بە ڕوونی
كاوە مەحموود
دەستپێشخەریی حەوكەمەی جیهانی وەك پێداویستییەكی پرۆسەی مۆدیرنزاسیۆنی چینی
چەمكی مۆدێرنزاسیۆنی چینی، كە بەشێكە لە پرۆسەیەكی گشتگیر سەبارەت بە بنیاتنانی سۆشیالیستی بەتایبەتمەندی چینی لە سەردەمی هاوچەرخدا، كە لە بیستەمین كۆنگرەی پارتی كۆمۆنیستی چین لە 2022 بڕیاردرا، كۆمەڵێك بابەتی ستراتیجی لە بوارە جۆراجۆرەكانی سیاسەتی ناوخۆیی و دەرەكی و بابەتی گەشەپێدان و ئیدارەكردنی دەوڵەت و حزب دەگرێتەوە و بەشێكە لە ڕێڕەوی ئاراستەی چین سەبارەت بە كۆمەڵگەی چارەنووسی هاوبەشی مرۆڤایەتی و لە كاروانی پەرەپێدانی ئەم چەمكەدا سەرۆكی چین شی جین بینگ لە ماوەی ساڵانی ڕابووردوودا چوار دەستپێشخەریی ڕاگەیاند، كە هەر چواریان پەیوەندییەكی بابەتی و دیالیكتیكییان لەگەڵ یەكتر هەیە و تەواوكەری یەكترن.
ئەم چوار دەستپێشخەرییە لایەنەكانی ئاسایشی هاوبەش و گەشەپێدانی هاوبەش و دەستپێشخەریی شارستانی جیهانی و دەستپێشخەریی حەوكەمەی جیهانیی گرتەوە، كە جگە لە ڕەهەندی ناوخۆیی بەشێكی گرنگن لە پەرەپێدانی سیاسەتی دەرەكی چین لەم ڕەوشە ئاڵۆزەدا.
هەڵبەتە ڕووبەڕووبوونەوەی سیاسەتی هەژموونگەرایی ئیمپریالزم و مەترسی شەڕ بە هەڵگرتنی درووشمی پۆپۆلیستی چەپڕەوانە، كە دیوی تەواوكەری پۆپۆلیستی ڕاستڕەوانەی ناوەندە ئیمپریالیستەكانە نایەتەدی و بە هەڵە خوێندنەوەی ڕەوتی چەپڕەوی ساوایانە و نەخوێندنەوەی واقیعی ناوخۆیی و جیهانی و خۆمەڵاسدان و پەنابردنە بەر دەسەڵاتی دەقی تیۆری بێ ڕەچاوكردنی واقعی گۆڕاو، وزەو تواناكانی بزاڤی شۆڕشگێڕی لە جیهاندا پەرتوبڵاو دەكات و هەر وەكو چۆن ناوەندە سەرمایەدارە لیبراڵیزم و توندڕەوە ڕاستڕەوەكان بە شوناسە جۆراجۆرەكانییەوە دەیانەوێ چەمكی (سفری) لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا بمێنێت و پاراستنی بەرژەوەندیی خۆیان بەپلەی یەكەم دادەنێن و بانگەشە بۆ چەمكەكانی ململانێی شارستانییەكان و كۆتایی مێژوو دەكەن، ڕەوتی چەپگەری ساوایانە بەپشتبەستن بە درووشمی یۆتۆبیانە، خۆیان و ناوەندێك لە هێزی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی لە ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەكانی شاڵاوی ئێستای سەرمایەداری هاوچەرخ و مەترسی شەڕە كاولكارییەكانی گۆشەگیر و پەراوێزدەخەن و پێداویستیی تێكۆشانی هەنووكەیی لە چوارچێوەی هەلومەرج و ئەو باودۆخەی لە واقیعی ئەمڕۆی جیهاندا هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئیمپریالزمی جیهانی، تەنیا بە ستراتیج و ئایندەی سەركەوتنی شۆڕشی سۆشیالیستی لە هەموو جیهاندا دەبەستنەوە و باز بەسەر گۆڕانكارییەكانی دوای شەڕی سارد دەدەن و درك ناكەن جیهانی ئەمڕۆ بە سیستمی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابووری جیاوازەوە، بەشێوەیەكی كردەیی فرەجەمسەرییە و تێكۆشان بۆ ڕێكخستنی پەیوەندییە جیهانییەكانیش، كە جیاوازیی نێوان باكووری دەوڵەمەند و باشووری هەژار نەمێنێت و جەختكردن لەسەر ئەركی هاوبەش بۆ پاراستنی ژینگە و ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و بێكاری و دابینكردنی مافی گەلان و چارەسەركردنی كێشەكان بەشێوەیكی ئاشتییانە، دەخەنە بازنەی بەرزكردنەوەی ئاڵای سپی بەرامبەر سەرمایەداری هاوچەرخ و نیولیبراڵیزم، لە كاتێكدا جەختكردنەوە لەسەر ئەو پرنسیپانەی ئاماژەیان پێكراوە و لە خزمەتی پاراستنی مرۆڤایەتیدان و بەشێكن لە مامەڵەكردن لەگەل ناكۆكییەكان و ململانێی دژ بە ئیمپریالزمی جیهانی و سنووردانان بۆ نەخشە و پلانەكانی بۆ مۆنۆپۆلكردنی بازاڕ و كۆنتڕۆڵكردنی چارەنووسی مرۆڤایەتی.
لەگەڵ دەستپێكی سیاسەتی چاكسازی و كرانەوە و ڕەنگدانەوەی ئەم سیاسەتە لە بواری سیاسەتی دەرەكی چیندا، هەر چوار دەستپێشخەرییەكانی چین، كە ئاماژەمان پێكردن بەشێكە لە خوێندنەوەی بەردەوامی واقیعی گۆڕاو، كاركردن بە لۆجیكی دانایی و ژیری و داهێنان بەپێی گۆڕانكاری و پەرەسەندنەكان و لە كاروانی تێكۆشان بۆ بژاردەی مێژووی سوشیالیستی دانەبڕاوە.
لە ڕەوشی ئێستادا گۆڕانكارییەكانی جیهانی هاوچەرخ، ڕەوتێكی مێژوویی بەرەو ئاشتی و تێكۆشان بۆ گەشەكردن و هاوكاری و بردنەوە و قازانجی هاوبەش دروستكردوە و هاندەرە بەرەو ئاراستەی ئیرادە و خواستی گەلانی جیهان بۆ ئەنجامدانی ئایندەیەكی گەش بۆ مرۆڤایەتی و لە هەمان كاتیشدا ڕەفتاری زلهێزە ئیمپریالیستەكان بەرەو هەڕەشەكردن و چاوسووركردنەوە و بەكارهێنانی هێزە بۆ دەستبەسەراگرتنی مافی لایەنی لاواز و گەلانی بەشخوراو. بەم جۆرە ئاشتی و ئاسایش و گەشەپێدان و عەدالەتی نێودەوڵەتی و حەوكەمەی جیهانی لە مەترسیدایە.
ئەم ڕەوشە نوێیە ئاستنگێكە دووچاری كۆمەڵكەی مرۆڤایەتی دەبێتەوە و وەرچەرخانێكە پێویستی بە بەرنامە و ستراتیجی واقیعبینانە هەیە بۆ ئەوەی هەنگاوەكانی گۆڕانكاری لە دەقی تیۆری و خەون بە یۆتۆبیاوە لە پرۆژەی كردەییدا كاری بۆ بكرێت و سەركەوتنی تیادا وەدیبهێنرێت.
لەم ڕوانگەیەوە دەستپێشخەریی حەوكەمەی جیهانی وەڵامدانەوەی واقیعبینانەی ڕەوشی ئێستای جیهانە و هەردەم پێویستی بە بەشداری و شەراكەت و دیالۆگ بۆ پەرەپێدانی هەیە و پاشخانی ئەم بابەتەش هەر بۆ دوای هەژدەمین و نۆزدەمین كۆنگرەی پارتی كۆمۆنیستی چین دەگەڕیتەوە، كە ئەمینداری گشتی حزب شی جین بینگ لە بواری سیاسەتی دەرەكیدا ئاماژەی بەم خاڵانە كرد:
ــ جەختكردن لە سەر ئاشتی و گەشەسەندن و هاریكاری و بردنەوەی هاوبەش، لە ئاستی نێودەوڵەتیدا.
ــ هاریكاری هاوسەنگی سەرجەم لایەنەكان خاڵە هاوبەشەكان بگرێتەوە، بەجۆرێك كەرامەتی هاوبەشی سەرجەم وڵاتان دوور لە بچووك و گەورەیی بپارێزرێت و هەمووان سوود لە دەسكەوتەكانی گەشەپێدان وەرگرن و ئاسایشی سەرجەم وڵاتا نو گەلان بپارێزرێت.
ــ جەختكردن لە سەر چەمكی "چارەنووسی هاوبەش" كە بۆ یەكەمین جار لە ساڵی 2011 لە بەڵگەنامەی "گەشەپێدانی ئاشتییانەی چین" ئاماژەی پێكرا و دواتر لە هەردوو كۆنگرەی هەژدە و نۆزدە و بیستی حزب جەختی لەسەر كرایەوە و مەبەستی ئەمینداری گشتی حزبیش لەچارەنووسی هاوبەش، تێكڕای كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییە و بواری چارەنووسی مێژوویی و چارەنووسی گەشەپێدان و بەرژەوەندییەكان و بونیاتنانی ژێرخان دەگرێتەوە.
ــ تێڕوانینی نوێ بۆ چەمكی بەرژەوەندی نیشتمانی بەجۆرێك هەست بە جیاوازیی نێوان تێڕوانینی كۆن و كلاسیك لە چەمكی بەرژەوەندیی نیشتمانی و چەمكی نوێخوازانەی بكرێت، ئەمەش لە سەر بنەمای هاوسەنگیی نێوان نموونەیی و واقیعبینی و كۆكردنەوەی بەرژەوەندییەكان و عەدالەت و لەبەرچاوگرتنی بەرژەوەندیی بەرامبەر لە كاتی كاركردن بۆ پاراستنی بەرژەوەندیی نیشتمانی. لەم ئاراستەیەدا دەكرێ بە هاوسەنگی مامەڵە لەگەڵ بواری ڕەوشت لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ بواری بەرژەوەندییەكان بكرێت و بەردەوام ڕەچاوی عەدالەتی نێودەوڵەتی و دۆستایەتی نێوان دەوڵەتان و گەلان بكرێت.
ــ خستنەڕووی چەمكی ئاسایشی نیشتمانی چین، كە بریتییە لە ئاسایشی گشتگیر و هاوبەش و هاریكار، دوور لە بنەماكانی شەڕی سارد و پێشێلكردنی سەروەریی وڵاتان، بەڵكو جەختكردنەوە لە سەر كاری هاوبەش بۆ ئەنجامدانی هەنگاوی پێویست، كە لە بەرژەوەندیی گەلاندا بێت.
ــ دانانی گەل لە پێشینەی پێوەرەكانی داڕشتنی سیاسەتی دەرەكی، بەجۆرێك سەرجەم حكومەت و گەلانی جیهان لە یەك ئاستدا بن.
ــ بایەخدانی تەواو بە هاریكاری نێوان دەوڵەتانی بەشداربوو لە "بریكس" كە یەكەمین كۆبوونەوەی باڵای لە سەر ئاستی سەرۆكایەتی لە ساڵی 2009 دا لە روسیا بەست و كار بۆ دانانی سیستمێكی نوێ لە بەڕێوەبردنی ئابووری جیهاندا دەكات.
ــ گرنگیدان بە گەشەپێدان و هاریكاریی هەرێمایەتی لە رێگای رێكخراوەی شەنگهای بۆ هاریكاری، كە رێكخراوێكی نێودەوڵەتییە و كار بۆ هاریكاری هەرێمایەتی وڵاتانی چین و كازاخستان و قیرغیزستان و روسیا و تاجیكیستان و ئۆزبەكستان دەكات و لە ساڵی 2001 دا لە شەنگهای دامەزرا و كار بۆ چەسپاندنی متمانە و كاركردن دژ بە تیرۆر و بازرگانیی ماددە هۆشبەرەكان و كار بۆ هاریكاریی سیاسی و ئابووری و بازرگانی دەكات.
ــ جەختكردنەوە لە سەر گرتنەبەری رێوشوێنی ئاشتییانە بۆ چارەسەركردنی گرفت و ناكۆكییەكان. ئەم بۆچوونەش ڕەنگدانەوەی واقیعبینییە لە سیاسەتی دەرەكی چین و خوێندنەوەی ئاراستەی پەرەسەندنی وەزع و شوێنی چین لە نەخشەی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتیدا و لەو ڕوانگەیەوە كە چین سنووری وشكایی و دەریایی لەگەڵ بیست دەوڵەتدا هەیە، ئەمەش وا دەخوازێ، كە رێگای دۆستانە و لەیەكتر حاڵیبوون بگرێتەبەر، بۆ چارەسەركردنی هەر كێشەیەك لە نێواندا ڕووبدات.
لە بیستەمین كۆنگرەی حزبدا ساڵی 2022 شی جین بینگ ئاماژەی بە بنەماكانی حەوكەمی جیهانی كرد و وتی:
ئێمە بەدڵسۆزی و بەدڵەوە داوا لە وڵاتانی جیهان دەكەین، كە بەها هاوبەشەكانی هەموو مرۆڤایەتی بەرەوپێش ببەن، لەوانەش ئاشتی، گەشەپێدان، دادپەروەری، دیموكراسی و ئازادی، بۆ بەرزكردنەوەی لێكتێگەیشتن و خۆشەویستی لە نێوان گەلانی وڵاتانی جیاوازدا، ڕێز لە فرەچەشنی شارستانیەتەكانی جیهان بگرن، دڵنیابن لەوەی كە لێكتێنگەیشتنی شارستانییەكان لە ڕێگەی ئاڵوگۆڕی نێوان شارستانییەكانەوە تێدەپەڕن. بۆ تێپەڕاندنی جیاوازیی شارستانی لە ڕێگەی فێربوونی یەكترەوە و بەرزبوونەوە لە سەرووی چەمكەكانی باڵادەستی شارستانی لە ڕێگەی پێكەوەژیان لە نێوان شارستانیەتەكاندا، دەتوانین بەهاوبەشی ڕووبەڕووی هەموو ئاستەنگە جیهانییەكان ببینەوە.
پرنسیپەكانی حەوكەمەی جیهانی بریتین لە:
پاراستنی یەكسانی سەروەری وڵاتان و بەشداریی هاوسەنگ لە حوكمڕانی نێودەوڵەتی و پابەندبوون بە سەروەریی یاسای نێودەوڵەتی و ئامانج و پرنسیپەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و پشتبەستن بە یاسای نێودەوڵەتی بۆ چارەسەركردنی كێشەكان و پەیڕەوكردنی فرەیی ڕاستەقینە و پابەندبوون بە پێشخستنی گەلان و بە میتۆدێك، كە مرۆڤ لە پێشەوەی ئامانجەكاندا بێت. هەروەها جەختكردن لەسەر ئەنجامدانی پراكتیك لە ئاراستەكردنی حەوكەمەی جیهانیدا، كە ناكرێ تەنیا وەك درووشم یان لە چوارچێوەی گوتاربێژیدا تەماشابكرێت.
ئەو پرنسیپانە، كە كڕۆكی دەستپێشخەریی حەوكەمی جیهانییە، بە هیچ شێوەیەك مانای ئاشتی ئیمپریالیزمانە ناگەیەنێت، بەڵكو تێكۆشانە دژ بە ئیمپریالزمی هاوچەرخ بەشێوەیكی عەمەلی و كاركردنە بۆ كۆكردنەوەی فراوانترین ناوەندی جیهانی لەم تێكۆشانەدا و پچڕاندنی بازنەی درووشمە بەرەو كاری كردەیی.
