نەجمەدین حەمەسەعید
لەدوای ئەوەی لەناوەراستی مانگی ئازاری ساڵی ١٩٨٨ چوارلایەنی چەکداری کوردستانی بونە بەشێک لە جەنگی عێراق ــ ئێران و بەهەماهەنگی لەگەڵ هێزەکانی ئێران هێرشی (والفجر ١٠) یان ئەنجامدا وشاری هەلەبجە و دەوروبەریان داگیرکرد، لەرۆژی دواتر ولەسەرلەبەیانی ١٦/٣/١٩٨٨ فرۆکە جەنگیەکانی عێراق بە پلانێکی سەربازی دارێژراو سەرەتا بە بۆمب و رۆکێت وناپاڵم بۆردومانی شارەکە ودەوروبەریان کرد و هەموو دانیشتوانیان ناچار کرد خۆیان لەژێرزەمینی ماڵەکانیان حەشار بدەن ودواتر هێرشە سەرەکیەکەیان بە چەکی ژەهری لە جۆرەکانی (گازی خەردەل، گازی دەمار، سارین، ڤی ئیکس، تابوون و سیانید) ئەنجامدا وبەگشتی لەو رۆژەدا زیاتر لەسەدان تۆن لە بۆمب و چەکی کیمیاییان بەسەر شارەکە ودەوروبەریدا باراند و بونە هۆکاری شەهیدکردنی زیاتر لە ٥٠٠٠ کەس وبریندارکردنی دوو ئەوەندە و بێسەروشوێن بونی هەزارانی تر و ژیانیان لەشار وناوچەکەدا مەحاڵ کرد و دواتریش هەمان هێزەکانی داگیرکەر بونە تاڵانچی و ئەوی نرخی هەبوبێت بەتالان بردیان و بەوشێوەیە تاوانی هەڵەبجە بویە تاوانی کۆکوژی سەردەم و لەدوای خۆیەوە ٦٠ گۆری بەکۆمەڵی ئاشکرا ودەیان گۆری تری نەزانراو وسەدان منداڵی ون بوو و قەلاچۆکردنی باڵندە وگیاندارانی ناوچەکە و بەژەهراوی بونی دەشت و چیاو کێڵگەی جوتیاران و شارێکی وێرانکراوی بەجێهێشت، دواتر سەرەرای برینێکی سەختی مادی و ژینگەیی بەر شار وناوچەکە کەوت، زیانێکی گەورەتری دەرونی لێکەوتەوە وبەهۆیەوە کەس وکاری قوربانیان وبریندارانی چەکی کیمیایی ودانیشتوانی ناوچەکە ونەوەکانی ئێستاشیان لە بارێکی دەرونی ناجێگیر و پر لەخەمۆکی وهەست کردن بە کەموکورتی ژیانی رۆژانەیاندا دەژین وبێ هیوان بە هاوکاری کردن و هەبونی فریاگوزار بۆ چارەسەری کێشە هەمەلایەنەکانیان، وە تائێستاش لەو شارەدا ئاسەواری بۆمباران و کاولکاری وەک دیاردە ماوەتەوە و بەسەدان برینداری چەکی کیمیایش بەدەوام لەهەوڵی پەیداکردنی دەرمانن بۆ چارەسەری برین وئاسەوارەکانیانن و نەتوانراوە بە سیستەم بۆیان زامن بکرێت، گەنجانی سنوری هەڵەبجە بێکاری ونەخوێندەواری ونەخۆشی و خەمۆکی زەفەری پێ بردون و جگە لە پیشەی چەکداری لەگەڵ حزبەکان هیچ ئۆفەرێکی تری فەرمی لەبەردەمیان کراوە نیە بۆ ژیانکردن.
ئەوانە هەموو لەکاتێکدا بونیان هەیە کە ناوچەی هەڵەبجە بەهۆی گرنگی جوگرافی و ئابوری وگەشتیاری وبازرگانی ومێژوییەوە ئەکرێت گوزەرانێکی خۆش و بێ کێشە وشارێکی ئاوەدان بۆ دانیشتوانەکەی زامن بکرێت بەمەرجێک دەسەڵاتێکی نیشتیمان پەروەر و مرۆڤ دۆست بەرنامەیەکی هەمەلایەنەی کورت و درێژ مەودا دابرێژێت و بەخەڵکی هەلەبجە خۆیان جێبەجێی بکەن دور لە دەستی گەندەڵ و دور لە بەفیرۆدانی توانا وبەهەدەردانی دەسکەوتەکان، ئەکرێ بۆ بەرچاو رونی هەندێک لەو سامانە بەکارنەهاتوانەی سنوری هەڵەبجە بخەینە روو کە تائێستا نەتوانراوە لەخزمەتی شار و ناوچە و دانیشتوانیدا دروست بەکار بهێنرێن وبکرینە خزمەتگوزاری وناوچەلەکە پێ ئاوەدان بکەنەوە لەهەردوو لایەنی مادی و دەرونیەوە.
• هەڵەبجە لەسێ لایەوە سنوری بەستراوە بە سنوری وڵاتی ئێرانەوە وئەکرێت زۆرترین پەیوەندی بازرگانی لێوە ئەنجام بدرێت لەنێوان عێراق و ئێراندا.
• لە سنوری پارێزگای هەلەبجە ١١٦ ههزار دۆنم زهویی كشتوكاڵی ههیه، لەناویاندا دەشتی شارەزورە کەیەکێکە لەبەپیت ترین دەشتە کشتوکاڵیەکانی جیهان، بەڵام ئێستا هییج سودی لیوەرناگیرێت وبەڵکو بەرەو لەناوچون دەروات بەهۆی دابەشکردنی وکردنەوەی ڤێللا وباخچەی خێزانی و ئەنجامدانی کرین و فرۆشتن لەسەر زەویەکانی.
• سنوری هەڵەنجە وهەورامان خاوەنی سامانی گەورەی میوە و باخ و بێستانە، بۆ نمونە نزیكهی ٨٠ ههزار دارگوێزی لێیە، وە ٨ ههزار و ٥٠٠ دۆنمی باخی ههناره و لهلایهن ههزار باخهوانی ئەو سنورەوە ساڵانە نزیکەی ٢٥ ههزار تۆن هەناری لێ بەرهەم دەهێنرێت،
• هەڵەبجە زۆر دەوڵەمەندە بە سەرچاوەکانی ئاو و بواری گەورەی هەیە بۆ پەروەردە کردنی سامانی ماسی کەبەداخەوە تائێستا ئەو سامانە بەنرخە هیچ گرنگی پێنەدراوە وهاندان وکارئاسانی بۆ نەکراوە.
• ناوچەی هەڵەبجە وهەورامان ناوچەیەکی گەشت وگوزاری فراوان و دەوڵەمەندن و سەرنج راکێشە و ئەکرێت بکرێتە سەیرانگا لەئاستی عێراقدا و هەلی کار ودەسکەوتی گەورە بۆ خەلکی ناوچەکە پەیدا بکات.
• لەسنوری ناوچەی هەلەبجە کانەکانی نەوت وگاز و گۆگرد هەیە لە ناوچەکانی: دەرەشیش، خورماڵ و سنوری شارۆچكهی بەمۆ لە گوندی بانی بۆڵانی تاوگۆزی، كه ماوەیەک لەمەوپێش کۆمپانیا ڕوسییەکان لە کارکردندا بوون بۆ دەرهێنانی. بەڵام هیچ سودیان لێوەرنەگیراوە و بەکارنەهاتون.
• پارێزگای هەڵەبجە دەوڵەمەندە بە سامانی شوێنەوار و زیاتر لە %25ی شوێنەوارەکانی کوردستان دەکەونە گرد و لوتکە شاخەکانی پارێزگای هەڵەبجەوە. ئەو شوێنەوارانە چیرۆکی ژیان ومێژووی هەزاران ساڵی پێش زاینی ناوچەکەمان بۆ دەگێرنەوە، بەڵام جێگای داخە هەمو ئەو شوێنەوارانە دوچاری دزین وبەتالان بردن بونەتەوە و کەمترین پارێزگاریان لێکراوە وگرنگی پێویستیان پێ نادرێت.
لەکۆتایدا پێویستە ئاماژە بەوە بکەین کە شاری هەلەبجە ودەوروبەری شایەنی ئاوردانەوەی جدین لە ژیان وگوزرانیان و پێویستیان بە خزمەتگوزاری وئاوەدانکردنەوە و خستنە ناو بەرنامەی دارێژراوەوە هەیە، تاقیکردنەوەکان سەلماندویانە ئەو ئیرادەیە بۆ خزمەتی هەلەبجە بەتەنها لەناوەوەی ئەو وڵاتە تائێستا سەرکەوتو نەبوە و هەمیشە پرۆژەکان بونەتە قوتی سیاسیە گەندەڵەکان وبەتاڵان براون، وە زۆر پێویستە لەبەر گەورەیی قوربانی ئەو شارە و خەڵکەکەی و درندەیەتی ئەو تاوانە کۆکوژیەی لەلایەن خودی رژێمی عێراقەوە کراوەتە سەری، وە وەک هەوڵدان بۆ سرینەوەی ئاسەوارەکانی ئەوا پەنا ببرێت بۆ بەبەرنامەکردنی ئاوەدانکردنەوەی شار و دەوروبەری بەدەسوەردان وسەرپەرشتی رێکخراوێکی نێودەوڵەتی تایبەتمەند وهەروەها بەناچارکردنی کومەتی ناوەندی عێراق بۆ گرتنە ئەستۆی خەرجیەکانی ئەو ئاوەدانکردنەوەیە وەک قەرەبو کردنەوەی زیانەکانی لەئەنجامی هێرشی چەکی کۆکوژی بەر ناوچەکە کەوتون ئەوەش بەو پێوانەی کە حکومەتی ناوەندی ئێستای عێراق میراتگری شەرعی ویاسایی حکومەتی بەعسی فاشی لەناوچوە.
١٦/٠٣/٢٠٢٥
