بە ڕوونی
كاوە مەحموود
فەلسەفەی مێژوو لای ماركس
بەشی پێنجەم و كۆتایی
چوارەمین پرنسیپ، كە وەك میتۆدێك بنەمای فەلسەفەی مێژووە لای ماركس بەندە بە پەیوەندی ئۆرگانیكی نێوان شێوازی بەرهەمهێنانی كۆمەڵایەتی و، تەواوی كۆمەڵگا لە قۆناغێكی دیاریكراودا، كە پێویستە بە ئاستێكی گشتگیر تەماشا بكرێت.
لە نێو هەر كۆمەڵگایەكدا لە سایەی شێوازی بەرهەمهێنانی كۆمەڵایەتی دیاریكراودا پەیوەندی ناوخۆیی و پەیوەندی دەرەكی هەیە، كە لە سایەی یاساكانی ناكۆكی و ململانێ و دژبەیەكەكان لە جۆرە كارلێكیدان و، دەبنە مایەی سەرەكی گۆڕانكاری.
ئەو گۆڕانكارییە دوو ئەگەر و ئاراستەی ناكۆك بە یەكتر بە خۆوە دەگرێت. ئەگەر و ئاراستەی ئەرێنی بنیاتنان و بەرزبوونەوە و، ئەگەر و ئاراستەی نەرێنی وێرانكاری.
ماركس لە مانیفێستی كۆمۆنیستیدا ئاماژەی بەم بابەتە كردووە و نووسیوێتی: كۆمەڵگاكان لەناو خۆیاندا دەچنە ناو دژبەیەكەوە و، ئەو دژایەتییانە دەتوانن كۆمەڵگا بەرەو پێشكەوتن ببەن، یان دەتوانن كۆمەڵگا تێكوپێكدەن.
ئاماژەكردنی ماركس بۆ دوو ئاراستەی جیاواز و ناكۆك، جەختكردنەوەیە لەسەر ڕۆڵی سەرەكی مرۆڤ لە ململانێ و لە دەستنیشانكردنی چارەنووسەكان، دوور لە مسۆگەركردنی ئاكامی پێشوەختانەی ئەرێنی و چەمكی حەتمیەت و بێ چەندوچوونی سەركەوتن.
بەم جۆرە ماركس لە فەلسەفەی مێژوودا جیاوازی نێوان چەمكی پێداویستی و چەمكی مسۆگەری یان (حەتمەیت) دەكات و، لەسەر ئەم بنەمایەش تەماشای مێژووی شارستانی جیهانی كردووە، كە یەكسانە بە مێژووی ململانێی چینایەتی و، لە هیچ كاتێكدا بە شێوەیەكی میكانیكی تەماشای حەتمەیەتی مێژووی نەكردووە، بەڵكو وەكو چەمكێك لە شوناسی ململانییەكان و ئاراستەبوونیان جیاناكرێتەوە.
پێنجەمین پرنسیپی تەواوكەر بۆ كلیلەكانی شیكردنەوەی فەلسەفەی مێژوو لای ماركس ئاماژەكردنە بەوەی قۆناغە مێژووییەكان بە چەند ساڵ و چەند سەدە دەستنیشان ناكرێت. پێوەری جیاكردنەوەی هەر قۆناغێك بە شێوازی بەرهەمهێَنانەوە بەندە و، لە هەر قۆناغێكدا شێوازێكی سەرەكی بەرهەمهێنان دێتە كایەوە و پاشماوەی شێوازەكانی پێشتری خۆی لەگەڵیدا تێكەڵ دەبێت.
شێكردنەوەی ماركس بۆ شێوازەكانی بەرهەمهێنان، ڕاستەوخۆ بەندە بە تێڕوانینی ماركس بۆ مرۆڤ. ئەم تێڕوانینە لە نووسینە سەرەتاییەكانی و لە (دەستنووسەكانی پاریس) ساڵی 1844 هاتووە و، بەو پێیە مرۆڤ بوونەوەرێكی بایلۆجی كۆمەڵایەتی و بەرهەمهێنە و لە چوارچێوەی پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتیدا دەژی و مێگەل نییە.
ماركس لە كتێبی (تێزەكان سەبارەت بە فیورباخ) ئاماژە بەوە دەكات، كە مرۆڤ بریتییە لە سەرجەم پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكانی و، تەنیا هەبوو نابینێت، بەڵكو ئەوەی لە بووندا دەشێ بێَتە كایەوە دەبینێت و، ڕێگای گۆڕینی دادەنێت و، پێش هەموو شتێكیش بژێوی ژیانی بەرهەم دەهێنێت.
ژینگەی كۆمەڵایەتی بەشێكە لە بەرهەمی مرۆڤ و لە ئاكامی چالاكی مرۆڤدا گۆڕانكاری بەسەردا دێت و، لە هەمان كاتدا ئەو ژینگە بەرهەمهێن و گۆڕدراوە، گۆڕانكاری لە مرۆڤدا دەكات و، پەیوەندی هەردوو جەمسەری هاوكێشەكە دیالكتیكیانەیە و، ئەمەش پۆختە و كڕۆكی مێژووە.
توانای بەرهەمهێنان لە هەر قۆناغێكی مێژوویدا بریتییە لە توانای بەرهەمهێنەرەكان لە بواری تەكنەلۆجیا و مەرجەكانی بەرهەمهێنان و زانست و هوشیاری و لێهاتوویی و كارامەیی و ئامرازەكانی بەرهەمهێنان، كە تێكرای ئەم بابەتانە لای ماركس بریتییە لە هێزی بەرهەمهێنان.
پەرەسەندنی سەرجەم قۆناغەكانی مێژوو لای ماركس ئەوە دەردەخات، كە ئاستی پەرەسەندنی هێزی بەرهەمهێنان لە پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان خێرا ترە، بەڵام لە هەمان كاتدا هێزی بەرهەمهێنان لە نێو ئامێزی پەیوەندییەكانی بەرهەمهێناندایە.
بوونی دۆخی سەقامگیری بریتییە لە هاوسەنگی و گونجانی پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان لەگەڵ هێزەكانی بەرهەمهێنان و، كاتێكیش پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان لە دۆخی بوون بە ئامێز بۆ بەربەست لە بەردەم هێزەكانی بەرهەمهێنان گۆڕانكاری بەسەردا دێت، ئەوا هێزەی بەرهەمهێنان لە گەشەكردنی خۆی ڕاناوەستێت و كۆتوبەندی پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان دەشكێنێت و، كار بۆ بەرهەمهێنانی پەیوەندییەكی بەرهەمهێنانی گونجاو لەگەڵ ئاستی گەشەكردنیدا، دەكات.
ئەم تێكشكانە و گۆڕانكارییە بابەتێكی خۆڕسكی نییە و هۆشمەندی و هوشیاری چینایەتی ڕۆڵی تێدا دەبینێت و، ئەمەش كرۆكی ململانێی چینایەتییە.
لەم حاڵەتەدا ململانێی چینایەتی بریتییە لە ململانێی هێزی چینێكی بەرهەمهێنانی خاوەن هۆشمەندی چینایەتی دژ بە پەیوەندییەكی بەرهەمهێنان، كە چینێكی دیكە لە دەسەڵاتدا داكۆكی لە مانەوەی دەكات و بوار بە گۆڕانكاری نادات.
لە مێژووی شارستانی مرۆڤایەتیدا ناكرێ بە عەقلیەتی مسۆگەربوونی سەركەوتن واتە (حەتمەیەت) وەكو یاسایەك تەماشای فەلسەفەی مێژوو بكرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا ڕێڕەوی پەرەسەندنی ئاسا لە مێژوودا ئاماژەی بەوە كردووە، كە پەرەسەندنی ئاسایی هێزەكانی بەرهەمهێنان بەربەستەكانی پەیوەندی كۆنی بەرهەمهێنان وەلادەنێت و جۆرە پەیوەندییەكی نوێی بەرهەمهێنان، كە لە بەرژەوەندی پەرەسەندنیدا بێت، دەخوڵقێنێت.
ئەم گۆڕانكارییە لە قۆناغێكی مێژوویی مرۆڤایەتی بۆ قۆناغێكی دیكە لە ڕێگای چەمكی شۆڕشەوە ڕوویداوە، كە لای ماركس شۆڕش بنەمایەكی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتییە بە مانا مێژوویەكەی و یاوەری پەرەسەندنی مێژوو بووە.
شەشەمین پرنسیپ لە میتۆدی فەلسەفەی مێژوو لای ماركس بابەتی پرۆسەی پێگەیشتنی مێژووە، كە ئەم پرنسیپەش نزیكە لە تیۆری (هەڵبژاردنی سروشتی) چارلز داروین.
لە ڕوانگەی ماركسەوە ئاراستەی هێڵی گشتی مێژوو بەرەو پەرەسەندنە و، كاتێكیش هێزی بەرهەمهێنانی نوێ لە گەشەكردندا دەبێت، ئەوا چاوەڕێی پەیوەندی بەرهەمهێنانی نوێ و پەرەسەندووتر دەكرێت.
ماركس تێگەیشتنی خۆی بۆ پرنسیپ و كلیلەكانی فەلسەفەی مێژوو بە جۆرێكی كراوە خستەڕوو، كە مێژوو بە داخراوی لێكنەدرێتەوە و، چەمكی پەرەسەندنیش كۆتایی نایەت. بەم جۆرە ماركس لە تێڕوانینی دۆگمایی بۆ خستنەڕووی فەلسەفەی مێژوو دووركەوتەوە و، نەهات مێژوو لە قاڵپ بدات و، پەنای نەبردە بەر تاكە هاوكێشەك و گشتاندنی لەسەر پرۆسەكانی گۆاستنەوەی كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە قۆناغێكەوە بۆ قۆناغێكی دیكە، بەڵكو پێی وابوو پرۆسەی گواستنەوە لە ناوچەی جیاوازدا كارێكی ئاڵۆزە و لە فەلسەفەی مێژوودا ناكرێ پەرەسەندن و گۆڕانكاری لە قاڵب بدرێَت.
فەلسەفەی مێژوو لای ماركس بابەتێكی داخراوی ئایدیۆلۆجی نەگۆر نییە و، تەنها ئەزموونی پرۆسەی مێژوویی ئەوروپا بناغەی بنەما فەلسەفییەكانی مێژوو لای ماركس نەبوو و، لە كتێبی (گرۆندریسە) ماركس باس لە شێوازی بەرهەمهێنانی ئاسیایی و سلاڤی دەكات، بۆیە ئەو فەلسەفەیە بریتییە لە میتۆدێك، كە چەندین پرنسیپ و كلیلی لێكدانەوەی بە خۆ گرتووە و، بوو بە زەمینەی بەرهەمی هزری لای بیرمەندە ماركسیستەكانی دوای ماركس، لەوانەش لۆكاش و گرامشی و ئەلتۆسیر و بێری ئەندرسۆن و سەمیر ئەمین.
