزارشتکردن لە بەرزی.
هـەمـوو ئەمـانە بەڵـگەی راستی و گـەواهی سـەلـمانـدن، کـە کوردسـتان یەکـەمـین و کۆنـتریـن و رەسەنتریـن لانکەی ئاوەدانی و داهـێنان و شارستانی و ژیان و گوزەران بـووە، لە هـەمـوو جیهـانـدا. ئەمـەش راسـتـیـیە و زیـادەڕۆیی نـیـیە.
لەم دواییەدا، دۆزینەوەی كۆتەڵی ئیسک و پروسکی “داپیرە کوردە” لەناو ئەشکەوتی “شانـەدەر” لە باشووری کوردستان، گەواهـێکی تـری سەلـمانـدنی ئەو راستییانەیە.
پەرتـوکی وێنـەیی چـییـە؟
پەرتـوکی وێنەیی بۆ منداڵان، ئەو پەرتوکانەن کە وێنـەکانیان وەک وشەکانیان گرنگـن. تەنانەت ڕەنگە هەندێکیان بە تەواوی لە وێنە پێکبێن و هیچ و وشەیەکیان تێدا نەبێت. کە بە (کۆمیکس) ناودەبرێن. هەنـدێکیش لە پەرتوکە وێنەییەکان، لە وشە و لە کورتە رسـتە و لە وێنـە پـێکـدێـن. ئـەم جـۆرە چـیرۆکە وێنـەییـانە، ئەزمـوونێکی بیـنـراو بـۆ منـداڵان دەڕەخـسێـنن و یارمـەتیـان دەدەن، کە ڕووداوەکان بـبـیـنن و لـێـیان تـێـبگەن.
پەرتوکی وێنەیی بۆ منداڵانی ساوا (فێرخوازانی سەرەتایی) لەوانەیە چیرۆکی بێ وشە لەخۆ بگرێـت، لە کاتێکـدا پەرتـوکی وێنـەیی بۆ هەرزەکاران ڕەنـگە شێـوەی ڕۆمـانی گرافیکی بگرێتـەبەر، بەبێ گوێدانە تەمەن و ژانر. پەرتوکی وێنـەیی وەک ڕێگەیەکی نایـاب دەمـێـنـێـتەوە بـۆ سەرقـاڵکـردنی خـوێنـەرانی بچـووک.
بۆچی پەرتوکە وێنەییەکان گرنگـن بۆ گەشەکردنی منداڵان؟
پەرتوکە وێنەییەکانی منداڵان فۆرمێکی هـونەرییە، کە جیهانەکانی منداڵان دەوڵەمەنـد دەکـەن و پەرەیـان پـێـدەدەن. نـەک هـەر یـارمـەتـیـیان دەدەن بـۆ چـانـدنی داهـێـنان و بۆ فـراوانکردنی خەیاڵەکانیان، بەڵکو ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە پەرەپێدانی تواناکانی زمـان و تـێگەیـشتنیان لە جیهـانی دەوروبـەریـان. لەگـەڵ پـێـشکەوتنی تەکـنەلـۆژیا و سەرهـەڵـدانی شێوازە نـوێیـەکانی وێنـەکـێـشان، داهـاتـووی ئـەم فـۆرمـە هـونـەرییـە، هـێـندەی تـر گـەشـاوەتـر دەردەکـەوێـت. ئێـوەی وێـنـەکـێـشان و دایـکان و بـاوکـان و مامۆستایان، بە تێگەیشتن لە گـرنگی ئەم فـۆرمە هـونەرییە، دەتـوانـن بەشداربـن لە ئەزمـوونی خـوێنــدنەوەی دەوڵەمـەنـدتـر و چـێژبەخــشـتر بـۆ منـداڵـەکانتـان.
پەرتـوکە وێـنەییـەکان زۆر لەوە زیاتـرن کە چـەنـد وێنـەیەکی رەنگاڕەنگـبن لە چەنـد لاپـەڕەیـەکـدا. بەڵکـو پـڕن لە کـارەکـتەری جـۆراوجـۆر و لە چـیرۆکی ئەفـسوونـاوی سەرنجـڕاکـێش. تەنهـاش بۆ چـێژ لـێوەرگـرتـن و کات بەسەربـردن و سەرقـالکـردنی منـداڵان نیـن و سـوودیـان زۆرە. بە کورتی باسی چـەنـد گـرنگـییەکـیان دەکـەیـن:
پەرەپێدانی تواناکانی زمان: منداڵان بەرکەوتەی وشەسازیی نوێ و پێکهاتەی ڕستەی جۆراوجۆر دەبـن و فەرهـەنگی زمانیان دەوڵەمەندتر دەکەن. توانای دەربـڕینیان بەرز دەکەنەوە. هەروەها وێنـەکان یارمەتیـدەرن بـۆ تـێگەیـشتن لە مانـای وشـە نـوێیەکان.
خـەیـاڵ و بەرزکـردنەوەی داهـێـنان: پەرتـوکە وێـنـەیـیەکان دەرگـا بـە ڕووی جیهـانە خەیاڵـییەکانـدا دەکـەنەوە. هـانی منـداڵان دەدەن بـۆ خەیـاڵکـردن لە کارەکـتەرکان و لە ڕووداوەکان. ئەمەش بیرکردنەوە و داهـێنانی داهـێنەرانەیان بەرزدەکەنەوە دەکەنەوە.
گەشەپێـدانی بـیرکـردنەوەی ڕەخـنەیـی: چـیرۆکە وێنەییان، منـداڵان هـان دەدەن بـۆ ئـەوەی پاڵـنەرەکانی کارەکتەرەکان لەبەرچـاو بگـرن و کـێشەکان چارەسەر بکەن و پـێشبینی ڕووداوەکان بکەن. بەمەش تـوانای بیـرکردنەوەی ڕەخـنەیی و شیکارییان بەهـێـزتـر دەبـێـت.
گەشەسەندنی سۆزداری و کۆمەڵایەتی: پەرتوکە وێنەییەکان، بەشدارن لە گەشەپێدانی توانا کۆمەڵایەتی و سۆزدارییەکانی منـداڵان. بـینینی هەستی کارەکتەرەکان و چۆنیەتی کاردانەوەیان بەرامبەر بە ڕووداو و هـەستەکان، لە ڕێگەی وێنەکانەوە گەشەسەنـدنی سـۆزداری تەنـدروست پەروەردە دەکات. بەرزکـردنەوەی زیـرەکی سـۆزداری ڕێـگا بۆ بۆ سەرکەوتنی داهاتـووی منـداڵان خۆش دەکات. زۆرێکـیش لە پەرتـوکە وێـنەیـیەکان باس لە بابەتەکانی وەک، هـاوڕێیەتی، هـاوسۆزی و لە بەڕێوەبردنی چارەسەرکردنی ناکـۆکـییەکان دەکـەن. ئەمـەش یارمـەتی منـداڵان دەدات لە خۆیـان و لە کەسانی دیکە تـێـبگەن و پـەرە بە تـوانا کـۆمەڵایـەتیـیەکانیان بـدەن.
هـانـدانی بـیـنراو: وێنـە جـوانە ڕەنگاوڕەنگە سـەرنجـڕاکـێـشەکان، سـەرنجی منـداڵان ڕادەکـێشن و چـێژێکی زیاتـریـش بە خوێنـدنەوەی چـیرۆکەکان دەبەخـشن، بەتایبـەتی بـۆ منـداڵانی بچـووک کە فـێرخـوازی بـیـنراون.
پەرتـوکە وێنەییەکان دەروازەیەکی ئەفـسوناویین: کە مێشکی منداڵان بە ڕووی جیهـانە نوێیەکانـدا دەکەنەوە و زاخاوی خەیاڵـیان دەدەن و یارمەتیان دەدەن کە باشتر لە خۆیان و لە جیهـانی دەوروبەریان تـێـبگەن.
هـێزی وێنـەکان: وێنـە جـوان و رەنگاوڕەنگەکانی پەرتـوکە وێنـەیـیەکان، سـەرنـجی منـداڵان ڕادەکـێـشن. تێکەڵکـردنی دەقەکان و وێناکان، یارمەتیـدەرەن بۆ دروستکردنی ئەزمـوونێکی دەوڵەمەنـدتـر، ئەمـەش وا دەکات کە ئاسانـتر لە چـیرۆکەکان تـێـبگەن و لە بیـریـان نەچـنەوە.
پەرەپێـدانی هـاوسۆزی: خوێندنەوەی چیرۆکەکان دەربارەی کارەکتەرە جۆراوجۆرەکان و ئەزموونەکانیان، پەرە بە هـاوسۆزیی منـداڵان دەدەن. کاتێک کە منداڵان لە ڕوانگەی کەسانی ترەوە جیهـان دەبینن، فـێردەبـن کە رێـز لە ڕوانگە و لە کولتوورە جیاوازەکان بگـرن.
چارەسەرکـردنی ناکۆکـییەکان: زۆرێک لە چـیرۆکە وێنەییەکان. ناکـۆکـییان تێـدایە، کە دەبـێـت کـارەکـتەرەکـان چـارەسـەریـان بـکەن. ئـەم چـیرۆکـانە منـداڵان فـێردەکـەن کە تـونانی چـارەسەرکـردنی ناکـۆکـیـیەکان و کـێـشەکانیان بـبـێـت.
تـێگەیـشـتن لە پەیـوەنـدیـیەکان: زۆرجـار چـیرۆکە وێنەییان، هـاوڕێیەتی و دایـنامیکی خـێزان و کارلـێکەکانی کۆمـەڵـگا نیـشان دەدەن. منـداڵان لە ڕێـگەی ئـەم چـیرۆکانەوە فـێری هـاوکـاری و هـەروەزی و هـاوبەشیکـردن و گـرنگی پەیـوەنـدییـەکان دەبـن.
چاندنی خۆشەویستی خوێندنەوە: یەکێک لە گرنگترین سوودەکانی پەرتوکە وێنەییەکان، تـوانای چانـدنی خـۆشـەویستی خـوێنـدنەوەیە لە منـداڵانی بچـووکدا. تـێکەڵکـردنی وێنە سەرنجـڕاکـێشەکان و چیرۆکە سەرنجڕاکێشەکان، چـێژێکی زیـاتر بە خوێنـدنەوە دەدەن. کاتـێک کە منـداڵان خـوێنـدنەوە بە خـۆشـییەوە دەبـستـنەوە، ئەگـەری ئـەوە زیـاتـرە کە بە دێـژیی ژیـانیان، خۆشەویـستییەکی تەواویان، بـۆ پەرتـوک هـەبێـت. ببن بە هـاوڕێی پەرتـوک و خوێنـدنەوەش ببێـت بە خـوویـەکی باشـیان لە ژیانیانـدا.
پەرەپێـدانی کارامەیی بنـەڕەتی لە منـداڵانـدا: پەرتـوکە وێنـەییـەکان ڕێـگەیەکی نایاب و نـاوازەن بـۆ ئاشناکـردنی منـداڵانی پـێـش قـوتـابخـانە و باخچـەی منـداڵان، بـە جیهـانی خوێندنەوە. کاتێک منداڵان لە تەمەنێکی بچـووکەوە دەست بە خوێندنەوە دەکەن، پەرە بە چەندین کارامەیی گەشەسەندنی سەرەکی دەدەن، لەوانە بنیاتنانی زمان، تێگەیشتن و تـوانای پەیـوەنـدیکردن. بـۆ نمـوونە، وێنەکان یارمەتیـدەرن بـۆ بەستـنەوەی بیـرۆکە و وشەکان و ماناکانیـان. هـانـدەری گەشەکـردنی وشەسازی و بەرزکردنەوەی تێگەیشتن لە خوێنـدنەوە.
پەیوەنـدی دایکان و باوکان و منـداڵان: بەهـێزکردنی پەیوەندیی نێوان دایکان و باوکان و منـداڵان، یەکـێکە لە دەرئەنجامە ئەرێـنیـیەکانی پەرتـوکە وێنـەییەکان. خوێنـدنـەوەی پـێکەوەیـان، کاتێکی گـرنگ دەڕەخـسێـنـێـت کە پەیـوەنـدی دایکان و باوکان و منـداڵان بەهێز دەکەن و خۆشەویستی پەرتوکیش لەلای منداڵان شیرینتر دەکەن. لەناو بەشێکی زۆری خێزانەکانی ئەوروپادا، پێش نووستن، کاتێک هەیە بە ناوی “کاتی خوێنـدنەوە” دایکان یان باوکان، کورتە چیرۆکێک یا کورتە هـونراوەیەک، یان چیرۆکە وێنەیەکانیان بـۆ منـداڵەکانیان دەخـوێـننەوە.
ئایا وێنە دیجیتاڵییەکان جـێگەی شێوازە کۆنەکانیان گرتوونەتەوە؟
لە ئەمـڕۆدا وێـنـە دیجـیـتاڵـیـیەکان تادێـن باوتـر دەبـن، بەڵام شـێـوازە کـۆنـەکانـیـش بایەخی خۆیان لەدەست نەداون. زۆرێک لە وێنەکـێشە مـۆدێـرنەکان، تێکەڵەیەک لە تەکـنـیکە کـۆنـەکـان و دیجـیـتاڵـییەکـان بەکـاردەهـێـنن.
شایـەنی باسیشە ساڵانە، سێ خەڵاتی بەرز دەبەخشرێـن، بە هـونەرمەندانی باشترین پەرتـوکی وێنـەیی روونکـراوە بۆ منـداڵان لە جیهـانـدا، بە مەرجـێک پەرتـوکەکانیان ساڵـێک پـێشـتـر چـاپکـرابـن و بـڵاوکـرابـێـتەوە، خەڵاتەکانیـش ئەمـانەن:
مەدالیای زێـڕی کاڵدیکـۆت. تایبەتە بە وێنەکـێشەکانی پەرتوکی وێنەیی لە ئەمـریکا.
مەدالیای زێـڕی هـانـز کریستیان ئەنـدرسۆن (دوو ساڵ جارێک دەدرێت). جیهـانییە.
خەڵاتی (کـلاوس فـلـۆگ) بـۆ پەرتـوکی وێنەیی بـۆ منـداڵان، خەڵاتـێکی ساڵانەیە کە تایبەتە بە وێنەکێـشانی تازەپـێگەیشتووی پەرتوکی وێنەیی بۆ منداڵان. لە ئەمـریکا.
لە دوو نووسینی پێشـترمـدا، بە درێـژی باسمان لە مەدالـیای زێـری هـانـز کریـستیان ئەنـدەرسـون و لە مەدالـیای زێـڕی کـاڵـدیکـۆت کـردووە و بـڵاومـانکـردوونـەتـەوە.
بێگومان هەڵـبژاردنی پەرتوکی وێنەی دروست و گونجاو، بەپێی تەمەنەکانی منداڵان زۆر گـرنـگە، بـۆ ئـەوەی زۆرتـریـن سـوودیـان لێ وەربگـرن.
لە پەرتوکخانەکانی وڵاتە پێشکەوتـووەکاندا، بە هەزاران پەرتووکی وێنەیی بۆ منداڵان چاپکراون، کە وێنەکانیان جوان و رەگەشن و لەلایەن وێنەکـێشانی پیشەیی ناسراوەوە کـێـشراون، کە بەرگەکانیان رەقـن و پەڕەکانیان ئەستوور و بـریسکەدارن. تەنانەت بە سەدان پەرتـوکـیان تێـدایە، کە بە تایبەتی بۆ منـداڵانی یەک ساڵان و دوو ساڵان لەسەر کوتـاڵی قـەدیـفە و شتی سەرنجـڕاکـێشی تر کـێـشراون، لە رێی ئەو وێنانەوە، منداڵانی سـاوا، فـێری نـاوی وێنـەکان دەبـن و پـێـیان ئاشـنا دەبـن. لـە ژووری هـەر منـداڵـێکی بچـووکـیشدا، پەرتـوکخـانەیەکی قـنج هـەیە، کە کۆمەڵـێک پەرتـوکی وێنـەیی ساکاریان لەسـەر رەفـتـەکانی ریـزکـردوون، تادێـش ژمارەی پەرتـوکەکان زیـاتـر دەبـن. هـەر لە منـداڵـییەوە دەیـانکەن بە هـاوڕێی پەرتـوک و خـوویی خوێـنـدنەوەیان لێـدەچـێــنن.
پەرتـوکی وێـنـەیی بـۆ منـداڵانی کورد لە کوردستانـدا، زۆر بە کەمی بەرچـاو دەکەون. ئەمـەش بـۆ ئـەوە دەگـەڕێتـەوە، کـە بـە دەگـمەن هـونـەرمەنـدانی وێنـەکـێـشـمان، بە تایبـەتی خـۆیـان بـۆ بـواری پەرتـوکی وێنـەیی بـۆ منـداڵانی کـورد تەرخـان کـردوون، زۆر کەمـن لـە پەنجـەکانی دەسـتـێکـمان تـێـناپـەڕن. جـگە لـەوەش پاڵـپـشـتی دارایی ناکرێن. لەم باردۆخەشدا، ناتوانـن تێچـووی چاپکـردن و بڵاوکردنەوە بگـرنە خۆیان.
دەزگایەکی چاپەمەنی و کۆپانیایەکیش نین، کە شان بدەنە بەر ئەم خزمەتە پیرۆزە و کۆمەڵـێک پەرتـوکی وێنـەیی بۆ منـداڵانی کوردمـان چـاپ بکەن و بـڵاوی بکەنـەوە.