چەند سەرنجێك لە بارەی كتێبی دەوڵەتی میرنشینی سۆران
سەردەمی میر محمەد كە بە پاشی كۆرە، یان گەورە ناسراوە، لە چوارچێوەی دەسەڵاتی میرنشینی سۆران، بە ئاڵۆزترین و توندووتیژترین سەردەم لە ماوەی فەرمانرەوایەتی ئەو میرنشینە دادەنرێت! بۆیە دەكرێ بڵێین كۆی مێژووی میرانی سۆران، لەو ماوەیەدا بەرجەستە بووە. گەر میرنشینی سۆران بەراورد بە میرنشینی بابان بكەین، ئەوا دەبینین میرنشینی سۆران، بایەخێكی ئەوتۆی بە ئەدەب و هونەر و فەرهەنگ نەداوە و بەڵكو جەختی كردۆتە سەر ئەو ڕەهەندە سەربازیی و چەكدارییەی، لە ویست و خواستی تاكەكەسییانەی میر محمەد سەرچاوەی گرتووە، بە پێچەوانەی بابانەكانەوە، كە لە ماوەی حوكمڕانیەتییاندا، سێ لە دیارترین شاعیری كورد هەڵدەكەون. بابانەكان، وێرای ئەوەی لە نێو خۆیاندا ناتەبا بوون، مەترسی عوسمانی و سەفەویەكانیان لە سەربوو، ململانێیەكی توندی ئایینی لە نێوان قادری و نەقشبەندی هەبوو، بەڵام بایەخێكی زۆریان بە كولتوور و زمان دەدا و نالی لەو سەردەم، دەروازەیەكی تازە بە ڕووی نووسینی شیعر بە زمانی كوردی دەكاتەوە، بێگومان ئەمەش بۆ كرانەوە و پێشكەوتنی ڕۆشنگەرانەی ئەو میرنشینە و تێگەیشتنی میرەكانی دەگەڕێتەوە، كە تەنانەت بەشێك لە گەریدە و ڕۆژهەڵاتناسەكان، ئاماژە بەوە دەدەن كە میرانی بابان، كەسانی ڕۆشنگەرو بە ئاگا بوونە لە زانست و پێشكەوتن و بەڕێوەبردن و سیاسەت. كاتێ شاری سلێمانی دادەمەزرێت، تەنها یەك خێزانی جولەكە لەوێ بوونە، میری بابان، بڕیار دەدات گەڕەكێك بە ناوی جوولەكەكانەوە بكات و ئێستاش ماوە، بەڵام میر محمەد هەزاران ئێزیدی و غەیرە دینەكانی دیكەی دەكوشت. مەبەستی ئێمە، بەراوردی ئەو دوو میرنشینە نییە، كە لە بنەڕەتدا بەراوردی یەكتری ناكرێن، بەڵكو مەبەستمان ئەوەیە دەریب خەین كە ئایا پاشای گەورە، پڕۆژەی دروستكردنی دەوڵەتی كوردی هەبووە؟ كتێبی( دەوڵەتی میرنشینی سۆران) ئاوڕدانەوەیەكی مێژوویی ئەو میرنشینەیە و تیایدا نووسەرەكەی باس لەوە دەكات كە پاشای گەورە، پڕۆژەیەكی گەورەی نەتەوەی بۆ دروستكردنی دەوڵەتی كوردی هەبووە، تەنانەت پتریش دەڕوات و دەڵێت ئەو میرەی خانی لە مەم وزین باسی دەكات، مەبەست میرێكی وەك میر محمەد بووە. بێگومان دەوڵەت، لە چەندین بنەمای سیاسی هاوبەش پێكدێت، ئەوانیش یەكێتی خاك و نەتەوە و سنووری دیاریكراو و ئاڵا و سەروەری و كۆمەڵێك پرەنسیپی سیاسی دیكە. ئەم بنەمایانە، لە چوارچێوەی شوناسێكی سیاسی و كارگێڕیی بە ناوی دەوڵەت یەكدەخرێن و ڕێكدەخرێن و ئیدی بەڕێوەبردن، فۆڕمێكی كارگێڕییانەی ڕێكخراو وەردەگرێت. دیاترین بنەمای دەوڵەت، یەكێتی نەتەوەیی و كۆكردنەوەی پێكهاتە ئەتنیكی و ئاینییە جیاوازەكانە، كە دواجار ناسنامەی نیشتمانی، لە چوارچێوەی دەوڵەتەكە وەردەگرن، لەو سۆنگەیەوە گەر بڕوانینە ماوەی حوكمڕانی میر محمەد، ئەوا دەبینین ئەو میرە نەك پرۆژەی بونیادنانی دەوڵەتی كوردی نەبووە، بەڵكو مەترسیش بووە بۆ سەر دەوڵەتی كوردی !. میر هەر لەگەڵ ئەوەی دەسەڵات دەگرێتە دەست، كەسە نزیكەكانی خۆی پاكتاو دەكەكات و دەیانكوژێت، چونكە بە مەترسی زانیون بۆ سەر دەسەڵاتەكەی، ئەمەش دەرخەری ئەو ڕاستییەیە، كە میر ویستێكی تاكڕەوەی و میلیتاریی و دیدگایەكی پاشایانەی هەبووە و مەبەستی بووە، تەها و تەنها خۆی حوكم بكات، كە ئەمەش پێچەوانەی بنەماكانی دەوڵەتداریین، كە خۆی لە بەڕێوەبردنێكی دامەزراوایانە دەبینێتەوە و تیایدا دەسەڵاتەكان جیا دەكرێنەوە لە یەكتری. یەكێكی دیكە لە بنەماكانی دەوڵەت، یەكپارچەیی خاك و هەوڵدانە بۆ یەكگرتوویی و نەهێشتنی پەرتەوازەیی نەتەوەیی، بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی سنوورێكی دیاریكراو و ناسنامەیەكی نیشتمانییانە ڕێك بخرێن، كەچی پاشای گەورە نەك هەر ئەمەی نەكردووە، بەڵكو پەلاماری میرنشینە هاو زمان و هاوخاكەكانی خۆشی داون و ڕووخاندوونی، نووسەری كتێبەكەش، ئەم پەلاماردانانە بە گێڕانەوەی دەسەڵات و خاكی كوردان دەزانێت، وەك ئەوەی پاشای گەورە پەلاماری بەغدا و تاران و ئەنقەڕەی دابێت. میر گەر پڕۆژەی دەوڵەتی كوردی هەبووایە، ئەوا دەبوو لە ڕێگەی كۆنفیدراسیۆنێكی ڕێكخراوەی خێڵەكی و میللی، هەموو ناوچە جیاوازەكانی كوردستان ڕێك بخات و بیانكاتە یەك سنوور و دەسەڵات و خاك، كەچی بە پێچەوانەوە هەزاران كیلۆمەتر دەبڕێت بۆ ئەوەی پەلاماری میرنشینەكانی دیكە بدات و بە داخەوە دەیانڕووخێنێت. ئەم پەلامارانەی میر، بە هیچ شیبَوەیەك لەگەڵ پڕۆژەی نەتەوەیی بۆ بونیادنانی دەوڵەت یەكناگرێتەوە. یەكێكی دیكە لە بنەماكانی دەوڵەت ئەوەیە، كە هاونیشتمانیان و تاكەكانی بە جیاوازی ئایینی و نەتەوەیی، هەموویان وەك یەكتری لە مافدا یەكسان بن و خۆیان بە هاونیشتمانی وڵاتەكە بزانن، بەڵام میر، بە هەزاران لە دیان و ئێزیدی دەكوژێت، چونكە دەسەڵاتەكەی ئایینی بووەوە پەیڕەوەی لە شەریعەتی ئیسلام كردووە، بگرە ڕەشبەڵەك و شایی و ئەم جۆرە نەریتە میللییانەشی قەدەغە كردووە ! سەیر لەوە دایە، ئەو میرەی وەها توندو تیژ بووە لە زینداندا فەرمانی كوشتن و خنكاندنی كەسە نزیكەكانی خۆی داوە، بە قسەی مەلایەك بە پێی خۆی، دەچێتە بەردەم جەلادەكەی. سەردەمی میر، بایەخێكی زۆر بە كەرستەی سەربازیی و قووڵەو قەڵا و سكەی پارە و ڕێگاو بان و پر دراوە، بەڵام ئەمانە، بەشێكی لاوەكی و بچووكن لە دەوڵەتداریی، چونكە دەوڵەت دەبێ كۆی ڕەهەندە سیاسی و كولتووریی و كارگێڕییەكان لە خۆ بگرێت. بە درێژایی مێژووی میرانی سۆران، یەك شاعیر هەڵنەكەوت، یەك زمانزان و خاوەن تەریقەت هەڵنەكەوت، چونكە لەم میرنشینەدا، بایەخدان بە ئەقڵی سەربازیی، لە پێشەوەی كارەكانی دیكە بوو. پەیڕەوی لە قورئان و ئیسلام كردووە و تەنانەت بایەخێكی وای بە زمانی عەرەبی داوە، كە لە سەر كەرستە سەربازییەكانیشی فەرموودەی ئایینی، بە زمانی عەرەبی بنووسێت، كە هەر لەو سەردەمدا، نالی لە خەمی بەكوردیكردنی زمان دابووە و كۆتایی بە نووسینی شیعر بە زمانی عەرەبی هێناوە! كەواتا پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئەم شێوەیە لە بەڕێوەبردن و حوكمداری، لەگەڵ پڕۆژەی دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی یەكدەگرنەوە؟ نووسەر لە بەشێكی دیكەی كتێبەكەیدا، باس لە فتواكەی مەلای خەتێ دەكات و لەو پەراوێزەوە، باسی حوزنی دەكات و ئەم پیاوە ڕۆشنگەرە، بە نەزان ناو دەبات! لەكاتێكدا ڕواندز گەر مێژووێكی هەبێت، ئەوا هی حوزنییە ! نووسەر هەوڵدەدات ئەو بسەلمێنێت كە مەلای خەتێ، ئەو فەتوایەی نەداوە. بێگومان ئەم مەلایە، پێمان خۆشبێت یان نا، وەك هێمای ناپاكی چۆتە نێو بادەوەری نەتەوەیی و كۆنەستی میللی ئێمەو وەك كەسێكی بەد لە نێو كۆی ئەدەبیاتی سیاسی و نەتەوەیی ڕەنگی داوەتەوە، بۆیە هەر هەوڵدانێك بۆ ئەوەی شكۆمەندی بۆ بگێردرێتەوە، وەك ڕاكردن بە دوای تراویلكە وایە، چونكە هەرگیز ناتوانرێت دەستكاریی بیرو یادەوەری یەك بە یەكی تاكەكانی ئەم نەتەوەیە بكرێت، كە مەلای خەتی بە ناپاك چۆتە نێو هزریان. نووسەر باس لەوە دەكات كە هیچ بەڵگەیەك نییە بیسەلمێنێت مەلا ئەو فتوایەی دابێت، بەڵام لەبەرانبەریشدا، هیچ بەڵگەیەك نییە كە فتواكەی نەدابێت ! گەر ئەمە تۆمەتی حوزنی بێت، پرسیار ئەوەیە، حوزنی دەبێ چ بەرژەوەندییەكی لەوە دابێت ئەم كارە بكات، كە خۆی كەسێكی مونەوەر بووە ؟ كەواتا گەر بە وردی بڕوانینە ماوەی فەرمانڕەوایی میر محمەد، ئەوا دەبینین میر بە ئەندازەیەكی زۆر لە ژێر كاریگەریەتی ئیسلام و شەریعەتی ئیسلام دابووەو بە ڕێساو یاسای ئایینداری حوكمی كردووە. لەو سۆنگەیەشەوە، موفتەیەكی بۆ خۆی داناوە، كە ئەمە لە میرنشینەكانی دیكە، نەبووە ئەمە لەلایەك، لە لایەكی دیكەوە میر خۆی تا سەر ئێسقان پەیوەندی لەگەڵ مەلای خەتێ هەبووە و بێ ئەو پەنجەی بە ئاویشدا نەكردووەو لە هەموو شتێكدا ڕاوێژی پێ كردووە، كەواتا ڕێی تێ دەچێت مەلا لەو بارەوە گەر فتواش نەبێت، قسەیەكی كردبێت بە تایبەتیش كە دەگوترێت ئەو باسی تەڵاق كەوتنی كردووە، كە لای پیاوی كورد، تەڵاق پیرۆزییەكی گەورە و تایبەتی هەیە و پیاوی كورد ئامادەیە سەدان جار ناوی خواو پەیامبەر بە درۆ بێنێت، بەڵام سوێند بە تەڵاق ناخوات. نووسەر باس لەوە دەكات گەر مەلای خەتێ ئەم كاروەی كردبێت، بۆچی دوای كوشتنی میر، ئەویش لەلایەن رەسول پاشای برای میرەوە تۆڵەی لێ نەكراوەتەوە؟ بەڵام پرسیارێكی لەم شێوەیەلەجێی خۆی نییە، چونكە دیارە موفتی، لە ڕووی ئایینی و كەسی و كۆمەڵایەتییەوە، پایەیەكی بەرزی هەیە و كەس ناتوانێت بە ئاسانی فەرمانی كوشتنی دەربكات، چونكە كاردانەوەی جەماوەری لێ دەكەوێتەوە. پێ دەچێ هەر لەبەر ئەمەش بێت، چاو لە مەلا پۆشرابێت. ئەو پەیوەندییە قووڵەی لە نێوان پاشا و مەلاكان بە گشتی و مەلای خەتێ بەتایبەتی هەبووە، ئاماژەن بۆ ئەوەی كە میر بە پێی رێ و و شوێنە ئاینییەكان جوڵاوەتەوە و فەرمانڕەوایی كردووە، كە ئەمەش نزیكمان دەكاتەوە لەوەی هەر بە قسەی ئەویش شەڕی ڕاگرتبێت. نووسەر بۆچوونی چەند كەسێكی هێناوەتەوە، كە گوایا ئەمەانە سەلماندوویانە مەلای خەتێ ئەم كارەی نەكردووە، بەڵام سەیر لەوە دایە هەموو ئەمانە، خۆیان مەلان، ئایا مەلاكانیش پشتی یەكتری بەردەدەن؟ دواجار دەڵێم ئێمە زۆر سەرنجی دیكەمان لە بارەی ئەو كتێبەوە هەیە، بەڵام هیوادارین نووسەر كۆتایی بەو جەدەلەی مەلای خەتێ بێنێت، چونكە لە مەحاڵ مەحاڵتڕە، ئەو مێژووەی مەلای لە نێو ئێمە پێ ناسراوە، بگۆڕدرێت !
پەراوێز:
*ناوی كتێب، دەوڵەتی میرنشینی سۆران، نووسینی: ئارێز عەبدوڵا، بڵاوكراوەی: كتێبخانەی حاجی قادری كۆیی، ساڵی چاپ _ 2024.