بە ڕوونی
كاوە مەحموود
دوای دە ساڵ لەسەر درووستبوونی
دەوڵەتی خیلافەی داعش كۆتاییهات، بەڵام دەرئەنجام و كاریگەریی كارە تێكدەرەكانی تا ئێستا ماون
لە 29ی حوزەیرانی 2014، ڕِێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێڕاق و شام، كە پاشخانی درووستبوونی بۆ پرۆژەی ئەبوموسعب بەغدادی و ڕێكخراوەی (التوحید والجهاد) و پەیەوەندییەكانی بە ڕێكخراوی (القاعدە) و، درووستبوونی (ئەنجوومەنی شورای موجاهدین)، كە چەترێكی گردبوونەوەی چەندین رێكخراوی تیرۆریست بوو دەگەڕێتەوە، دامەزراندنی دەوڵەتی خیلافەی ئیسلامی لە مزگەوتی نور لە شاری موسڵ دوای گرتنی ئەو شارە، ڕاگەیاند.
لە ماوەیەكی ئێجگار كورتدا چەكدارەكانی دەوڵەتی خیلافە ناوچەیەكی فراوانیان لە سوریا و عێڕاق گرت و، لە 3ی ئابی هەمان ساڵدا، شاڵاوی دڕندانەیان بۆ سەر شار و چیای شنگال كرد و، لەوێشدا دزێوترین شاڵاوی جینوساید دژ بە ئێزیدییەكان ئەنجام درا و، جگە لە ناچاركردنیان بۆ وازهێنان لە ئایینی خۆیان و هەزاران ئێزیدی لە گۆڕی بە كۆمەڵدا شەهیدكران و، بەشێك لە منداڵ و ژنان لە بازاڕەكانی دەوڵەتی خیلافە بۆ فڕۆشتنی كۆیڵە هەڕاجكران و، ئەم تاوانانەش هاوكات بوو لەگەڵ تاوانەكانی دیكەی چەكدارانی دەوڵەتی خیلافە، وەك سەڕبڕینی پێشمەرگە و فڕۆكەوانێكی ئەردەنی و كەسانی دیكە.
لە 14ی ئەیلولی 2014 هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژ بە تیرۆر سەرەتا بە بەشداری دوانزە دەوڵەت و دووایش بوو بە 87 دەوڵەت ڕاگەیەنرا و، شەڕ دژ بە داعش بە بەشداری هێزی پێشمەرگە باشور و ڕۆئاوا دەستیپێكرد و، بە گرتنی (البوغاز) لە سوریا لە ساڵی 2019، دەوڵەتی خیلافە كۆتایهات و، درووشمی (دەوڵەتی ئیسلام دەمێنێتەوە) كە ئەبو محمد عدنانی لە 2014 ڕایگەیاند، بوو بە دروشمس (قایل بە ئەنجام و ئارامگرتن) كە لە 2019 دوای گرتنی (البوغاز) ئەبوبكر بەغدادی خەلیفەی دەوڵەت ڕایگەیاند.
كارە تیرۆریستییەكانی دەوڵەتی خیلافە لە ماوەی ئەو پێنچ ساڵەدا جیاوازی بەرچاوی لەگەڵ كارە تیرۆریستەكانی گرۆپەكانی ئیسلامی سیاسی توندڕەوی دیكە هەبوو، بەتایبەتی لەم بوارانەدا:
ــ دەستبەسەراگرتنی ناوچەیەكی فراوان لە دوو دەوڵەت، كە عێڕاق و سوریا بوو.
ــ كۆكردنەوەی زیاتر لە 40 هەزار چەكداری توندڕەو لە110 دەوڵەت.
ــ درووستكردنی دیاردەی (ژنانی خیلافە)، كە ڕۆڵیان لە كارە تیرۆریستییەكان دەبینی.
ــ ئاڵودەبوون بە خوێنڕشتن و بە زیادەڕۆیی لە ئەنجامدانی كاری دڕندەیی، وەك سەڕبڕینی خەڵك بە شمشیر و سوتاندن و تۆماركردنی ئەو كارانە بە شێوەی ڤیدیۆ و وێنەی ئاستی بەرز و بڵاوكردنەوەیان.
ــ نەهێشتنی دیاردەی مەدەنیەت و تێكدانی باڵاخانە و هەر دیاردەیەك، كە شوناسی شارستانی پێوەبێت.
ــ فەرزكردنی تەرزێك لە ژیان و هەڵسوكەوت لەسەر خەڵك و سزادانی توندی هەر یەكێك سەرپێچی لەو رێسایانە بكات، كە ڕەنگدانەوەی توندترین قوتابخانەكانی فقهی ئیسلامی بوون.
ــ لێهاتوویی لە بواری پروپاگندە و بوونی توانا و ئاستێكی باڵا لە بەكارهێنانی كۆمپیوتەر و ئامرازەكانی و تۆڕەكانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و گەیاندنی هەواڵ و كارەكانیان بۆ تەواوی جیهان.
لە ماوەی پینچ ساڵی كاری سەربازی دژ بە داعش، دەوڵەتی خیلافە لە ساڵی 2019 كۆتایهات، بەڵام خودی ڕێكخراوی داعش لە لایەك و دەرئەنجام و كارتێكردنی كارە تیرۆریستییەكانی لەسەر ڕەوشی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە ناوچەكانی حوكمرانی پێشتری داعش، كۆتایی نەهاتووە.
تا ئێستا چارەنووسی هەزاران ئێزیدی، كە جینوسایدكران دیار نییە. قوربانییەكان بە پێی پێویست قەرەبوو نەكراونەتەوە. ململانێی سیاسی و بوونی بارگرژی، ڕەوشی ناوچەی شنگالی ئاسایی نەكردۆتەوە.
بە دیوێكی دیكەوە، تا ئێستا پانزە هەزار چەكداری داعش لە سوریا و عێڕاق ماون و، جگە لە بوونی پەنجا هەزار خێزانی داعش لە خەیوەتگای هۆڵ كە لە لایەن هێزەكانی قسد چاودێری دەكرێن و بە بۆبمێكی كاتی دەژمێردرێن.
تا ئێستا ئەوانەی تاوانی جینوسایدیان ئەنجام داوە، كە بە هازارانن نە لە دادگایەكی ناوخۆیی و نە لە دادگایەكی نێودەوڵتی، دادگایی نەكراون.
چالاكییەكانی داعش وەك ڕێكخراوێكی تیرۆریستی كۆتایی نەهاتووە و، تەنیا لە ساڵی 2023 زیاتر لە (1121) كاری تیرۆریستی سەربازی، كە (4770) قوربانی لێكەوتووە لە لایەن سەرجەم چەكدارەكانی داعش لە جیهاندا بە پێنچ لقەكەی لە ئەفریقیاوە، ئەنجامدراوە و، لقی خوراسانی داعش دووا كاری تیرۆریستیان لە 22ی ئاداری 2024 لە مۆسكۆ ئەنجام دا، جگە لە كارە تیرۆریستەكانی ئەو چەكدارانە لە ناوچەكانی نێوان پێشمەرگە و سوپای عێڕاق كە بەردەوامە.
لە ئاكامی خستنەڕووی ئەم تابلۆیە دەردەكەوێت، كە تا ئێستا داعش مەترسییەكی گەورەیە لە سەر ڕەوشی كوردستان و عێڕاق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تەواوی جیهان. هۆكاری سەرەكی مانەوەی ئەم مەترسییەش بۆ چەندین هۆكاری جیاواز دەگەڕێتەوە كە بەشێكیان لە ئاستی ناوخۆیی وڵاتێكی دیاریكراودایە و بەشێكی دیكەیان پەیوەندی بە ڕەوشی ئاڵۆزی جیهان و شكستی كۆمەڵگای نێودولەتییە لە چارەسەركردنی كێشەكان و، ئەمەش جیهانی خستۆتە سەردەمێكی بەردەوامی توندوتیژی و تیرۆرەوە و، ئەوەی كە لە ناوچەی ڕۆژهەلاتی ناوەڕاستدا دەكرێ مانەوەی ئایدیۆلۆجی توندترین قوتابخانەی ئیسلامی سیاسییە و، لە هەر كاتێكدا زەمینە بۆ بەردەوامبوونی تیرۆریستان بە ناونیشانی داعش یان لە ئایندە بە هەر ناونیشانێكی دیكە، هەیە.
تا ئێستا بە هۆی نەبوونی حوكمرانی باش و قوڵبوونەوە و ئاڵۆزبوونی كێشە ناوخۆییەكان، ژینگەی لەبار بۆ كاری توندوتیژی و ژیانەوەی شانە نووستووەكان و دامەزراندنی ڕێكخراوی تیرۆریستی نوێ لە ئارادایە.
تابلۆی ئەم ڕەوشە ناهەموارە هاوكاتە لەگەڵ نەبوونی پرۆسەیەكی ڕوون بۆ ڕۆشنفیكری و مۆدێرنەتە و عەقلانیەت لە پانتایی گشتی كۆمەڵگاكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە كۆمەڵگای كوردستانەوە.
لێرەشدا ناكرێ زەنگی مەترسی لە بەردەوامبوون و زیندوبوونەوەی تیرۆر لێنەدرێت و، هێزی سیاسی خەمخۆر بۆ دیموكراسی و ئازادی و ئایندەی پیشكەوتن و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی، بێباكانە مامەڵە لەگەڵ ئەگەرەكانی ئێستا و ئایندە بكەن.
