رێبوار مەعروف زادە
رۆژی 22 دیسەمبەری 2011 فەرەنسا لە پێوەندی لەگەڵ ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان كە لە ساڵی 1915 بە دەستی "توركە لاوەكان" ئەنجام درا، یاسایەكی پەسند كرد. بە پێی ئەو یاسایە هەر كەسێك نكۆڵی لە كۆمەڵكوژیی ئەرمەنییەكان بكا، رووبەڕووی یەك ساڵ زیندان و بە 45 هەزار یۆرۆ غەرامە دەكرێ. دیارە توركیا ئەو هەڵوێستەی فەرەنسای بە توندی وەڵام دایەوە تا ئەو جێگایە كە باڵوێزەكەی لە پاریس كێشایەوە، هاوكارییەكانی نیزامی راگرت و تەنانەت هەڕەشەی بایكۆتی پێوەندیی سیاسی و ئابووریی لە فەرەنسا كرد. تێگەیشتن لە ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان و رۆڵی ئەو ژینۆسایدە لە دیپلۆماسیی نێوان ئەرمەنستان، توركیا، فەرەنسا و بە گشتی لە نێو دیپلۆماسیی جیهانی دا پڕ بایەخە. دواجار كورد و ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان ئەو بابەتەیە كە شیاوی هەڵوێستە كردنە.
1) ژینۆساید و ئەرمەنییەكان
ژینۆساید بریتییە لە سەندنەوەی مافی ژیانی گرووپە نەتەوەیی، ئیتنیكی، نەژادی و ئایینییەكان. وینستۆن چەرچل لە كاتی بینینی كۆمەڵكوژیی یەهوودییەكان بە دەستی نازییەكان، ئەو رووداوەی بە "تاوانی لە گوتن نەهاتوو" ناودێر كرد.
دواتر رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان لە 9ی دیسەمبەری 1944 لە ژێر كاریگەریی رووداوی هۆلۆكۆست و بە هۆی تێكۆشانی بێ وچانی یاسادانەری یەهوودی رافائیل لەمكین، تاوانی ژینۆسایدی ( كوشتن: cide + نەژاد: geno) وەك تاوانێكی نێونەتەوەیی پێناسە كرد. رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان ئەو كردەوانەی بە مەبەستی لە نێوبردنی تەواو یا بەشێك لە گرووپێكی نەتەوەیی، ئیتنیكی، نەژادی یا ئایینی ئەنجام دەدرێ بە ژینۆساید لە قەڵەم دا. ئەو كردەوانە بریتین لە:
1_ كوشتنی ئەندامەكانی گرووپ
2_ رووبەڕوو كردنەوەی خەساری جیددیی فیزیكی یان رۆحی بە ئەندامەكانی گرووپ
3_ سەپاندنی بە ئەنقەستی هەلومەرجێكی دژوار بەسەر گرووپ دا بە ئامانجی لە نێوبردنی فیزیكیی تێكڕا یان بەشێك لە ئەندامانی گرووپ
4_ سەپاندنی هێندێك یاسا بە مەبەستی پێشگرتن لە زاووزێی نێو گرووپ
5_ راگواستنی زۆرەملێی منداڵانی گرووپ بۆ نێو گرووپێكی دیكە.
دیارە بە پێی پەسند كراوەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و بە سەرنجدان بە سەربردەی ئەرمەنییەكان، كوشتاری ئەوان دەچێتە خانەی ژینۆساید. ئەرمەنییەكان بە هۆی هەڵكەوتن لە نێو جوگرافیای ئیمپراتووری عوسمانی،ئێران و رووسیا بەردەوام رووبەڕووی وێرانی، پارچە پارچە بوون و كوشتن بوونەتەوە.
قین و دوژمنایەتیی توركەكان لە هەمبەر ئەرمەنییەكان جگە لە جیاوازیی نەژادی، لە دوو هۆكاری بنچینەیی خۆی دەبینێتەوە:
1) حەشیمەتی ئەرمەنییەكان وەكوو دیوارێك كەوتبووە نێوان توركە عوسمانی و قەفقازییەكان و بەدیهاتنی خەونی وڵاتی تووران خۆی لە رووخانی ئەو دیوارە مرۆییەدا دەدیتەوە.
2) ئایینی ئەرمەنییەكان مەسیحی بوو. ئیمپراتوری عوسمانی كە لەسەر بنەمای ئایینی ئیسلام و مەزهەبی سوننی بنیات نرابوو، غەیرە موسڵمانەكانی بە هەڕەشە لە قەڵەم دەدا و ئەو مرۆڤانەی بە هیچ شێوەیەك شیاوی متمانە پێكردن و دۆستایەتی نەدەزانی.
دیارە ئیمپراتوری عوسمانی لە شەڕی یەكەمی جیهانیدا چووە بەرەی ئەڵمانیا، بەڵام ئەرمەنییەكان بە هۆی ئەو ئەزموونە دوورودرێژەی كە لە زوڵم و زۆری توركەكان هەیانبوو، پشتگیریی رووسیایان كرد. لە راستیدا لە روانگەی ئەرمەنییەكان سەركەوتنی ئیمپراتوری عوسمانی چەوساندنەوەی زیاتری ئەوانی لێدەكەوتەوە، بەم پێیە هیوای ئازادی و سەربەستیی خۆیان، بە تێكشكانی عوسمانی و سەركەوتنی رووسیا گرێدا. ئیمپراتوریی عوسمانی لە رەوتی شەڕی یەكەمی جیهانیدا تووشی تێكشكانێكی گەورە هات تا ئەو جێگایە كە لە نێوان ساڵانی 1878 تا 1918، 85 لە سەدی خاكەكەی لە دەست دا.
توركە لاوەكان ( ئەنوەر پاشا، تەلعەت پاشا، جەماڵ پاشا) بە هۆی ئەم تێكشكانە گەورەیە سوڵتانی عوسمانیان خستە ژێر گوشارەوە، هەتاكوو لە هەلومەرجی ئاڵۆزی شەڕی یەكەمی جیهانی كەڵك وەربگرێ و هەوڵی سڕینەوەی ئەرمەنییەكان بدات. بەم پێیە هەموو ئەو ئەرمەنیانەی كە تەمەنیان لە نێوان 15 تا 50 ساڵ بوو لە ماڵ و حاڵی خۆیان هەڵكەندران و خرانە ژێر بێگاری شەڕ بە دژی رووسیا یان لە گۆشەیەكدا بێ سەر و شوێن كران. هەروەها ئەو بەشەی دیكەی ئەرمەنییەكان كە لە منداڵ و ژن و پەككەوتوو پێكهاتبوون، بە بیانووی ئەوەی كە دەبێ ناوچەی شەڕ و پێكدادان چۆڵ بكرێ، بە زۆر بەرەو چۆڵەوارەكانی سووریا و مووسڵ بەڕێ كران. دیارە گەلێك بەڵگە ئەوە دەردەخەن كە لە ساڵانی شەڕی یەكەمی جیهانی دا نزیك بە 5/1 یەك ملیۆن و نیو ئەرمەنی بە دەستی توركەكان بە شێوەی راستەوخۆ یان بە هۆی سەپاندنی هەلومەرجی دژوار ژینۆساید كراون. هەروەها لە رەوتی ئەو كارەساتە مرۆییەدا هەزاران ئەرمەنی ئاوارەی رووسیا، فەرەنسا، لوبنان و.. . بوون.
2) ژینۆساید و دیپلۆماسیی جیهانی
تا بەر لە دەیەی هەشتای سەدەی بیستەم دیپلۆماسیی هەر وڵاتێك پشتی بە هێزی نیزامیی خۆی دەبەست واتە دیپلۆماسی بە ناوەندێتیی هێزی نیزامی رۆڵی دەگێڕا و چەشنێك لە دیپلۆماسی نیزامی لە ئارادا بوو.
روودانی دوو شەڕی جیهانی دەركەوتی بەرهەستی ئەو چەشنە لە پێوەندی و دیپلۆماسی بووە. لە دوای رووخانی جەمسەری سۆڤییەت و روودانی شۆڕشی تەكنۆلۆژی و زانیارییەكان و پڕڕەنگتر بوونی ئابووریی جیهانی، فاكتەری ئابووری لە دیپلۆماسی دا كاریگەرییەكی زیاتری پەیدا كرد. بە واتایەكی دیكە لە چاخی بیستەم دا شاهیدی گۆڕان لە دیپلۆماسی بە ناوەندێتی هێزی نیزامی (دیپلۆماسی نیزامی) بەرەو دیپلۆماسی بە ناوەندێتی فاكتەری ئابووری (دیپلۆماسی ئابوورییانە) بووین. دیارە لە هەر دووك لەم چەشنە لە دیپلۆماسیی جیهانی دا مافی مرۆڤ لە پەراوێزدا بووە و گەلێك جار مافی گرووپە نەتەوەیی، ئیتنیكی و ئایینییەكان پێشێل كراوە تەنانەت زیادەرۆیی نییە ئەگەر بڵێین فیداكردنی مرۆڤەكان و پەردەپۆش كردنی تاوانە گەورەكان ببوو بە پێناسەی سەرەكیی دیپلۆماسییەكی كارامە. لەم بەینەدا ژینۆساید ئەو بابەتە گرینگ و هەستیارەیە كە كاریگەریی مافی مرۆڤی بە سەر دیپلۆماسی دا زیاد كردوە و خەریكە چەشنێكی دیكە لە دیپلۆماسی بە ناوەندێتیی مافی مرۆڤ (دیپلۆماسی مرۆیی) دێنێتە ئاراوە. لە درێژەدا ئەو ململانێیەی كە بابەتی ژینۆساید لە نێوان رەهەندی ئابووری و مافی مرۆیی دیپلۆماسی جیهانیدا دروستی كردوە، لە دیپلۆماسیی نێوان ئەرمەنستان ـ توركیا و ئەرمەنستان ـ فەرەنسا دەخەینەڕوو.
ا) پێوەندیی ئەرمەنستان ـ توركیا: ئەرمەنستان تا پێش ساڵی 1991 یەكێك لە كۆمارەكانی سۆسیالیستی یەكیەتی سۆڤییەت بووە. هەروەها وڵاتانی دراوسێی ئەرمەنستان بریتین لە توركیا، ئازەربایجان، گورجستان و ئێران. دیارە لە حالێكدا كە رۆژانە گوێبیستی ئەوە دەبین كە لە جیهانێكی بێسنووردا دەژین سەرسوڕهێنەرە كە سنوورەكانی ئەرمەنستان ـ توركیا نزیكەی 19 ساڵە (لە ساڵی 1993وە تا ئێستا) بە رووی یەكتر داخراوە. ئەرمەنستان بە هۆی نەبوونی سنووری كراوە لەگەڵ ئازەربایجان و توركیا و هەروەها بە هۆی ئەو شەڕەی كە لە ساڵی2008 لە نێوان روسیە و گورجستان هاتە ئاراوە و داخرانی رێگەی ئەرمەنستان ـ گورجستان ـ روسیای لێكەوتەوە، لە ژێر گوشاری ئابووری دایە. دیارە داخراوەیی سنووری نێوان ئەرمەنستان ـ توركیا بۆ دوو هۆكار دەگەڕێتەوە:
1ـ كێشەی قەرەباغ: زۆربەی دانیشتووانی ناوچەی قەرەباغ كە بەشێكە لە خاكی ئازەربایجان لە ئەرمەنییەكان پێك هاتوون. ئەرمەنییەكانی قەرەباغ لە ساڵی 1988 خواستی سەربەخۆیی و جیابوونەوەیان لە ئازەربایجان هێنایە گۆرێ. بە دوای ئەو هەڵوێستەی ئەرمەنییەكانی قەرەباغ، كێشەی نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجان گەیشتە ترۆپكی خۆی. لە ساڵی 1991 لە رێفراندۆمێك كە لە قەرەباغ بەڕێوەچوو، زۆرینەی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە دەنگیان بە سەربەخۆیی دا و بەم پێیە شەڕی نێوان ئەرمەنستان و ئازەربایجان دەستی پێكرد و هەتا ساڵی 1994 درێژەی كێشا. لە ئێستادا بە هۆی هێزی ئەرمەنستان، ناوچەی قەرەباغ لە ژێر كۆنترۆڵی ئازەربایجان هاتۆتە دەرێ، بەڵام داخرانی سنوورەكانی نێوان ئەرمەنستان ـ ئازەربایجان و ئەرمەنستان ـ توركیای لێكەوتۆتەوە.
2ـ بە فەرمی نەناسینی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان: رەنگە گەلێك كەس ئەو پرسیارە بێننە گۆڕێ كە، بە چ هۆیەك دەوڵەتی توركیا دان بە ژینۆسایدی ئەرمەنییەكاندا نانێ؟ دیارە دەوڵەتی توركیا چاك دەزانێ كە لە سەردەمی تەكنۆلۆژی و زانیاری دا چیدیكە ناتوانێ نكۆڵی لە كوشتنی ئەرمەنییەكان بكا، بەڵام هەوڵ دەدا بۆ ئەوەی مرۆڤی تورك لە قورسایی تاوانی ژینۆساید دەرباز بكا. ئەمرۆكە نەوەی نوێی تورك كاتێك لە شەقامەكانی ئەنكەرا و ئیستانبۆل سەری بەرز دەكاتەوە چاوی بە تابلۆیەك دەكەوێ كە لە سەری نووسراوە Ne mutlu bir turkim,ben"بەختەوەری لەوەی كە توركی"، بەڵام بێگومان بە دوای بە فەرمی ناسینی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان چیدیكە گەنجی تورك، بەو شكۆ و قیت و قۆزییەی جاران هەنگاو هەڵناگرێ. دیارە هەر وەك تاكێك پێویستی بە پێیەك بۆ رۆیشتن هەیە، هەر نەتەوە و وڵاتێكیش پێویستی بە مێژوویەكی ئەخلاقی، كۆمەڵایەتی و سیاسی هەیە.
لە ئێستادا ئەو مێژوو و پێیە، بە هۆی ئەوەی لە هەناوی خۆیدا هەقیقەتێكی لە پاكی و دروستیی مرۆڤی تورك هەڵگرتووە، بە تاك، كۆمەڵگە و سیاسەتی توركیا دڵنیایی و هێز دەبەخشێ. وەئەستۆگرتنی بەرپرسایەتیی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان لە لایەن توركیا دەروازەیەك دەكاتەوە بەرەو گومان خستن و پێداچوونەوەیەكی جیددی بە سەر مێژووی ئەو وڵاتە. لە دەلاقەی ئەو ژینۆسایدەوە لێكۆڵینەوەكان، مشتومڕەكانی نێو راگەیەندنەكان و فەزای گشتی، پرسیار و لێپێچینەوەی نەوەی نوێ لە نەوەی كۆن و دواجار سەرەوژێركردنی دروستی مێژوو و هەقیقەتی توركیا دەست پێدەكات. بە فەرمی ناسینی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان فەزایەك دەخوڵقێنێ كە لەودا بۆ مرۆڤی تورك بەرەبەرە خەونەكان لە شیرینی، قارەمانەكان لە حەماسەت، سەربازەكان لە بوێری، گەنجەكان لە جۆش و خرۆش، سیاسەتەكان لە لێبراوەیی و سەرەكان لە بەرزی، دەكەون.
ب) پێوەندیی ئەرمەنستان ـ فەرەنسا: فەرەنسا لە نێو وڵاتانی رۆژئاواییدا، زیاترین پێوەندیی ئابووری، سیاسی و فەرهەنگیی لەگەڵ ئەرمەنستان هەیە. ساڵانە زیاتر لە 750 خوێندكاری ئەرمەنی دەچنە زانكۆكانی فەرەنسا. هەروەها فەرەنسا لە وتووێژەكانی نێوان توركیا و ئەرمەنستان لە سەر ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان و وتووێژەكانی ئەرمەنستان و ئازەربایجان لە سەر قەرەباغ، رۆڵێكی چالاكی هەبووە.
جێگەی ئاماژەكردنە كە زیاتر لە 600 هەزار ئەرمەنی لە فەرەنسا نیشتەجێن. دیارە دیاسپۆرای ئەرمەنی لە بە فەرمی ناسینی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان لە پەرلەمانی فەرەنسا و سەرجەم پێوەندییەكانی نێوان فەرەنسا و ئەرمەنستان رۆڵێكی كاریگەری گێڕاوە. لەم بەینەدا كەسانێك هەڵوێستی فەرەنسا لە هەمبەر ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان بەهۆی نزیكبوونەوە بە هەڵبژاردنەكانی سەركۆماری ئەو وڵاتە و هەوڵەكانی ساركۆزی بۆ بەدەستهێنانی دەنگی ئەرمەنییەكانی فەرەنسا لێك دەدەنەوە. دیارە ئەو لێكدانەوەیە راستە، بەڵام راستییەكی گەورەتریش هەیە. ئەو راستییەش ئەوەیە كە تێپەڕینی نزیك بە 100 ساڵ بەسەر ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان نەتەنیا ئەو پرسەی لە ناوەندی گرینگایەتیی ئەرمەنییەكان نەخستووە، بەڵكوو شوێن پەنجەی ئەوانی بەسەر دیپلۆماسیی فەرەنسادا بەرجەستەتر كردووە. بەم پێیە بە هۆی هەوڵی دیاسپۆرای ئەرمەنی لە پێناو بە فەرمی ناسینی ژینۆسایدەكەیان، مافی مرۆڤ لە دیپڵۆماسیی فەرەنسادا شوێنێكی گرینگتری پەیدا كردوە.
3) كورد و ئەركە جیهانییەكان: لە دیپلۆماسیی فەرەنسادا لە ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان، پرسی فەلەستین و..، بەگشتی لە مافی مرۆڤ لەپێناو دروستكردنی پێوەندییەكی بەرینتر و گوشار خستنە سەر هێندێك وڵات كەڵك وەردەگیرێ. ئەوە لە حاڵێكدایە لە دیپڵۆماسی توركیادا هەوڵ دەدرێ لە رێگەی رێككەوتنە نیزامی، ئابووری و سیاسییەكان مافی دیاریكردنی چارەنووسی كوردەكان، ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان و.. .. پێشێل بكرێ. بەگشتی لە دیپڵۆماسیی توركیادا هەوڵ دەدرێ لە رێگەی بەهێز كردنی رەهەندی نیزامی و ئابووری، رەهەندی مرۆیی دیپڵۆماسی كەمڕەنگ بكرێ. دیارە لە ئێستادا زیاتر لە 20 وڵاتی جیهان وەك لوبنان، فەرەنسا، ئەمریكا، كەنەدا، سوید و.. . پرسی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكانیان بە فەرمی ناسیوە. هەروەها پرسی فەلەستین لەم ساڵانەی دواییدا توانیویەتی لە پشتگیرییەكی جیهانی زیاتر بەهرەمەند بێ كە لەو پێوەندییەدا دەكرێ ئاماژە بە وەرگرتنی فەلەستین لە رێكخراوی یونیسكۆدا بكەین. دیارە جگە لە بابەتی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان و پرسی فەلەستین، پشتگیری و هاوكاریی جیهانی لە بەڕێوەچوونی ریفڕاندۆم لە سوودان و پێكهاتنی باشووری سوودان لە ساڵی 2011، دەرخەری جێكەوتنی زیاتری مافی دیاریكردنی چارەنووس و مافی مرۆڤ لە جیهاندایە. لە لایەكی دیكە جێكەوتنی زیاتری مافی دیاریكردنی چارەنووس و مافی مرۆڤ لە جیهاندا بە واتای پەرەسەندنی دیپڵۆماسیی مرۆیی لە ئاستی جیهاندایە.
لێرەدا و لەو فەزایەدا، لە ململانێی نێوان دیپلۆماسی مرۆیی و دیپلۆماسی ئابووریانە لە ئاستی جیهاندا، ئەرك و بەرژەوەندی كوردەكان چییە؟
هەرچەندە كە پشتگیریی جیهانی لە بە فەرمی ناسینی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان هێندێك هۆكاری سیاسیی لە پشتە، بەڵام بناغەی ئەو پشتگیرییە لە لایەن یەهودییەكانەوە، بەهۆی هەوڵەكانی ئەوان بۆ ناساندنی هۆلۆكۆست و پێناسەكردنی ژینۆساید وەك تاوانێكی نێونەتەوەیی دامەزراوە. دیارە ئەوە لە حاڵێكدایە هۆلۆكۆست لە شەڕی دووهەمی جیهانی و ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان لە شەڕی یەكەمی جیهانی رووی دا. ئەو بابەتە دەرخەری ئەوەیە كە خەباتی هەر گرووپێكی نەتەوەیی، ئێتنیكی و ئایینی، پێوەندی و كاریگەریی بەسەر دەستەبەر بوونی مافی گرووپەكانی دیكەی جیهان هەیە و جیهان لە دەستكەوتەكانی خەباتی هەر گرووپێكی نەتەوەیی و ئایینی بۆ مافەكانی، بەشدار و بەهرەمەندە. لە راستیدا پشتگیریی جیهانی و ئەركە جیهانییەكان پێكبەستراو و لێكگرێدراوی یەكترن. بەم پێیە هەر گرووپێكی نەتەوەیی، ئێتنیكی و ئایینی بۆ ئەوەی جیهان لە خەباتەكەیدا بەشدار بكا و لە پشتگیری جیهانی بەهرەمەند بێ، پێویستە ئەركە جیهانییەكان لەئەستۆ بگرێ.
لێرەدا دوو پێشنیار و ئەرك ئاراستەی كوردەكان دەكەین كە ئەركی یەكەم سەرەتا و دەسپێكێكە بۆ ئەنجامدانی پێشنیاری دووهەم كە زۆر درێژخایەنتر، قۆرستر و كاریگەرتر دەبێ.
1) بە فەرمی ناسینی ژینۆسایدی ئەرمەنییەكان: لەو پێوەندییەدا پێویستە پەرلەمانی كوردستان، پارتی ئاشتی و دێموكراسی BDP، هێزە سیاسییەكانی هەر چوار پارچەی كوردستان، رووناكبیران و چالاكوانانی مەدەنیی كورد، هەوڵی بە فەرمی ناسینی كۆمەڵكوژی ئەرمەنییەكان و سەرجەم گەلانی ژینۆسایدكراو بدەن.
2)پێكهێنانی رێكخراوی گەلانی ژینۆسایدكراو: سەردەمی ئێستا واتە سەردەمی بەجیهانیبوون پێویستی بە خێرابوون و هاوكارییەكی بەرفراوان هەیە كە ئەو تایبەتمەندییانە لە رێگەی رێكخراوەكانی جیهانی دابین دەكرێ. زڵهێزەكان لە رێگەی رێكخراوەكانی جیهانی پەرە بە بیر و كڵتوورە لیبراڵەكەیان دەدەن و دەرفەتی مودیرییەتی جیهان پەیدا دەكەن. جێگەی سەرنج ئەوەیە كە كوردەكان بەردەوام پەنا و هانایان بۆ كۆمەڵگەی جیهانی بردووە و هەموو هەوڵەكەیان لە پێناو ئەوەدا بووە كە لە دامەزراوە،چەمك و پێناسەكانی رۆژئاوایی،لە بەرژەوەندی خۆیاندا كەڵك وەربگرن. بە واتایەكی دیكە دەركەوتن و رۆڵی كورد لە جیهاندا لە نێوان " لێقەوماوەكانی جیهان" یان "سەربارەكانی جیهان"دا بووە. لە راستیدا پەنابەرە كوردەكان تەنیا بەو هەزاران كۆچبەرە كوردەی كە بە جیهاندا بڵاوبوونەتەوە كۆتایی پێنایەت،بەڵكوو پەنابەری گەورەتری كوردەكان پەنابەرییەكی یاسایی و كوڵتوورییە لە جیهاندا. بەم پێیە شۆناس و كەسایەتی جیهانی كوردەكان شۆناسێكی ناسەقامگیر،بچووك و شیاوی بەزەیییە. دیارە ئەم دۆخە شتێكی خوازراو و جێگەی پەسند نییە. بەم هۆیە كوردەكان پێویستیان بە روڵێكی چاڵاك،زیندوو و داهێنەرانە لە ئاستی جیهاندا هەیە كە لە لایەك بتوانن بابەتی گفتوگۆ بۆ جیهان درووست بكەن و لە لایەكی دیكە مێژوو،كوڵتوور،شۆناس و خواستەكانی خۆیان لە نێو دامەزراوە،چەمك و بەهاكانی زاڵی جیهاندا جێ بكەنەوە. لەو پێوەندییەدا كوردەكان پێویستە هەوڵی دامەزراندنی " رێكخراوی گەڵانی ژینۆسایدكراو " بدەن. ئەو بابەتە لە گەڵ گەڵانی ئەرمەنی،بۆسنی،یەهوودییەكان و.. . بێننە بەر باس،هەروەها بابەتی دامەزراندنی ئەو رێكخراوەیە رووبەڕووی نەتەوەیەكگرتووەكان،پەرلەمانی ئەوروپا،یونیسكۆ و. .. بە تایبەتی رووبەڕووی هەموو ئەو وڵاتانەی كە حەشیمەتێكی بەرچاو لە دیاسپۆرای گەڵانی ژینۆسایدكراو لە خۆدەگرن،بكەنەوە. دیارە گەڵانی ژینۆسایدكراو دەتوانن لە هەنگاوەكانی دواتردا سەبارەت بە پێكهاتە،ئەرك و ئامانجەكانی "رێكخراوی گەڵانی ژینۆسایدكراو" دانیشتن و رێكەوتن بكەن.
لە كۆتاییدا سەبارەت بە بایەخی وەئەستۆگرتنی ئەركە جیهانییەكان لە لایەن كوردەكان، ئاماژە بە دوو خاڵی گرینگ دەكەین:
1ـ كوردستان لە شوێنێك هەڵكەوتوە كە لە هەر چوار لاوە لەگەڵ دیپڵۆماسیی نیزامی_ئابووریی وڵاتانی توركیا، ئێران، سووریە و عێراق رووبەڕوویە. كوردەكان لە رێگەی وەئەستۆگرتنی ئەركە مرۆیییە جیهانییەكان دەتوانن لەگەڵ دیپلۆماسیی مرۆیی جیهاندا بەشداری و پێوەندی درووست بكەن و لە هێزی دیپلۆماسیی مرۆیی جیهان لە بەرامبەر دیپڵۆماسی نیزامی_ ئابووری ئەو چوار وڵاتە، بەهرەمەند بن.
2ـ رێكەوتنی هێزە سیاسی و مەدەنییەكانی هەر چوار پارچەی كوردستان لە هەمبەر ئەركە مرۆیییە جیهانییەكان ئاسانتر ئەنجام دەدرێ. هاوكات خودی وەئەستۆگرتنی ئەركە مرۆییە جیهانییەكان هاوبەشی و هاوهەڵوێستیی نێوان كوردەكان زیاد دەكا. وەئەستۆگرتنی ئەركە مرۆیییە جیهانییەكان شوناسی تاكی كورد لە هاواركەر لە ئاستی جیهاندا بۆ خاوەنی دیالۆگێكی جیهانی بۆ ئاشتی جیهانی دەگۆرێ. بەم پێیە راپەڕاندنی ئەركە جیهانییەكان هاوكات لە خزمەت چالاكتر بوون و یەكگرتووتربوونی كورد دایە.
