سەدیق سەعید ڕواندزی
یەكێك لە دەرهاوێشتەكانی سیستەمی سەرمایەداری كە ئەمڕۆ وەك تاكە سیستەم دنیا ئاراستە دەكات ئەوەیە، كە مرۆڤ تەنها لە كاركردن و هێزی دەستی كار دەبینێتەوە. واتا شوناسی مرۆڤ لەوەدا كورت دەكاتەوە كە ئەو مرۆڤەن چەندە وەك ئامێرێك كار دەكات و دەجووڵێتەوە و بەرهەمی لە پێناوكۆمپانییا و دنیای سەرمایەداری هەیە. لەو سیستەمەدا، مرۆڤ بۆ ئەوەی بتوانێت بژیت و بەردەوامی بە مانەوەی خۆی بدات، بۆ ئەوەی بتوانێت شوێنێك لە دنیا و ژیان بگرێت، ئەوا دەبێ بەردەوام كار بكات و بجووڵێتەوە. بۆیە سەیر نییە بەلامانەوە كاتێ دەبینینن تاكێكی خۆرئاوایی، لە دەستدانی كارەكەی زۆر بەلاوە لە مەرگ و مردنی فیزیكییانەی خۆی سەختتر و بە ئازارترە.لێرەوەش گەر سەرنج بدەین دەبینین، هیچ بوارێك بۆ پەیوەندی نێوان مرۆڤەكان نەماوەتەوە و بەڵكو هەریەكەیان ڕۆبۆت ئاسا، بە پێی ئەو كار و كاتەی هەیەتی لە جووڵە و بەردەوامی دایە، كە لە ڕاستیدا شێوازێكی نوێی كۆیلایەتییە نەك كاركردن، چونكە هیچ كاتێك نابێ كاركردن بكرێتە هۆكارێك بۆ داماڵینی مرۆڤ لە هەموو ئەو هەست و چێژە ڕوحی و دەروونییانەی كە دەشێ لە میانەی پشوودانێكدا وەریبگرێت و بیبینێت. كاركردن لە پێناو ژیانە، كاتێ ژیان دەبێتە فاكتەرێك لە پێناو كاركردن و مرۆڤەكان ئەو بڕوایەیان لادروست دەبێت كە ئەگەر كار نەكەن هیچ نین، بێگومان ئەو كات ئێمە لە بەردەم مرۆڤێك داین، كە تەنها وەك ئامێرێك دەجووڵێنرێتەوە و ئەو جووڵانەوەیەشی تەنها لە خزمەت ئەوانیترە. بۆیە بەستنەوەی مرۆڤ بە جووڵەكردن و كاركردن، ڕواڵەتێكی دیاری دنیای سەرمایەدارییە و ڕەوایەتی پێدانیشی، تەنها دەچێتە خزمەت ئەو دنیا پووچ و بودەڵە و بێ بەهایە، كە مرۆڤ هاوتای كار دەكات و كار لە سەرووی هەموو جۆرە بەهایەكی ئینسانییانە دەبینێت. هاروكی موروكامی، لە ڕۆمانی سەمادا، بە شێوەیەكی كۆد ئامێز، لە كۆمەڵگەی ئاڵۆز و پیشەسازیی ژاپۆندا، پەیوەندی نێوان كارو خاوەن دەردەخات، كە چۆن مرۆڤەكان شوناسیان پەیوەستە بەكارەوە و بێكار ئەوان بوونەوەرێك نین، ناوی مرۆڤ بێت. بۆیە هەمیشە ترسی لە دەستدانی ژیانیان نییە، بەڵكو ترسی لە دەستدانی كارەكەیانە، چونكە ژیان لای ئەوان هاوتا كراوە بە كاركردن و چەند لە نێو كەرستە و ئامێر و كاركردندا، بمێننەوە و كات بەرنە سەر، ئەوەندە زیاتر هەست بە بوونی خۆیان دەكەن. پاڵەوانی ڕۆمانەكە، كە پێشتر لە تۆكیۆی پایتەخت و لە هوتیلێكدا كاری كردووە، دوای چەند ساڵێك دەگەڕێتەوە هەمان شار و شوێن و هەست دەكات گۆڕانكارییەكی گەورە و دراماتیكی لە ژیانی ژیاریی و بازرگانی و پیشەسازیی شاردا ڕوویداوە، تەنێ مرۆڤەكان نەبێت كە لە جاران زیاتر، لە نێو دنیای كاردان و كاری زیاتر دەكەن و پێوەری بینینی ئەویتر لایان، تەنها لە كار و ئەو ڕەهەندە چینایەتیەدایە، كە هەیانە. بگرە دەرفەتی ئەوەیان نییە، ئەگەر بۆ ماوەیەكی كەمیش بێت، بیریان بكەوێتەوە كە ئەوان مرۆڤن و ئامێر نین، بەڵكو بەردەوام لە خەمی ئەوەدانە كارەكەیان لە دەست نەدەن، چەند خاوەن هوتێل و كار و سەرمایەدارەكان لێیان ڕازینەو چانسی مانەوەیان لەكارەكە پێ دەدەن. پاڵەوانی ڕۆمانەكەش، لە نێو ئەو بەگشتبوونەی دنیای كاردا، بە تایبەتیش كە پێشتریش خۆی كاری كردووە، تێگەیشتنێكی هاوشێوەی ئەوانی لا دروست دەبێت، بۆیە بەردەوام لە خەمی كارەكەی دایە و گەر دەرفەتێكی كورتیشی بۆ ژیانی ئاسایی دوور لە كات و دەمی كاركردن هەبێت، ئەوا دواجار گفتوگۆ و باسەكان هەردەچنەوە سەر كار و دونیای بەكاربوونی مرۆڤەكان. ئەوەتانێ كاتێ لەگەڵ یوكی هاوڕێ كچەكەی، كە تەمەنی سیانزە ساڵە و بیست ساڵ لە خۆی بچووكترە لەگەشتێك دان، لە نێو ئوتومبێل پیاوەكە و یوكی دەكەونە گفتوگۆ و پیاوەكە دەڵێت:_( من و ئوتومبێلەكەم، دوو هاوڕێین، هەریەكەمان یارمەتی ئەوی دیكە دەدەین، من دەچمە ناو بۆشایەكانییەوە ئەویش كەشی نوێ دروست دەكات. یوكییش پرسیاری لێ دەكات بەڵام ئایا ئامێرەكان هەست بە دڵخۆشی دەكەن؟ ئەویش لە وەڵامدا دەڵێت ئەی چۆن ، دەشێ ئامێرەكانیش دڵخۆش بن، مرۆڤەكان دەگۆڕێن، خۆشەویستییان لە گۆڕان دایە، بەڵام لەگەڵ ئوتومبێلەكەم ئەمە نییە، پاشان یوكی لە بارەی خۆیەوە وەك مرۆڤ، و هاوڕێی ئەو، هاوكات بە بەراوردكردنی بە ئوتومبیلەكەی، پرسیاری شوێن و پێگەی خۆی لێ دەكات، ئەویش وەڵامی دەداتەوە پێی دەڵێت تۆ چیت، بە ئاستەم دەتناسم ل 149؟!) واتا بەراورد بەو ئامێرە ئاسنینە، كە سەرچاوەی دڵخۆشییە بۆ ئەو، یوكی وەك مرۆڤ، گەرچی بۆی فرێندیشیەتی، بەڵام وەك مرۆڤ شوێنێكی لای ئەو نییە. ئەم شێوە ژیانە، كە زادەی سیستەمی سەرمایەداریی و بە ئامێربوونی هەموو شتێكە، جۆرە واقیعێكی ژیان دێنێتە ئاراوە و دەیسەپێنێت، كە تەنێ مۆدێلە ڕووكەشگەرییەكانی ژیان، دەكرێنە پێوەری بینینی بەرانبەركانمان وەك ئەوەی ئەمڕۆ لە كوردستانی بە ناو پێشكەوتووی ئێمەدا هەیە. واتا شوناسی مرۆڤ، لە سەر ناسنامەی مرۆیی و كۆمەڵایەتی دیاری ناكرێت، بەڵكو چەند كار دەكات، پارە دەست دەخات، ئەوە بەهایەك بە مرۆڤ دەدات. لێرەوەش مۆدێلەكانی ژیان، دەبنە واقیعێكی داسەپا و لەو دنیا بە ئامێر بووەدا، نەك ئەوەی چۆن دەژیت و تا چەند مرۆڤ وەك مرۆڤ ڕەفتاری لەگەڵ دەكرێت ! لەوسۆنگەیەوە، پاڵەوانی ڕۆمانە، بەراورد بەو كۆمەڵگە و ژینگە كۆمەڵایەتییەی دەوروبەری، ئوتومبێلێكی ئاسایی هەیە، كاتێك دەیەوێت ئوتومبێلەكەی لە شوێنێكدا پاركینگ بكات، لەو كاتەدا ئوتومبێلەكەی خۆی بەراورد بە ئەوانیتر دەكات و دەڵێت:_( كاتێك لە گەراج ئوتومبێلە سوپاروكەم لە نێوان ئوتومبێلگەلی (ساب و مەرسیدس) دا ڕاگرت، هەستم بەوەكرد وەك بڵێیت خۆم تووشی ڕیسوایەك دەكەم . ل 158) لێرەدا، مۆدێل وەك پەیوەندی مرۆڤ بە كەرستە و ماتریالەكان و ژیانی سەردەم بە گشتی دەردەكەوێت، بەو مانایەی لە كۆمەڵگەی سەرمایەداریی و جیاوازی نادادی چینایەتیدا، كەرستەكان وەك بەشێك بۆ كارئاسانی و ڕاییكردنی كارەكان نابینرێن، بەڵكو وەك جۆرێك لە پۆزگەرایی و نماییشگەرایی ، بەمەبەستی دەرخستنی ئاست و پێگەی كەسی و كۆمەڵایەتی مرۆڤ دەردەكەوێت! ئەگەر نا ئوتومبێلەكان لە هەر مۆدێلێك بن، دواجار جگە لە ئامێرێكی بێ هەست و نەست، هیچی تر نین و بۆ ڕاییكردنی كارە، ئیدی بۆ دەبێ مرۆڤ هەست بە شەرمەزاری بكات، كاتێ دەبینێ ئوتومبێلەكەی لە ڕووی مۆدیلەوە، لە خوارەوەی ئەوانیترە؟ ئەمە ڕەنگدانەوەی ژیانی سەردەمە، لە ژێر سایەی سەرمایەداریدا. دنیای ئەمڕۆ كە دنیای سەرمایەداری و بێ بەهاكردنی مرۆڤە لە بەرانبەر قازانج و كۆمپانیا و دەسكەوتی ماددی، دنیایەكە مرۆڤ تیایدا وەك ئامێرێك دەبینرێت و لە پەراوێزی هەموو شتێكدایە، بۆیە ئەوەی مانایەك و بەهایەك بە ژیانی دەدات خۆی نییە وەك مرۆڤ، بەڵكو ئەو كەرستانەن كە لە ژیانیدا هەن، پێگە و ئاستی كۆمەڵایەتییانەی ژیانی ئەو دەردەخەن. هەڵبەتە، مرۆڤ بێ كاركردن ناتوانیت بژیت، دەبێ كاربكات و شەونخوونی بكێشێت، تا بتوانێت لە نێو ئەم دنیا بە ئامێر بووەدا بژیت، بەڵام ئەوەی لە دنیای سەرمایەداریدا دەبینرێت كار نییە لە پێناو ژیان، بەڵكو بەخشینی ژیانە لەپێناو كار، چونكە ژیان هاوتاكراوە بەكار، مرۆڤ هەست دەكات گەر كار نەكات، بوونێكی ئەنتۆلۆژییانەی نییە، بوونێك كە مرۆڤ دەكاتە ڕۆبۆتێك، داماڵدراو لە هەست و نەستی مرۆییانە، ئەوەتانێ كاتێ پاڵەوانی ڕۆمانەكە، بە تۆمەتی ئاگاداربوون لە هەواڵی كوشتنی ژنێك بۆ لێكۆڵینەوە بانگ دەكرێت و ناچاری دەكەن كە هەر دەبێ دانی پێدا بنێ كە ئەو ئاگاداری ڕووداوی كوشتنەكەیە، بەڵام ناتوانێت و كاتێ لێشی دەپرسن بۆ؟ لە وەڵامدا دەڵێت:_( ڕەنگە برغوەكانی لەشم شل ببنەوە) واتا ناڕاستەوخۆ وەك ئامێرێك وەسفی خۆی لە بەردەم پۆلیس دەكات و ناسنامەی خۆی دەردەخات، كە ئەو جگە لە ئاسنێك، كە كۆمەڵە برغوێك پێكیانی بە ستۆتەوە، هیچی تر نییە. بێگومان لەو سیستەمەدا، كاڵاكان و پێویستییەكانی ژیان و مۆدێل بە جۆرێك دەبنە بەشێك لە ژیانی مرۆڤەكان، ئیدی چییەتی ژیان، دەچێتە پەراوێزی چۆنیەتی ژیان، لەو سۆنگەیەشەوە ژیان دەبێتە بەشێك لەو بەرخۆری و ڕووكەشگەرایی و مادیی بوونە كە پارە و سەرمایە، خواردن و پێویستییە جەستەییەكانی ژیان، گەمارۆی ژیان دەدەن و هەست و ڕەهەندی مرۆییانە و شوناسی كەسەكان دەچنە پەراوێز، لەو سۆنگەیەوە لە گفتوگۆیەكی نێوان پاڵەوانی ڕۆمانەكە و یووكی كچە دڵخوازەكەی، باشتر ئەو ڕەهەندە بە چێژبوونەی ژیانی مرۆڤەكانمان بۆ دەردەكەوێت، ئەمەش كاتێ یووكی بە پیاوەكە دەڵێت:( ئایای چەند سەیریت، كێ بیستوویەتی كەسێك هەبێت حەز لە شۆكۆلاتە نەكات؟) پاڵەوانی ڕۆمانەكەش پێی دەڵێت:( ئایا تۆ دەلای لامات خۆش دەوێت؟) یووكی دەڵێت: ئەو شتە چییە؟ پاڵەوانی ڕۆمانەكەش لە وەڵامدا پێی دەڵێت ئەوە شت نییە، سەركردەی ئایینی تیبتییەكانە. هەڵبەتە، كاتێ یووكی دالای لاما بە شت دەزانێت، لە كاتێكدا دیارترین سیمبولی ئایینی بوزاییە و هاوكات بڕوای وایە دەبێ هەموو مرۆڤێك بزانێت شۆكۆلاتە چییە؟ ئەمە نیشاندانی دیوی ڕاستەقینەی ژیانی مرۆڤە، لە ژێر سایەی سیستەمی سەرمایەداریدا، كە كرۆكی ژیانەكە لەوەدا خۆی دەبینێتەوە كە مرۆڤ جگە لە شتێك، كە لە پەیوەندیدایە لەگەڵ چەند شتێكی دیكە و ژیانیش جگە لە خۆش و چێژ و شۆكۆلاتە خواردن و مۆدێل دوای مۆدێل هیچی تر نییە، ئیدی گرنگ نییە مرۆڤ بزانێنت دالای لامای كێییە ؟! دواجار دەڵێم ، هارۆكی لەو ڕۆمانەیدا، بە شێوەیەكی كۆد ئامێزو ورد، پەیوەندی مرۆڤ بە كار و سەرمایە، بە ئامێربوونی مرۆڤ، داماڵینی لە بەها جوانەكانی ژیان لە ڕووی ڕوحییەوە، هاوكات زاڵبوونی هەوەسبازیی و چێژی ڕووكەشگەرایانەی ژیان، كە خۆی لە خواردن و سێكس دەبینێتەوە دەخاتە ڕوو، بێگومان هەموو ئەمانەش، لە ڕێگەی ئەو زمانە جوانەی ڕۆمانەكەی پێ وەرگێڕدراوە نیشان دەدرێن. ڕۆمانێك وێرای ئەوەی درێژە و لە ڕووی فۆنتی نووسینەوە خوێنەر یەكجار ماندوو دەكات، بەڵام وەرگێڕانەكەی، ڕووداوەكانی كەمەند كێشت دەكەن كە تا كۆتایی بیخوێنییەوە، بۆیە دەستخۆشانە لە مامۆستا (موكەڕەم ڕەشید تاڵەبانی ) دەكەم، كە ڕۆمانێكی جوانی، بە زمانێكی كوردییانەی جوان، وەرگێڕاوە.
پەراوێز: سەما، هاروكی موروكامی ، وەرگێڕانی ، موكەڕەم ڕەشید تاڵەبانی، بڵاوكراوەی ناوەندی ئاوێر_ 2017.
*ئەم بابەتە لە بانێژەی ئەدەب وكولتووری ڕۆژنامەی ڕەوت ژمارە (40) تشرینی دووەمی 2025 بڵاوكراوەتەوە.