بە ڕوونی
كاوە مەحموود
فەلسەفەی مێژوو لای ماركس
بەشی چوارەم
پرنسیپی سێیەم/ ئەو چەمكەی بە تەواكەر بۆ پرنسیپی یەكەمی فەلسەفەی مێژوو لای ماركس دادەنرێت و، دوواتریش فەیلەسوف و بیرمەندە ماركسیستەكان لە سەر بنەمای گۆڕانكارییەكان لە واقعی كۆمەڵایەتی، لێكدانەوە و شیكردنەوەی هزری قۆڵیان بۆ كردووە، چەمكی ژێرخانی ئابووری و سەرخان و، پەیوندی نێوان ئەو دوو بەشەیە.
ململانێی چینایەتی تەنیا لەسەر بنەمای بەرهەمهێنان لە قۆناغێكی مێژووییدا و بە ڕچاوكردنی بنكەی ئابووری، كە مەبەستمان پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان و هێزی بەرهەمهێنانە ڕاناوەستێت. چەمكی ململانێی چینایەتی لای ماركس بۆ شیكردنەوەی بنەمای كەلتووری و كۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆجی سیاسی و هزری و پەیوەندییان لەگەڵ بنكەی ئابووریدا، دەگرێتەوە.
پەیوەندی نێوان بنكەی ئابووری و ژێرخان لەگەڵ سەرخانی كەلتووری و كۆمەڵایەتی و سیاسی و هزری لە ئەزموونی پێشتری خوێندنەوەی هزری هەندێ پارتە كۆمۆنیستەكان، بەتایبەتی ئەوانەی پێشتر لە حوكمرانیدا بوون و، هەندێ جار لە ئاكامی هەندێ وەرگێران بۆ دەقەكانی ماركس سەبارەت بە پەیوەندی نێوان ژێرخان و سەرخان، جۆرە شێوازیكی تەقلیدی لە خستنەڕووی پەیوەندی چەمكەكان درووست بووە. بنەمای ئەم خوێندنەوە تەقلیدییە لەوەوە هاتبوو، كە ئابووری بنكەی سەرەكییە و سەرجەم بابەتەكانی سەرخان ڕەنگدانەوەی ژێرخانە، كە ئەو سەرخانە بەرهەمدەهێنێت.
ئەلتۆسیر (1918ـ1990) لە لێكدانەوەكانیدا بە ڕوونتر باسی لە چەمكی پەیوەندی نێوان ژێرخان و سەرخان كردووە، كە ئەركی سەرخان بەرهەمهێنانەوەی ژێرخانە، كە لە خودی خۆیدا ناتەواوە و، سەرخان ڕۆڵی تەواوكەر و پاساوهێنانەوە و بەرهەمهێنانەوەی ژێرخان دەبینێت و، بەم جۆرە سەرخان لە پێناوی خودی ژێرخان درووست دەبێت و، ئەركی سەرخان لە نێو خودی ژێرخاندایە، كە خۆی توانای بەرهەمهێنانەوەی خودی خۆی نییە.
بەم جۆرە لە فەلسفەی ماركسیزمدا، چەمكی ژێرخانی ئابووری بە سەرپێی لە ئاستەكانی كەلتوور و سیاسەت و ئایدیۆلۆجیا و بوارەكانی دیكەی سەرخان جیاناكرێتەوە و، لێكدانەوەی ڕەوشی كۆمەڵگا لە قۆناغێكی مێژوویی دیاریكراودا، پێویستی بە خوێندنەوەیكی گشتیر و هەمووكی هەیە.
ئەنتۆنیو گرامشی (1891ـ1937) یەكێكە لە فەیلەسوفە ماركسیستەكان، كە تێزەكانی لە بواری بابەتی سەرخان گۆڕانكارییەكی چلۆنایەتی لە هزری سیاسیی هاوچەرخدا ئەنجام دا. بە پشتبەستن بە بنەماكانی میتۆدی ماركسیزم گرامشی چەمكی هەژموون یان باڵادەستی (Hegemony) داڕشت، كە تا ئێستا بەها و چوستی خۆی، وەك تیۆری سیاسی هاوچەرخ لە دەستنەداوە و، بە هۆكارێكی نەبوونی شۆڕشی كۆمەڵایەتی لە دەوڵەتە سەرمایەدارییە ڕۆژئاواكان دادەنرێت.
پێناسەی چەمكی (هەژموون) لای گرامشی بریتییە لەوەی چینێكی دەسەڵاتدار لە ڕێگای خودی خۆیەوە، یان لە ڕێگای هاوپەیمانی لەگەڵ چین و توێژی كۆمەڵایەتی دیكە سەرجەم كۆمەڵگا و ئاراستەی بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی تیایدا كۆنتڕۆڵ دەكات. بە پێی بۆچوونی گرامشی ئەم ئاراستەیەی سەرمایەداری لە كۆنتڕۆڵكردن، تەنیا لە ڕێگای ئامرازەكانی هێزبەكارهێنانەوە، وەك هێزی ئاسایش و سوپا و دادگا و بەندیخانە و....هتد، ئەنجام نادرێت و، هاوكات لەگەڵ ئامرازی هێز، هەژموونی سەرمایەداری بریتییە لە ئاراستە و سەركردایەتی و كۆنتڕۆڵكردن و سەپاندنی نەریت و كەلتوور و بەهای چینە حوكمكراوەكان لە ڕێگای سنووردانان بۆ نەریت و ڕەوشت و كۆنتڕۆڵكردنی بیركردنەوەی حوكمكراوەكان، بە جۆرێك لەگەڵ ئەو وێنە و سیمایەی چینی دەسەڵاتدار دەیەوێت بگونجێت.
پەیڕەوكردنی چەمكی هەژموون جۆرێك لە سەقامگیری كۆمەڵایەتی لە قۆناغێكی دیاریكراودا درووست دەكات و هەرچەندە مانای ئەوە ناگەیەنێت، كە ململانێی سیاسی بە پلەی جۆراجۆر درووست نابێت، بەڵام سەرمایەداری ئەو توانایەی دەبێت ململانییەكان بە ئاراستەیەكی هێمن لە بواری مانەوەی ئایدیۆلۆجیای باو وسەروەر ببات و، كێشەكان بە دانوستانی لۆكاڵی و دەستبەرداربوون لە هەندێ بەرژەوەندی بچووك چارەسەر بكرێت و، بەم جۆرە بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی لەو سنوورەی لە سەرمایەداریدا بۆی دەستنیشانكراوە تێناپەڕێت و، بە هیچ شێوەیك مەترسی گەورە لەسەر بنەمای ئابووری سەرمایەداری و بەرژەوەندی ئابووری چینی دەسەڵاتدار درووست نابێت.
لە پرۆسەی بە نەرمی هەژموون سەپاندن، بەرهەمهێَنەرانی هزر و كەلتوور لە كۆمەڵگا لە بواری ئەدەب و زانست و ڕاگەیاندن و یاسا ئەركی بەردەوامبوونی هەژموون و پاراستنی هاوسەنگیی باو، دەگێڕن.
گرامشی لە تەواوكردنی چەمكی هەژموونی سەرمایەداری ئاماژەی بە ڕۆڵی (ڕۆشنبیری ئۆرگانیك)ی كرد، كە ڕۆڵی ڕۆشنبیری شۆڕشگێرە لە پرۆسەكانی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی لە ڕێگای قایلنەبوون بە كەلتووری سەپاو.
مێژوونووسی ماركسیستی بەریتانی بیری ئەندرسۆن خاوەنی كتێبەكانی (لەسەر ڕێڕەوی ماتریالزمی مێژوویی... دەوڵەتی ئیستبدادی ڕۆژهەڵات... بنەماكانی پۆستمۆدێرنزم)، سەرجەم بەرهەمەكانی هەوڵدانە بۆ تێگەیشتن و هەڵوەشاندنەوەی سۆسیۆلۆجیای كۆمەڵگا هاوچەرخەكانی سەرمایەداری و، بە میراتگری گرامشی و لۆكاش و ئەلتۆسیر لە بواری هزری سیاسی دادەنرێت، جەخت لەوە دەكاتەوە، كە بە بنەمای ماركسیسزمێكی نەریتی، ناكۆكی و ململانییەكانی سەرمایەداری هاوچەرخ بە ڕوونی لێكنادرێتەوە.
ئەندرسۆن لە میانەی خوێندنەوەی بۆ پەرەسەندنەكانی ڕەوشی سیاسی لە وڵاتانی ئەوروپای ڕۆژئاوا و هیندستان و بەریتانیا، كە تەمەنی سەرمایەداری تیایدا لە سێ سەدە زیاترە و، بە پشتبەستن بە ماتریالزمی مێژوویی پرۆژەیەكی هزری لە بواری شیكاری مێَژوو ــ سۆسیۆلۆجی خستەڕوو، كە گفتوگۆیەكی فراوانی لە ناوەندەكانی چەپی ئەوروپا درووست كرد.
بۆچوونەكانی ئەندرسۆن پەیوەندی بە بابەتی حەتمیەتی مێژوویی (Histotical determinism) و بابەتی هەژموونەوە هەبوو ، كە باس لە پاشخانی مێژوویی بابەتی هەژموون لە سەردەمی ململانێكانی سەردەمی گریكەكان تا "ئیمبراتۆری" ئەمەریكای ئێستا و ئەزموونی چەپ و حزبی كۆمۆنیست لە سۆڤیەت و ئەزموونی شۆڕشە چەپگەریكانی ئەوروپا، دەكات.
لە ڕوانگەی هەڵسەنگاندنی سەرجەم ئەو ئەزموونانە، ئەندرسون پێی وایە پرۆسیسی هەژموون لە كۆمەڵگا جیاوازەكاندا بە شێوەیكی مێژوویی بریتییە بووە لە بەكارهێنانی لۆجیكی هێزبەكارهێنان بە هاوسەنگی لە كاركردن بۆ ڕازیكردن و قەناعەتكردن بە بەرامبەر لە ڕێگای فشاری نەریت و كەلتوور و بەهای كۆمەڵایەتییەوە.
جیاوازی نێوان ئەندرسۆن و گرامشی لە چەمكی هەژموون لەوەدایە، كە گرامشی ئەم چەمكەی بۆ لێكدانەوەی ناوخۆیی كۆمەڵگاكان بەكارهێناوە و، ئەندرسۆن بۆ لێكدانەوەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و ناكۆكی نێوان نەتەوەكان بەكارهێناوە.
پەیوەندی دیالكتیكیانەی نێوان ژێرخان و سەرخان و بە پشتبەستن بە چەمكی هەژموون بەو شێوازەی گرامشی و ئەندرسون باسیان كردووە، جەختكردنەوەیە لەسەر بۆچوونەكانی ماركس، كە ئاماژە بەوە دەكات (خەڵك لە میانەی بەرهەمهێنانی كۆمەڵایەتی لە ژیاندا دەچنە نێو پەیوەندی سنووردار و پێویست و سەربەخۆ لە ئیرادەی خۆیان، كە لە گەڵ قۆناغێكی دیاریكراو لە پەرەسەندنی هێزی بەرهەمهێنانی ماددییان دەگونجێت).
سەرخان لای ماركس جگە لە دامەزراوە سیاسی و یاساییەكانی دەوڵەت، بۆچوونە سیاسی و ئایینی و ڕەوشتی و فەلسەفییە سەپێنراوەكان دەگرێتەوە و، پەیوەندییەكی دیالكتیكیانەی لەگەڵ ژێرخانی ئابووریدا هەیە، كە تەنیا لە شێوازەكانی بەرهەمهێنانی پیشەسازی و چالاكی دارایی كۆناكرێتەوە و تەشكیلەی ئابووری كۆمەلایەتی جگە لە بەرهەمهێنانی ماددی، بنیاتێكی دیاریكراوەی كۆمەلایەتی و پەیوەندی نێوان خەڵَك و نێوان ئەوان سروشت دەگرێَتەوە.
