زانیار محەمەد
لە ژمارە یازدەی «تێزەکان دەربارەی فیۆرباخ»دا، ماركس دەنووسێت «فەیلەسوفان بە شێوازی جیاواز تەنیا دنیایان ڕاڤە كردووە، لە كاتێكدا خاڵی گرنگ گۆڕینیەتی». لە کاتی بڵاو بوونەوەی تا ئەمڕۆ، ڕەخنە و تێگەیشتنی جیاواز بەرانبەر بەم تێزە گرنگ و سەرەكییەی ماركس خراوەتەڕوو. لە لایەن کۆمۆنیست و چەپەکانەوە، تا سەر فەیلەسوفێکی چەپی هاوچەرخی وەکو سلاڤۆی ژیژەك، جەخت لە گەڕانەوە بۆ تیۆرە و ڕاڤە دەکەنەوە. گوایە تێزەكەی ماركس لە ڕاڤە دوور دەکەوێتەوە و داوای پراکتیک دەکات.
لە بەردەم هەڵە تێگەیشتنێكی بونیادی لە تیزەكەی ماركسداین. هەندێكجار بە هۆشیاری، هەندێكجاریش بە ناهۆشیارییەوە ئەم تێزە دەشێوێنرێت. لە خوارەوە چەند تێبینییەک دەخەمەڕوو:
یەكەم: لەو ڕۆژەی ماركس تێزەکەی خستووەتەڕوو، تا ئێستا لە هیچ شوێنێكی دنیا و لە هیچ قۆناغێك فەیلەسوف حوكمی نەكردووە، تا تێزەکە بەدی هاتبێت و فەیلەسوف جیهانی گۆڕی بێت. هەرگیز فەیلەسوفان حاكم نەبوون، تا وەکو بەدیهاتنی تێزەكەی ماركس بیبینین و هەڵەکانی دیاری بکەین و ئیدی كاتی پێچەوانەكردنەوەی هاتبێت. بیرمان نەچێت، ماركس دەڵێت «فەیلەسوفان». ئەگەر مەبەستی سیاسی یان هەر بوونەوەرێكی دیكە بووایە، بێگومان لە بری «فەیلەسوف» ئەویانی دەنووسی.
دووەم: گەر «یەكێتیی سۆڤیەت، چین، كوبا، ڤێتنام، كەمبۆدیا» وەكو نمونە و بەڵگەی بەدیهاتنی تێزەكەی ماركس دەهێنرێتەوە، دیسان هەڵەی لۆژیكی و بونیادییە. چونكە نە ستالین، نە ماوتسی تۆنگ، نە گیڤارا و كاسترۆ، نە هۆشی مینە و پۆڵ پۆت، ئەو «فەیلەسوف»ـە نین، وا ماركس دەیڵێت و مەبەستییەتی.
ئەمە بۆ سیستمەكانی دیكەش ڕاستە. نازیزمی هیلتەر و فاشیزمی مۆسۆلۆنی و فرانكۆ لە ئیسپانیا و كەمال ئەتاتورك و تەنانەت چەرچڵ، گاندی، تا كەنەدی، گۆرباچۆڤ، تا هەردوو جۆرج بوشی باوك و کوڕ، كلینتۆن و ئۆباما و ترەمپ، مێركڵ و ساركۆزی، تا هەموو سیستم و دەوڵەت و حوكمڕانانی دیكەی دنیا، ئەوە هیچ خۆیان بیریاری گەورە و فەیلەسوف نەبوون، هیچیشیان سەد دەر سەد تەعبیر نین لە ئایدیا و ڕای هیچ فەیلەسوفێك.
سێیەم: لە دوای ئەم تێزەی ماركسەوە، لە هیچ وڵات و قۆناغ و دەوڵەتێكدا نەبووە تیۆرە و تێزی فەیلەسوف یان بیریارێكی گەورە بە تەواویی جێبەجێ بکرێت و پراکتیک بکرێت. تا بانگەشەی ئەوە بكەین ماركس هەڵە بووە. ئەوەی هەندێك لە ماركس و ئەنگڵس، بڕێك لە نیچە و تۆزێك لە جۆن ستیوار میل تێكەڵكراوە و شتێكی نوێی لێ دەرچووە، هەرگیز بەڵگەی هاتنەدی تێزەكەی ماركس نییە. بگرە شێواندنی تێزەكەی ماركسە. ئەوەی لە دەوڵەتێكدا هەندێك سیما و دەركەوتە و دیاردە ببینین و نزیك بێت لە ئایدیای فەیلەسوفێكەوە، هەرگیز بە واتای بەدیهاتنی تێزەكەی ماركس نییە.
یان ئەوەی بەعس، میشیل عەفلەقی هەبووە، لیبیا بە كتێبی سەوز حوكم كراوە، لە قۆناغدا فۆكۆیاما لای ئیدارەی ئەمەریكی پەسەند کراو بووە، نیشانەی هاتنەدی تێزی یازدەی ماركس نییە. لایكەم لە دوای ئەم تێزەیەی ماركسەوە دنیا بە خواستی فەیلەسوفان نەبووە و دروستكراوی دەقیقی ئایدیای ئەوان نەبووە.
چوارەم: ئەو کاتەی ماركس دەنووسێت «فەیلەسوف»، دیارە بۆچی كارەكتەری فەیلەسوف لەم تێزەدا جێگیر دەکات. چونكە مەبەستی دەستبەردار نەبوونە لە تیۆرە و ڕاڤە. چونكە ئەوە فەیلەسوفانن تا كۆتایی دەستبەرداری فیكر و ئایدیا و تیۆرە نابن. هیچ فەیلەسوفێك نییە، فەلسەفەی نەبێت. یان دەستبەرداری ئایدیا و فیكر و تیۆرە ببێت. لێرەوە ئەوەی ماركس دەیڵێت، فەیلەسوفانن كە لە قووڵایی تیۆرە و پرەنسیپی فیكری و ئایدیاوە كار بۆ گۆڕینی جیهان دەكەن و پاش ئەوەش لە فیكر جیا نابنەوە. گەر فەیلەسوف وازی لە فیكر و تیۆرە هێنا، چیدی فەیلەسوف نییە. ماركس نەیگوتووە پشت لە ڕاڤە و تیۆرە بكەن، تا فەیلەسوفان پێچەوانەی بكەن. ماركس ئەو فەیلەسوفەیە كە داوای گۆڕینی دنیا دەكات، بەڵام بە ڕاڤە و تیۆرەوە.
پێنجەم: لە قووڵایی فەلسەفەی ماركسدا، تیۆرە و پراكتیك دوو كایەی دژ و دابڕاو لە یەكدی نین. لە بنەمادا تیۆرە و پراكتیك دوو هەڵوێست و دوو كاری گرنگی فەیلەسوفن. لە قووڵاییدا تیۆرە پراكتیكە و پراكتیكیش تیۆرەیە. هیچ تیۆرەی فەیلەسوفێك نییە لە قووڵایی بیركردنەوەیەوە سەرچاوەی نەگرتبێت. هیچ تیورەیەك نییە بێ پەیوەندیی بێت بە فەیلەسوفەكەیەوە. واتا تیۆرە بەشێكی بونیادییە لە ژیان و ئەخلاقیات و پرەنسیپی فەیلەسوف، ھەر ئەوانەش سەرەتا و بنەماکانی پراكتیكن.
شەشەم: تێز و فەلسەفە و ئایدیای ماركس، تێكستی ئاسمانی و پیرۆز نین، تا كەس بۆی نەبێت لێی لابدات، یان ڕەخنەی لێ بگرێت. بەڵام كە تێزی یازدە لە بنەڕەتەوە دەشێوێنرێت و بەدی نایەت، ئیدی گەڕانەوە بۆ ماركس و ئایدیا و پرەنسیپە فیكرییەكانی، هۆكارن بۆ ڕاستكردنەوە و داكۆكی لە ماركس و فەیلەسوفانیش.
حەوتەم: ماركس، فەیلەسوفان بەرانبەر بەو سەردەم و دۆخەی تێیدا دەژین، بەرپرسیار دەكات. بەرپرسیارن بەرانبەر بە زمان و فیكر و ئایدیاكانیان. بەرپرسیاریشن بەرانبەر بە كۆمەڵ و كولتوور و سیستم. لە دوای ماركسەوە ئەرك و ماهیەتی فەیلەسوف نەك ناگۆرێت، بەڵكو بەرپرسیارتر و سیاسیتر و ئەركدارتر و سەختتر دەبێت.
ھەشتەم: گەر پێویستیی ئەمڕۆی دنیا لەبەرچاو بگرین، لە ھەر كات زیاتر تێزەكەی ماركس دەقیق و گرنگە. جیھان لە پاڵ ڕاڤە و تیۆرایزەدا، بە ڕاستی پێویستی بە گۆڕینە، ئەگەرچی مەحاڵ دێتە بەرچاو. با قسەكەی خودی ماركس لەبەرچاو بگرین، ئەو کاتەی دەڵێت «ئەو ڕەوشە نائومێدكەرەی تێیدا دەژیم، پڕ لە ئومێدم دەكات».
