ئیدریس سدیق
رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ، جگە لەوەی لانکە و سەرهەڵدانی شارستانێتی و سەرچاوەی ژیاریی بووە لە سەردەمی کۆن ، پاش بەرپابوونی شۆڕشی پیشەسازی لە وڵاتانی ئەوروپا ، پێویستییان بە بازاڕ هەبوو بۆ ساخکردنەوەی بەرهەمەکانیان و دابینکردنی کەرەسەی خاو ( تاڵانکردن ) و دەستی کرێ بە نرخێکی هەرزان بۆ بەردەوامی ماشێنی پیشەسازییەکەیان ، لێرەدا پێشبڕکێ لەقۆناخی داگیرکاری و چاوتێبڕینە سامانەکەیان دەستی پێکرد ، رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش بەدەر نەبوو لەو داگیرکارییە و سەپاندنی سیستەمی سەرمایەداری ، دابەشکردنی ناوچەکە و سەپاندنی لەسەر بنەمای یەك نەتەوە ، یەك زمان ، یەك ئاین ، یەك رەنگ ، یەك پارچەیی ستاتیۆکە ( جیاخوازی ) و .... ، هەڵکەوتەی ستراتیجی ناوچەکە ، دەوڵەمەندی بە سەرچاوەی وزە و بە بنەماگرتنی بەرژەوەندییەکانیان ، گرنگی تایبەتی بەرچاوی هەبوو ، هەر بۆیەش بە " قەڵا پۆ ڵایین " ەکە ناوزەدیان کردووە .
لە سەر و بەندی جەنگی جیهانی یەکەم ، بە پێی پەیماننامەی سایکس پیکۆ1916 / 5 / 16 نەخشەی دابەشکردنی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پیادەکرا و چەسپێنرا ، بەڵام لە پاش جەنگی جیهانی دووەم ، سیاسەتێکی دوژمنکارانەی سەخت و دژوار بەرجەستە کرا لە لایەن هەواڵگرییەوە بە دامەزراندنی پارتە سیاسییەکان بە ناوی جیاواز و ئامانجی گوماناوی پشت پەردەوە ، بەناوی نیشتمانی ، نەتەوەیی ، ئایینی ، پێشکەوتنخواز ، دیموکراتیخواز ، سۆسیالیستخواز ، ناسیۆنالیستی ( پارتی دیموکراتی کوردستانی عێراقیش بەدەر نەبوو لەو یارییە قێزەونە چەواشەکارییە ) و .... تەنها بۆ لەمپەر دروستکردن دژی سەرهەڵدان بەرەوپێشچوونی بەرەی بیری چەپ و وڵاتپارێزی ، لە دایکبوونێکی نوێی خۆبەڕێوەبردنی ستاتیۆیەکی دیموکرات لە دادپەروەری ، یەکسانی ، پێکەوەژیان ، ئازادی و ..... . تۆڕە هەواڵگرییەکان لە نزیکەوە و بە وردی و بەچڕی ، لە رێگەی ناپاك و سیخوڕ و بەکرێگیراوەکانیان لە کۆنە پەرستان کە چاو و گوێیان بوون ،چاوەدێری دۆخەکەیان دەکرد بۆ پووچەڵکرنەوەی ئەگەری راپەڕین ، هەنگاوی نوێگەرخوازی ، سەرهەڵدان ، پشێوی ، گرژی ، ئاڵۆزی و ...... کە کاردەکەنە سەر بەرژەوەندییەکانیان و سەر گۆڕانکاری رەوشی سەقامگیری و گۆڕینی هەڵومەرجی سیاسی و ئابووری ، کەوتوونەتەخۆ و سەرکوتکراون ، نموونەی موسەددەق لە ئێران و سێلڤادۆر ئەلێندی لە شیلی ئەمریکای لاتین .
عێراق لانکەیەکی مێژووی شارستانێتی ، یەکێکە لە وڵاتە دەوڵەمەندەکانی پڕاوپڕ لە خێرو بێر ، لە وزە ، کەرەستەی خاوی سروشتی ، پێگەیەکی ستراتیجی گرنگ ، گەمارۆدراو بە کۆمەڵێ نەیار ، بە ئامانجگرتنی گۆڕینی دەسەڵات و دامەزراندنی کۆمەڵگەیەکی دیموکرات ، واتە کارێکی ترسناك و بڤە و هەڕەشە بۆسەر بەرژەوەندییەکانی سەرمایەداری لە تەواوی ناوچەکە ، هەربۆیەش لەگەڵ یەکەم چەخماخەی شۆڕشی 14 ی تەمموزی 1958 و جاڕدانی سیستەمی کۆماری ، وڵاتانی سەرمایەداری رۆژئاوای هێنایە لەرزە شۆکیکردن ، خەوی لە چاوانیان زڕاند ، هەراسانی کردن و هاتنە سەرخەت بۆ زیندەبەچاڵکردن و لەباربردنی !
ئایزنهاوەری سەرۆکی ئەو کاتی ئەمریکا ، لە وتارەکەی لە تەلەفزیۆنی وڵاتەکەی رایگەیاند " کودەتاکەی 14 ی تەمموز دژی دەسەڵاتی پادشایەتی بنەماڵەی هاشمی شۆکی کردم ، عێراق بۆ ئێمە قەڵا سەختەکە بوو بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانمان و سەقامگیری و پێشکەوتن لە ناوچەکە ، پێویستی بە بەر پەچدانەوەی شێلگێرانە و خێرا هەیە "
رۆژنامەی" The Economist " ی زمانحاڵی دەسەڵاتدارانی بەریتانی ، لەسەر زاری هاڕۆڵد ماکمیڵانی سەرۆك وەزیرانی ئەوکاتی بەریتانیا بڵاوی کردەوە " عێراق ئەسپە سەرکەشەکە بوو ، پێویستە بە زووترین کات دەستەمۆ بکرێت و بگەڕێنرێتەوە بۆ ناو تەویلەکەی ، دەرگاکانی تەویلەکەش بە زانایی کلۆم بدرێن " .
ئاڵن دەلەسی بەرپرسی هەواڵگری CIA" ئەوەی لە عێراق دەگوزەری مەترسیدارتین سەرکێشیە لە جیهان "
رۆژنامەکانی رۆژئاوا Guardian , Times , Telegraph , Washingtonpost و ...... کەوتنە قوڕ پیوان و شین و شەپۆڕ و سەردێر و مانشێتەکانیش ترسێنەر ، بە بە راوردکردنی بە رووداوەکانی ( رووداوەکانی یۆنان 1947 ، کودەتای کۆمۆنیستەکان لە چیکۆسلۆڤاکیا 1948 ، سەرکەوتنی کۆمۆنیستەکان لە وڵاتی چین 1949 ، خۆماڵیکردنی کەنداوی سوێس 1956 ، سەرهەڵدانی بزووتنەوەکانی ڕزگاریخوازی لە کووبا و وڵاتانی ئەمریکای لاتین و جیهانی سێیەم و ....، ) بوو .
ئەمریکا هێزی مارێنزی بۆ لوبنان و بەریتانیاش هێزی پیادەی بۆ ئوردن رەوانەکرد ، تورکیاش داوای هاوکاری هێزی ئاسمانی لە ئەمریکا کرد ، ئێرانیش باری نا ئاسایی راگەیاند و لە نزیکەوە چاوەدێری چڕی بارودۆخەکەی دەکرد ، لە ناوەخۆش کۆنە پارێز ، کۆنەپەرست ، نەتەوەپەرستە شۆڤینییەکان ، پیاوانی ئایینی ، لە رێگەی جوولە پێکردن و چەکدارکردنی پارتی دیموکراتی کوردستان ( وەك هێزێکی چەواشە و بەکرێگیراو بەناوی شۆڕش ) خەنجەری ژاراوییان لە پشتی شۆڕشە نیشتیمانیی و پێشکەوتنخوازەکەی 14 ی تەمموز دا وکودەتا نەگریس و رەش و شوومەکەی 8 ی شوباتی 1963 بە دوای خۆیدا هێنا و عێراقی بۆ ناو گۆمی خوێن پەلکێشکرد .
دەبێ بۆ مێژوو بوترێ و خاڵ لەسەر پیتەکان دابنرێت ، چیتر مێژوو چەواشە و خۆڵ لە چاوان نەکرێت ، بزووتنەوەی بەناو رزگاری کورد تەنها دامەزراوەیەکی هەواڵگری نێو دەوڵەتی وهەرێمایەتی بوو بۆ تێپەڕاندنی ئەجینداکانیان ، لە سەرقاڵکردنی سوپای عێراق لە بەرەی شەڕی فەلەستین ، داچۆڕاندنی ئابووری عێراق و هەژارکردنی ، لێدانی ئازادیخوازانی هەر چوار پارچە ، لەمپەر و بەربەست دروستکردن لەبەردەم بزووتنەوەی چەپ و بیری کۆمۆنیستی ، رووداوەکانیش شاهیدن . شۆڕشی
14 ی تەمموز ، رووداوێکی دەگمەن و
پڕشنگدار و زیندووە لە لاپەڕەکانی مێژووی خەباتی گەلانی عێراق و ناوچەکە .
تێبینی
بۆ بەردەستکردنی زانیاری سوود لە
المقايضة برلين _ بغداد
ثورة 14 تموز العراقية في السياسة الدولية
وەرگیراوە
ئیدریس سدیق
یەك شەممەی 2024 / 7 /14
