باری ژیان، تا دێت زیاتر لەسەر شانمان قورستر دەکرێت. پێش زیاتر لە دەیەیەک، لە ڕێگەی دەرکردنی چەندین کتێب، نامیلکە، وتار، کۆڕ، سیمینار و خۆپیشاندانەکانەوە لە خەمی پیشاندانی لایەنە ترسناکەکانی پڕۆژە و ڕەچەتەکانی "نیۆلیبڕاڵیزم"دا بووین. بەڵام کاتێک پڕۆژەی نیۆلیبڕاڵیزم ڕۆژانە خەڵک دەهاڕێت و دەچێتە هەموو کووچە، ماڵ و کۆڵانێکەوە، کاری ئێمە دەچێتە قۆناغێکی تر؛ ئەویش ئەوەیە: چیمان پێ دەکرێت بۆ پڕۆژەیەکی دیکە؟
سادەترین نموونە لە ئەمڕۆدا، نرخی بەنزینە وەک کێشەیەکی هەنووکەیی کە دانەبڕاوە لە کێشەکانی دوێنێش. بێکاری، خراپتربوونی ژینگەی کار، نەبوونی بیمە کۆمەڵایەتییەکان، قەیرانەکانی مووچە، تەندروستی، خوێندن، کارەبا و هتد، کە ئێستاش بەردەوامن، هیچیان کێشەیەکی تەکنیکی یان لە دەرەوەی ئیرادەی خۆمان نەبوون، بەڵکوو پڕۆژەیەکی سەپێنراو بوون.
لەم وتارەدا، "نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی" و "چەپی کوردی" وەک دوو ناونیشانی سەیر دەردەکەون، هۆکاری ئەمەش زۆرە و لێرەدا جێگەی باسی وردەکارییەکانیان نییە، بەڵکوو ئەوەی لەم وتارەدا جێگەی بایەخە، شوناسی نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی و هەڵوێستی چەپی کوردییە لەو بارەیەوە.
نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی مۆدێلێکی سیاسی و ئابووریی بازاڕە، کە تەنیا ئابووری نییە، بەڵکوو پڕۆژەیەکی سیاسییە بۆ کۆیلەکردنی مرۆڤی کورد. ئەم سیستەمە تەنیا گیرفانی خەڵک لە ڕێگەی باج و بەتایبەتکردنی خزمەتگوزارییەکانەوە بەتاڵ ناکات (وەک نیۆلیبڕاڵیزمەکەی تاچەر و ڕێگان)، بەڵکوو تێکەڵەیەکی مەترسیدارە لە سەرمایەداریی حیزبی و تاڵانکاریی ئابووری. بە چەند تایبەتمەندییەکیش لە مۆدێلە جیهانییەکە جیا دەکرێتەوە، کە دەکرێت لەم خاڵانەی خوارەوەدا کورت بکرێنەوە:
یەکەم: لە مۆدێلی نیۆلیبڕاڵیزمی جیهانیدا، دەوڵەت دەست لە بازاڕ هەڵدەگرێت بۆ کەرتی تایبەت، بەڵام لە کوردستاندا کەرتی تایبەت بوونی نییە، یان زۆرینەی ئەوەی هەیە "کەرتی حیزبییە" و چەند سەرمایەدارێکی کەمی لێ دەرچێت. کۆمپانیا گەورەکان هی بەرپرسان و بنەماڵە دەسەڵاتدارەکانن. کێبڕکێی ئازاد نییە؛ هەر کەسێک بیەوێت لە دەرەوەی بازنەی حیزب کار بکات، دەخنکێنرێت. ئەمە "نیۆلیبڕاڵیزمێکی قۆرخکارە". پێشتر ئەگەر کەسێک دەوڵەمەند بووایە، پێویستی بە مێژوویەک لە پیشەییبوون، کار و ڕەنجکێشان هەبوو، بەڵام ئێستا لەناکاو سەرمایەداری حیزبی هەڵدەتۆقێت؛ سەرمایەدارێک بەبێ هیچ ڕەگ و ڕیشەیەکی مێژوویی.
دووەم: نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی ڕاستەوخۆ دەستی بردووە بۆ سێکتەرە هەرە هەستیارەکان (تەندروستی، پەروەردە، کارەبا و ئاو). حکومەت بە پلانێکی داڕێژراو کەرتی گشتی (نەخۆشخانە و قوتابخانە حکومییەکان) فەرامۆش دەکات و بودجەیان دەبڕێت، تا خەڵک ناچار ببن پەنا ببەنە بەر کەرتی تایبەتی سەر بە حیزبەکان. لێرەدا خەڵک دوو جار دەچەوسێنرێتەوە: جارێک باج دەدات و جارێکیش دەبێت پارەی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان بە گرانی و نرخێکی هەڵاوساو بدات.
سێیەم: لە نیۆلیبڕاڵیزمی کوردیدا، "مووچە" تەنیا شایستەیەکی دارایی، مافێکی یاسایی یان حەقدەستێکی کار نییە، بەڵکوو کراوەتە ئامرازێکی سیاسی بۆ کۆنترۆڵکردن. پاشەکەوتی مووچە، لێبڕین و دواکەوتنی مووچە، تەنانەت نەبوونی هیچ زەمانەتێک و بیمە کۆمەڵایەتییەکان، لەگەڵ نەبوونی ژینگەیەکی شەرەفمەندانە و سەقامگیریی کارکردن، هەموویان ستراتیژێکی نیۆلیبڕاڵین بۆ ئەوەی تاک هەمیشە لە خەمی بژێویدا بێت و کات و ئیرادەی بۆ "کاری سیاسی و ناڕەزایەتی" نەمێنێت. ئەمە جۆرێکە لە "کۆیلایەتیی نوێ".
چوارەم: یەکێکی تر لە تایبەتمەندییەکانی نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی ئەوەیە کە هیچ گرنگییەک بە بەرهەمهێنانی ناوخۆیی (کشتوکاڵ و پیشەسازی) نادات. کوردستان کراوەتە بازاڕێکی گەورە بۆ کاڵای وڵاتانی دراوسێ لە چوارچێوەی ئابووریی بەرخۆریدا؛ لە بری کارگە، "مۆڵ" دروست دەکرێت. ئەمە وا دەکات کۆمەڵگە هەمیشە دەستبەتاڵ و چاوەڕێی دەرەوە بێت. سەرمایەی ناوخۆش لەجیاتی ئەوەی بخرێتە خزمەت ژێرخانی وڵات، دەبرێتە دەرەوە یان لە پڕۆژەی نیشتەجێبوونی گرانبەها (شتی دیکۆری) خەرج دەکرێت.
پێنجەم: یەکێک لە کۆڵەکەکانی نیۆلیبڕاڵیزم، تێکشکاندنی هەر هێزێکی بەکۆمەڵە (وەک سەندیکاکان، بزاڤە کۆمەڵایەتییەکان یان هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکان). لە کوردستاندا سەندیکا یان نییە، یان ئەگەر هەشبێت پاشکۆی حزبە. کرێکاری کەرتی تایبەت هیچ پاراستنێکی یاسایی نییە. ئەگەر هەشبێت، لە ئەرزی واقیعدا دامەزراوەکانی جێبەجێکردنی یاساکانی کار ناتوانن یاساکە جێبەجێ بکەن. خاوەن کۆمپانیاکان (کە زۆرجار بەرپرسەکانن) دەتوانن بە ئارەزووی خۆیان کرێکار و کارمەند دەربکەن یان مافیان بخۆن، بێ ئەوەی دادگا بەکرداری بتوانێت مافی کرێکارەکە بپارێزێت.
دەتوانین ئەمە وەک شوناس و تایبەتمەندیی نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی ببینین. هاوکات هەر کاتێک ڕەخنە لەم سیستەمە ئابوورییە نادادپەروەرە بگریت، یان ببیتە هێزێکی کاریگەر، دەسەڵات بە ناوی "پاراستنی قەوارەی هەرێم" یان "دەستکەوتە نەتەوەییەکان" ڕووبەڕووت دەبێتەوە و شەرعییەت بە خۆی دەدات هەموو توندوتیژییەک بەکار بهێنێت.
ناسیۆنالیزمێکی ساویلکانە و ساختە دەکرێتە قەڵغانێک بۆ شاردنەوەی شکستی نیۆلیبڕاڵیزم. خەڵک وا ئاراستە دەکرێن و وا تێدەگەیەنرێن کە داواکردنی مافی ئابووری، دژایەتیکردنی کوردایەتییە؛ لە کاتێکدا پڕۆژەی نیۆلیبڕاڵیزمی کوردی (یان باشترە بڵێین نیۆلیبڕاڵیزمی هاوپەیمانیی حوکمڕان) یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی پاشەکشەکردن لە پرسی تەواوکردنی قۆناغی ڕزگاریی نیشتمانی و ڕۆحییەتی نیشتمانپەروەری.
لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: كاتێك سیستەمێك مرۆڤ تەنیا وەك كڕیار و بەكاربەر یان كۆیلەی مووچە دەبینێت، ئەركی هێزە چەپ و پێشكەوتنخوازەكان چییە؟ بۆ وەڵامی ئەمە، دەبێت لە دروشمی گشتییەوە بەرەو هەژموونی فكری و بەرنامەی كار هەنگاو بنێین، ئەمەش لە چەند كایەیەكی زیندووی ژیان ڕەنگدانەوەی پێویستە؛ وەك پڕۆژەیەكی جێگرەوە كە بتوانێت لە واقیعدا مومكین بێت.
یەكەم: ڕووبەڕووبوونەوەی پڕۆژەی نیۆلیبڕاڵیزم لە ئاستی میتۆدی و سیاسی
بۆ ئەوەی نەكەوینە ناو هەمان دیسكۆرسی سیستەم (كە تەنیا باسی گۆڕینی دەموچاوەكان دەكات)، دەبێت ئاراستەی ململانێ و ناكۆكییەكە وەك چەقی یارییەكە بگۆڕین، واتە ڕێگایەكی تر هەڵبژێرین بۆ ئەوەی نەمانگەیەنێتە هەمان شوێن و كات و مۆدێلی كاری سیستەم، ئەمەش بە جیاكردنەوەی ڕێگاكە دەبێت نەك تەنها بە ڕەخنەگرتن.
بە جیاكردنەوە لە میتۆد و لۆژیكی بیركردنەوە و هەژموونی فكری دەبێت، نەك تەنها بە جیاكردنەوەمان لە ڕەنگ و ڕەمز و ناوەكان. ئەمەش وا دەخوازێت لە چەند ئاستێك دەستكاریی یارییەكە بكەین بۆ ئەوەی لەو ڕایەڵە و توولەڕێگایانەوە بەیەكەوە بمانگەیەنێتە شارێگایەكی تر، بە ئامانجی دەستكاریكردنی دۆخی سەپێنراوی ئەمڕۆمان.
پێشتریش لە وتارێكی سەربەخۆدا بە درێژی باسمان كردووە؛ بەهۆی سروشتی كاری حیزبی و ئیشكالییەتی چەمكی حیزب و بارودۆخی مێژوویی كوردستان، وای كردووە ئاراستەی ململانێكان لە نێوان تەوژمە فكرییەكان لەبری ململانێ بگۆڕدرێن بۆ ناكۆكی و بەكەسایەتیكردن و هێڵی جیایی فكریی ڕوونیان كاڵ ببێتەوە. بەڵام ئەوە نابێت تا سەر بەردەوام بێت و ناشتوانین، چونكە واقیعی ژیان و سروشتی دەسەڵاتیش گۆڕانكاریی بەسەردا هاتووە. یەكێك لە هۆكارەكانی نەبوونی جەدوایەكی مێژوویی ململانێ و جیاوازیی لایەنە سیاسییەكان لە ئەزموونی حوكمڕانیی هەرێمی كوردستان، پرسی نەبوونی هێڵی جیاكراوەی فكریی ڕوونە كە بەتۆخی ڕەنگ بداتەوە لە بەرنامە و مۆڕاڵی سیاسی و فكری و كۆمەڵایەتیمان.
لە ئاستی سیاسی:
گۆڕینی ململانێ لە "كێبڕكێی حیزبی" بۆ "ململانێی ماف". دەبێت كێشەكە تەنیا بە نموونە لە گەندەڵی كورت نەكەینەوە وەك بابەتێكی دابڕاو، بەڵكو "سیستەمی كاركردن" وەك ژینگەی بەرهەمهێنانی گەندەڵی و فاسدبوون و گەندەڵبوونی زۆرینەی بەرپرسان ببینین. ئەگەر ئەم سیستەمە دەستكاری نەكرێت، ئێمەش بچینە ناویەوە بۆگەن و فاسد دەبین لە ڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و داراییشەوە.
هاووڵاتیی كارای كوردستانی، چۆن خەڵك بكەینە خاوەنی بڕیار؟
دیموكراسیی و كۆمەڵگەی دیموكراتی گرێدراوە بە ئاستی بەشداریی سیاسی و كارایی هەمووانەوە بە شێوەی بنكەفراوان، بەشداری سیاسی تەنیا چوار ساڵ جارێك دەنگدان نییە. دەبێت لیژنەی گەڕەك و سەندیكای ئازاد دروست بكرێت. كاتێك لە گەڕەكێكدا كارەبا دەبێتە كێشە، خەڵكەكە تەنیا بۆڵەبۆڵ نەكەن، بەڵكو وەك هاووڵاتییەكی مافدار، ڕێكخراوانە فشار دروست بكەن.
كاتێك خەڵك میكانیزمێكی تری خۆڕێكخستن دەبینێت و هەستی بە توانا و هێزی خۆی كرد، لە دۆخی بۆڵەبۆڵەوە وەردەگەڕێت بۆ هۆشیاریی سیاسی، تێدەگات گرانیی بەنزین و خراپیی نانی سەر سفرەی و ژینگەكەی، پەیوەندیی بەو سیستەمە سیاسییەوە هەیە كە ئەوی فەرامۆش كردووە.
كاتێك مرۆڤ تێدەگات كێشە شەخسییەكانی (بێكاری، خەمۆكی، هەژاری) ڕەگێكی سیاسییان هەیە، ئەوا ئیرادەی بەشداریی سیاسیی تێدا دروست دەبێتەوە لە جێگای دۆشدامان و ڕوحییەتی بێهودەیی؛ بە مەرجێك مۆدێلی تری بیركردنەوە و كاركردن و مۆڕاڵی پراكتیكی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووریی تر ببینێت و هەستی پێ بكات. ئەمەش بەشێكە لە پرۆسەی بونیادنانی ژیانێكی باشتر.
وەك چۆن شیعرەكەی (مارتن نیمۆلەر) فێرمان دەكات، بێدەنگی لە ئاست چەوساندنەوەی ئەویتر، سەرەنجام هەمووان دەخاتە ناو تەڵەكەوە. نیۆلیبڕاڵیزمی كوردی دەیەوێت ئێمە تەنیا بین، چونكە مرۆڤی تەنیا زوو دەشكێت. ئەركی ئەمڕۆی چەپ و هێزە پێشكەوتنخوازەكان ئەوەیە كە جارێكی تر "ئێمە" دروست بكەنەوە. ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم سیستەمە تەنیا بە گۆڕینی دەسەڵات نابێت، بەڵكو بە گۆڕینی شێوازی بیركردنەوەمان و بەشداریمان دەبێت لەبارەی ماف، نان و ئازادی و خۆبەڕێوەبردنەوە. نائومێدی گەورەترین چەكی نیۆلیبڕاڵیزمە، كاری ئێمە ڕێكخستنی ئومێدە لە شێوەی خۆبەڕێوەبردنێكی باش و كاری بەكۆمەڵ و جەماوەری.
دووەم: لە ئاستی ئابووری
١ـ پێشكەشكردنی مۆدێلی ئابووریی جەماوەری: لەبری ئەوەی تەنیا ڕەخنە بگرین، دەبێت داوای "یاسای پاراستنی بەرهەمی ناوخۆ و پشتیوانیی پیشەسازی و پڕۆژەی بچووك" بكرێت بۆ شكاندنی قۆرخكاریی كۆمپانیا حیزبییەكان.
٢ـ زیندووكردنەوەی كولتووری "هەرەوەزی" دژ بە پەرشوبڵاوی: نیۆلیبڕاڵیزم كۆمەڵگە پارچەپارچە دەكات (هەركەس بۆ خۆی)، بەڵام ئێمە دەتوانین سوود لە مێژووی "هەرەوەزی" و "ڕووحانییەتی هاودەردی" وەربگرین كە ڕیشەیەكی مێژوویی، كۆمەڵایەتی و هاوبەشی هەیە لە گوندەكانمان.
چەپ دەتوانێت سەرچاوەكان و ڕێگاكانی سەربەخۆیی ئابووری و دارایی بدۆزێتەوە، خەڵك هان بدات و ڕێیان پێ نیشان بدات لە سێكتەرەكانی كشتوكاڵ و بازرگانیی بچووكدا "كۆمەڵەی هەرەوەزی" دروست بكەن، كە تێیدا قازانج بۆ هەمووان بێت، نەك بۆ یەك خاوەن كۆمپانیا. ئەمە جۆرێكە لە بەرگریی ئابووری و میللی.
٣ـ تۆڕی پشتیوانیی كۆمەڵایەتی: كاتێك حكوومەت بیمە ناهێڵێت و هەموو سێكتەرەكان دەبنە كەرتی تایبەت و پارە، هێزە مەدەنییەكان دەبێت تۆڕی هاوكاری دروست بكەن بۆ ئەوەی هیچ كرێكارێك لە كاتی دەركردنی لە كار یان نەخۆشكەوتنیدا، هەست بە تەنیایی نەكات و نەكەوێتە سەر شەقام. ئەمە سیاسەتی هاودەردییە و هێزی یەكگرتن بۆ كۆمەڵگە دەگەڕێنێتەوە لە جێگای ئەوەی سواڵی ژیان لەبەردەم دەرگای حیزب و بەرپرسەكان بكات.
٤ـ هەڵوەشاندنەوەی بەتایبەتكردن و گەڕانەوە بۆ "كەرتی گشتی": سێكتەرە هەستیارەكان كە پەیوەندییان بە پێویستییە بنەڕەتییەكانی ژیانی ڕۆژانەمانەوە هەیە، دەبێت هێڵی سوور بۆ (تەندروستی، پەروەردە، ئاو و كارەبا) دابنرێت. كار بكرێت هەموو ئەو بەشانەی لەم سێكتەرانە بە تایبەت كراون هەڵبوەشێندرێنەوە. دەكرێت قوتابخانەی تایبەت هەبێت؛ بە نموونە دەوڵەتێكی وەك سوید، بەڵام نابێت بە پارە بێت، ئەركی حكوومەتە بودجەی بۆ دابنێت وەك چۆن بۆ قوتابخانەكانی تر دایدەنێت. نەخشەڕێمان ئەوە دەبێت "هەرچی پارەی باج و داهاتی وڵاتە، دەبێت بۆ باشكردنی كواڵیتیی نەخۆشخانە و قوتابخانە حكوومییەكان بێت، نەك بۆ كەرتە ئەمنییەكان و گیرفانی حیزب و بنەماڵەكان."
٥ـ باجی هەڵكشاو بۆ دادپەروەری:
سەرلەنوێ پێداچوونەوە بە سیاسەتی ئابووری و دابەشكردنەوەی سامان؛ لە مۆدێلی حوكمڕانیی ئێستادا هەموو پێوەر و ڕێسا و یاسا و ڕێنماییەكان، بنەماكانیان بۆ دروستكردنی جیاوازیی چینایەتی زیاترە، هەر ئەمەش وای كردووە چەند ملیاردێر و ملیۆنێرێك زۆرینەی سامانی كۆمەڵگەیان لا كۆببێتەوە لەسەر حیسابی داهاتی ڕۆژانەی چینی ناوەڕاست و كرێكاران و جووتیاران و لاوان و پەراوێزخراوەكان.
یەكێك لە میكانیزمەكان سیستەمی باجی هەڵكشاوی ڕێژەییە؛ بە جۆرێك هەرچەندە داهات و سەرمایەی كۆمپانیاكان زیاتر بێت، ڕێژەی باج زیاتر دەبێت و ئەوانەی داهاتیان لە ژێر هێڵی هەژارییەوە دەبێت لەباج ببخشرێن، لەم سیستەمەدا داهاتی باجیش بۆ كەرتە گشتییەكان و خزمەتگوزارییە گشتییە بنەڕەتییەكان بێت وەك (تەندروستی، پەروەردە، ئاو و كارەبا). ئەمەش پێویست بە دروستكردنی سندووقی گەشەپێدان دەكات بۆ ئەوەی ئەو باجەی لە كۆمپانیا زەبەلاحەكان و بانكە حیزبییەكان وەردەگیرێت، نەچێتەوە ناو خەزێنەی حیزبەوە، بەڵكو بچێتە سندووقێكی سەربەخۆ و بۆ (بیمەی بێكاری و پشتیوانیی گەنجانی دەرچوو و كەرتە بنەڕەتییەكان) خەرج بكرێت.
سێیەم: لە ئاستی كۆمەڵایەتی
نیۆلیبڕاڵیزم دەیەوێت پەیوەندیی نێوان دوو هاوڕێ یان دوو هاووڵاتی و خێزانەكانیش تەنیا لە بەرژەوەندیی ماددیدا كورت بكاتەوە. ئەركی چەپ لێرەدا، زیندووكردنەوەی چەمكی شكۆ و هاوكاریی بەكۆمەڵ و بەهێزكردنی ژیانی مەعنەوییە بۆ وەستانەوە دژ بە كاڵاكردنی مرۆڤ. كاری هەرەوەزی و پڕۆژەی هاوبەشی دارایی پێش ئەوەی پەیوەندی و ڕایەڵەیەكی دارایی هەبێت، پەیوەندییەكی مرۆیی و زیندووكردنەوەی هاوكاری و هاوبەشیی كۆمەڵایەتییە و هەستی پێویستی بە ئەویتر و كاری بەیەكەوەیی بەهێزتر دەكات و وەك پێویستییەكی ژیاری خۆی فەرز دەكات.
ــ تێبینی بۆ خوێنەران: ڕووبەڕووبوونەوەی نیۆلیبڕاڵیزم باسێكی فراوانە، بۆیە ئەم وتارە درێژەی دەبێت و خاڵەكانی تر و تەواوكەری ئەم نەخشەڕێگایە لە ژمارەی داهاتووی هەفتەنامەكەماندا بڵاو دەكرێتەوە.