وتەیەك:
بەشی یەکەم
چەپبوون، تەنیا لە یادێكدا كورت نابێتەوە. بەڵكو پرسێكی دانەبڕاوی ژیانی مۆدێرنە.
لە مۆدێرنەدا، چەپ و شیوعییەت وەك دیاردەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتی لەدایكبوون. حیزبی شیوعیی كوردستان، بەشێكە لەو دیاردەیە كە لە هەناوی چەپی عێراقییەوە سەریهەڵدا و پاشان لكا بە ئەزموونی سیاسیی كوردییەوە. لە ساڵیادی ڕاگەیاندنی حیزبدا، هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان فایلێك لەمەڕ چەپی كوردی و ناوچەكە دەكاتەوه و چەندین پرسیاری جۆراوجۆر ئاراستەی نوسەران و سەركردەكان، دەكات.
حیزبی شیوعیی كوردستان-عێراق، وەك پێداویستییەكی مێژوویی، سیاسی و فیكری، لە دەرەنجامی قۆناغ و ململانێی چینایەتی و نیشتمانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی كوردستان و ناوچەكەدا سەریهەڵدا. ئەمەش وەك ئەنجامی نزیكەی سەدەیەك خەبات و تێكۆشانی شیوعییەكان لە عێراق و كوردستان .
ئەم حیزبە بەرهەمی ئاوێتەكردنی دیالەكتیكیانەی تیۆری ماركسیزم لەگەڵ واقیعی كۆمەڵایەتی و چینایەتی و نیشتمانی و نەتەوەیی كوردستاندا. لەو ڕوانگەیەوە، حیزب تەنیا وەك ڕێكخراوێكی سیاسی نەبووە، بەڵكو وەك پرۆژە و بزووتنەوەیەكی هزری بۆ گۆڕانكاریی كۆمەڵایەتی و كەلتوری و سیاسی لە پێناو كۆتاییهێنان بە چەوسانەوەی چینایەتی و بەدیهێنانی دادپەروەری، لەسەر بنەمای ئیرادەی نەتەوەیی و مافی چارەی خۆنووسین و ڕووبەڕووبونەوەی پرۆژەی ئیمپریالیزمی جیهانی هاتووەتە مەیدان.
لە فایلێكی تر ، هاوڕێ (پەخشان زنگەنە) وەك سەركردە، تێكۆشەرێكی بزافی ژنان و ژنی رۆژانی بەرەنگاری وەڵامی پرسیارەكان دەداتەوە
ئەو هەلومەرجە بابەتی و خودییە چی بوو حیزبی شیوعیی كوردستان لە ساڵی ١٩٩٣ خۆی رابگەینێت؟
پێشەکی لە ساڵیادی ڕاگەیاندنی حیزبی شیوعیی کوردستان، پیرۆزبایی لە گشت ئەندام و سەرکردەکان و لایەنگیڕانی هەردوو حیزبی شیوعیی کوردستان و عێراق دەکەم، ڕاگەیاندنی حیزبی شیوعیی کوردستان بڕیارێکی کامڵ و نێونەتەوەیی بوو کە لەلایەن سەرکردایەتی حیزبی شیوعیی عێراقەوە درا و پاشان لە کۆنگرەیەکدا پەسەند کرا.
دیارە ئەم بڕیارە پاش وردبوونەوە و لێکۆڵینەوە و گفتوگۆیەکی چڕ وپڕ لە لایەن سەرکردایەتی و کادیر و ئەندامانی حیزبەوە کە پێش ڕاپەڕینیش سەریهەڵدابوو، واتە ئەمە بڕیارێکی خاوەن پاشخانێکی فیکریی و ڕێکخراوەیی بوو، لە کۆنگرەی دووەمی ڕێکخستنەکانی هەرێمی کوردستانی حیزبی شیوعیی عێراق لە ٣٠/٦/ ١٩٩٣ خرایە ڕوو.
لە پاش سەرکەوتنی ڕاپەڕینە مەزنەکەی ئاداری ١٩٩١ و هەڵبژاردنی پەرلەمانی کوردستان و پێکهێنانی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بارودۆخی سیاسیی هەرێمی کوردستان وەرچەرخانێکی مێژوویی بەخۆیەوە دیت، هەر بەو پێیە ئەرکی شیوعییەکانی کوردستان و سیاسەتی حیزب لە مەسەلەی نەتەوایەتی و ئەو وەرچانخانە سیاسییە مێژووییە کە خودی حیزب لە پاڵ هێزە سیاسییە کوردستانی و عێراقییەکاندا ڕۆڵی کارای هەبوو لە بەرپابوونیدا، پێداویستی نوێی هێنایە کایەوە، بۆ مسۆگەرکردنی ڕۆڵی کاریگەری حیزب لەو هەلومەرجە نوێیەدا، ئەرکی نوێی خستە سەرشانمان لەوانە :گونجاندنی سیاسەتی حیزب و هەیکەلی ڕێکخراوەیی بە توانا و بە دەستەڵات لە ڕووی سیاسی، فیکری و ڕێکخراوەیی. بۆ گەیشتن بەم ئامانجەش پێداویستی گۆڕانکاری لە لێژنەی هەرێمی کوردستان و، بەرنامە و پەیڕەویی ناوخۆیی حیزب هاتەئاراوە. ئەم هەنگاوەش بووە پێداویستییەکی هەنووکەیی ئەرکی شیوعییەکان تا لەو بارودۆخە هەرێمییەدا بتوانن ڕۆڵی مێژوویی خۆیان بگێڕن.
دیارە ئەم هەڵوێستەی حیزبی شیوعیی عێراق سەبارەت بە پەرەسەندن و گۆڕانکارییەکانی هەیکەلی ڕێکخستنەکانی هەرێمی کوردستان، بە گوێرەی بار و دۆزی کورد و پێکهێنانی حیزبی شیوعیی کوردستان بابەتێکی خۆرسک یان هەڵقوڵاوی حەزێکی عاتیفیانە نییە، بەڵکە ڕەنگدانەوەی هەڵوێستی حیزبە لە ئاست مافی ڕەوای نەتەوایەتی خەڵکی کوردستان و سیاسیەت و بەرنامەی لەم بوارەدا، هەر لە زووەوە حیزب هەڵوێستێکی مێژوویی لە گۆڕەپانی سیاسیی عێراقدا ڕاگەیاند و یەکەم حیزب بوو کە دانی بە مافی نەتەوایەتی گەلی کوردا نا. ئەمەش زۆر بە ڕوونی لە لە بەرنامە و سیاسەت و دروشمەکانیدا لە ساڵانی سییەکانی سەدەی بیستەمەوە ڕەنگی دایەوە. ئەم هەڵوێستە لە ڕووی فیکری و کرداریشەوە بەردەوام بە ئاڕاستەی پێشکەوتوو لە پەرەسەندندا بوو.
حیزب لە سەرەتای دامەزراندنیەوە و لە سەرکردایەتی هاوڕێ فەهد حیزب دروشمی برایەتی کورد و عەرەب و نەتەوەکانی دی هەڵگرتبوو، هەمیشە دژی سیاسەتی شۆڤیەنی و چەوساندنەوەی نەتەواویەتی ڕژێمی پاشایەتی بووە.
لە دووەم کۆنفرانسی حیزبدا لە ساڵی ١٩٥٦ وەرچەرخانێکی گرنگ لەم بوارەدا ڕووی دا، ئەوەبوو حیزب زۆر بە ڕوونی دیدگای خۆی سەبارەت بە مافی نەتەوایەتی گەلی کورد خستە ڕوو، داننان بە مافی نەتەوایەتی و بڕیاردانی چارەنووس و کێشەی کوردی بە کێشەیەکی ڕزگاریخوازی نیشتمانی دیموکراسی ناساند و بۆ ئەو سەردەمە وەک بەرجەستەیەکی بڕیاردانی چارەنووس و مەسەلەی حوکمی زاتی بۆ کوردستانی عێراق وەک یەکگرتنێکی خۆویست"ئیختیاری" پێشنیار کرا.
لە دوای شۆڕشی ١٤ تەمووزی ساڵی ١٩٥٨ حیزبی شیوعیی عێراق پشتگیری تەواوی بۆ مادەی سێی دەستووری کاتی ئەو سەردەمە دەربڕی و کە دەقەکەی بریتی بوو لە" عەرەب و کوردن هاوبەشن لەم نیشتمانە/ وایە عێراق" هەروا حیزب پەیوەندی بە هێزی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان و خودی مەلا مەستەفا بازرانی هەبوو.
لە شۆڕشی ئەیلوول، حیزب هەوڵی زۆری دا کە بە ئاشتی مەسەلەی کورد چارەسەربکرێت. لەهەمان کاتدا بە توندی سەرکۆنەی سیاسەتی بەکارهێنانی توندوتیژی و بۆردمانکردنی ناوچەکانی کوردستانی کرد. لە سەرتاسەری عێراقدا، حیزب خۆپیشاندانی جەماوەری بەرفراوانی سازدەکرد لە دژی شەر و لە پێناو چەسپاندنی ئاشتی لە کوردستان. ئێستاش یەکێک لەو دروشمانەم لەیادە کە دەیگوت" یا شعب طفی نیران، السلم لکردستان" واتە "ئەی گەڵ ئاگرەکە بکوژێنەوە و ئاشتی بۆ کوردستان."
هەر لەو سەردەمەدا شیوعییەکان بە توندی بەرەنگاری سیاسەتی حکومەتی قاسم بوونەوە دژی سوکایەتی کردن بە ڕەمزەکانی کوردستان و شۆڕشی ئەیلول. شیوعییەکان بە عەرەب و کوردەوە درێغیان لە دیفاعکردن لە مافەکانی گەلی کورد نەدەکرد و بە مەسەلەی خۆیانیان دەزانی. مامۆستایەکی عەرەبی شیوعی لە ئینزابتخانە بەدناوەکەی سلێماینی ڕووبەڕووی ئەشکەنجەیەکی زۆر بوویەوە، لەبەرئەوەی ئامادە نەبوو سوکایەتی بە مەلا موستەفا بارزانی بکات.
لە ١٩٦٣ پاش کۆتا شوومەکەی هەشتی شوبات و دەرچوونی بەیانی ژمارە ١٣ ی بەعسییەکان بۆ لەناوبردنی شیوعییەکان، ژمارەیەکی زۆریان لەسەرانسەری عێراقەوە ڕوویان کردە کوردستان و بەشداری شۆڕش بوون و زۆر دڵسۆزنە و ئازایانە زەبری سەربازی کوشندەیان دەگەیاندە ڕژێمی ئەو سەردەمە. لەناو ئەو پێشمەرگانەی حیزب دەیان ئەفسەر و خەڵکی سەربازی تێدابوو. تا ئێستاش ڕۆڵی پاڵەوانانەی شوعییەکان لە دارستانەکانی هەندرێن و سەری حسک و قەرەداغ، لە یادەوەری کورددا بە زیندوویی دەمێننەوە. یەکێک لەوانە هاوڕێی ڕەوان شاد فەریق نعمان سهێل ناسراو بە ملازم خدر، کە تا کۆتایی ژیانی پەیوەدنی بەهێزی بە وەرزارەتی پێشمەرگە هەبوو.
لە دوای ڕاپەڕێنی ئاداری، کە بەهاری ١٩٩٢ دا کۆمێتەی ناوەندی لە کۆبوونەوی خۆیدا کە لە شەقڵاوە بەسترا، دووپاتی کردەوە کە حیزب پێی لەسەر ڕووخاندنی ڕژێم و نەهێشتنی دیکتاتۆریەت و هاتنەسەرکاری ڕژێمێکی دیموکراسی دانا، مسۆگەرکردنی چارەسەرێکی عادیلانەی دیموکراسی بۆ کێشەی کورد و هێنانەدی مافە نەتەوایەتییەکانی تا دەگاتە فیدرالیەت. مێژووی حیزبی شیوعی ئەم ڕاستییە دەسەلمێنێت، حیزبی شیوعی یەکەم حیزب بوولە عێراق کە فیدرالی وەک سیستەمێکی حوکمڕانی گونجاو لە عێراق خستەڕوو، وەدیهێنای مافەکانی گەلی کوردستان و ڕاماڵینی دیکتاتۆری و وەدیهێنانی سیستەمێکی دیموکراسی پەرلەمانی لە عێراقێکی فیدرالدا وەک لایەنێکی گرنگی سیاسەتی خۆی خستەروو.
مێژووی خەباتی حیزبی شیوعی و هەڵوێست و سیاسەتی بۆ چارەسەری کێشەی کورد و هاتنەدی مافەڕەواکانی، لە گەلێک قۆناغ و ویستگەدا هەلومەرجەکانی پێکهێنانی حیزبی شوعیی کوردستان زۆر گەش دەردەبڕن.
لە کۆتاییدا وتەکانم بەم شێوەیە چڕدەکەمەوە: لە دیدگای ماتریالیزمی مێژووییەوە هیچ گۆڕانکارییەکی سیاسی یان ڕێکخراوەیی لە خۆیەوە یان بە ڕێککەوت نابێت، بەڵکو لە ئەنجامی یەکانگیری و بارودۆخی بابەتی( واقیعی مادی و سیاسی ناوخۆیی ، فاکتەری خودی و هۆکاری دەرەوەی) ڕوودەدەن. کۆمەڵێ فاکتەری بابەتی، خودی و دەرەوە کاریگەری بنەڕەتیان هەبوو لە ڕاگەیاندنی حیزبی شیوعیی کوردستان، فاکتەری خودی ( کامڵبوونی هۆشیاریی و بەرنامەی فیکری و ئامادەباشی ڕێکخراوەیی لەناو خودی حزبدا) باردودۆخی بابەتی و ژینگەی سیاسی و ئەو هەلومەرجەی کە لە ئاکامی ڕاپەڕینە مەزنەکەی ئاداری ١٩٩١ هاتە ئاراوە، پێداویستی گۆڕانکاری لە شێوازی ڕێکخراوەییەی حیزب هاتەئاراوە بە شێوەیەک کە بگونجێت لەگەڵ واقیعی نوێی کوردستان. ( بوونی قەوارەیەکی سیاسی دوای ڕاپەڕین نەمانی دامەزراوەکانی ڕژێم، گۆڕانکاری لە سروشتی ململانێی چینایەتی و کۆمەڵایەتی لە هەرێمی کوردستان، واتە ململانێیەکە تەنها لەگەڵ ڕژێمی بەغدادا نەبوو، بەڵکو گەلێک بابەت و ناکۆکی و مەسەلەی دی هاتنە ئاراوە کە پێویستی بە بوونی حیزبێکی شیوعیی کوردستانی هەبوو تا بتوانێت مامەڵە لەگەڵ پرسە هەنووکەییەکانی ناو هەرێمی کوردستان بکات.
لەسەر ئاستی دەرەوە لەو سەردەمەدا گۆڕانکاری سیستەمی جیهانی بە داڕمانی یەکێتی سۆڤیەت و بەرەی سۆسیالیزم لە جیهاندا وای لە بزووتنەوەی چەپ و حیزبە شیوعییەکان دەخواست کە چاو بە سیاسەتی خۆیاندا بگێڕنەوە و تایبەتمەندییە نیشتمانی، دیموکراسی و نەتەوەییەکان زیاتر بە هەند وەربگرن. شێوەیەکی نوێی خەباتی چینایەتی و نەتەوایەتی بگرنە بەر لە پێناو زامنکردنی مافی گەلان لە دیاریکردنی چارەنووسیان و لە چوارچێوەی دیموکراسیدا.
سەبارەت بە فاکتەرە خودی و ناوخۆییەکان، ئەوانیش پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆیان بە پێگەیشتنی فیکری و پتەویی بنەما ڕێکخراوەیییەکانی حیزبەوە هەیە. لە ڕوانگەی مارکسیزمەوە، کێشەی نەتەوەیی بە کێشەیەکی دیموکراسی دادەنرێت. ئەم بیرۆکەیە لە فیکری لێنیندا ڕەگی داکوتاوە، کە تێیدا مافی گەلان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان وەک پرینسیپێکی بنچینەیی چەسپاوە رەچاودەکرێت..
لەم بنەمایەوە، دیدگای پێشووی حیزبی شیوعیی عێراق کە داوای "حوکمێکی زاتی" دەکرد، گۆڕا بەرەو پشتگیریکردنی سیستەمی فیدرالی. پێکهێنانی حیزبی شیوعیی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٣دا، لە ڕاستیدا بەرجەستەکردنی ڕێکخراوەیی ئەم گۆڕانکارییە فیکرییە بوو.
ئەم هەنگاوە هەرگیز ناکۆک نییە لەگەڵ نێونەتەوەیییەتی مارکسی (ئینتەرناسیۆنالیزم)؛ بەپێچەوانەوە، ئەمە پراکتیزەکردنێکی ڕاستەقینەی مەتریالیزمی مێژووییە لە چوارچێوەی پەیوەندییە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکاندا. چونکە حیزب لەم پرۆسەیەدا هەردوو لایەنی بابەتی و خودی پێکەوە بەستووەتەوە: لەلایەکەوە بوونی هەرێمێکی نیوەسەربەخۆ و گۆڕانی واقیعی سیاسی (لایەنی بابەتی)، و لەلایەکی ترەوە پابەندیی حیزب بە مافی چارەنووسناسی گەلان (لایەنی خودی). ئەم یەکگرتنە بووە هۆی دروستبوونی حیزبی شیوعیی کوردستان.
لە کۆتاییدا، ڕاگەیاندنی حیزبی شیوعیی کوردستان لە ساڵی ١٩٩٣، وەک دەرفەتێکی مێژوویی بوو بۆ چارەسەرکردنی پێداویستییە نوێیەکانی کۆمەڵگەی کوردستان. ئەم هەنگاوە بە شێوەیەکی دیالەکتیکی، گۆڕانکارییەکانی ناوخۆی کوردستان و جیهانی لەبەرچاو گرت و بووە هۆی دروستبوونی نوێنەرایەتییەکی تایبەت بۆ بیرۆکەکانی چەپ و دیموکراسی لە کوردستاندا.
ئەم هەنگاوە بەڵگەیەکی ڕوونی کایەپێکردنی فاکتەرە خودی و بابەتییەکانە، واتە کامڵبوونی هۆشیاریی فیکری حیزب لەگەڵ بوونی واقیعێکی نوێدا، کە لە ئەنجامدا گۆڕانکارییەکی سیاسی و ڕێکخراوەیی دروست کرد.