محەمەد حەمەساڵح تۆفیق
بەشی دووەم
جینۆسایدی ئەرمەن
ئەرمەن وەك كورد گەلێكی غەدر لێكراوی مێژووە و ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی و بەتایبەتی لەسەردەمی سوڵتان عەبدولحەمیددا سیاسەتی لەناوبردن و قڕكردنی دەرهەق پەیڕەوی كرد و دوای ئەویش حكوومەتی توركە لاوەكانی سەر بە "جەمعییەتی ئیتیحاد و تەرەقی"، كە لە ساڵی 1908وە بە كردەیی دەسەڵاتیان گرتبووە دەست، درێغیی لە كوشتن و ئاوارەكردنیان نەكرد و جێی داخیشە كورد لە ڕووی ئاڵۆزیی باری سیاسیی ئەو سەردەمە و بە فیتی تورکە ئیتیحادییەكان و پێشتریش سوڵتانی عوسمانی چ بە تاك و چ بە گرووپ وەك خێڵ و جەندرمەی عوسمانی و سوارەی حەمیدی ڕۆڵێكی خراپیان بینی لەو كوشتارەدا و تێكڕا نزیكەی ملیۆن و نیوێكیان لێ كوژرا و دەربەدەری وڵاتان كرا. ئێستا بەشێكی ئەو گەلە لە كۆماری ئەرمینیا و زۆرێكیشیان وەك خەڵکیتەرە و دیاسپۆرا بە سەر وڵاتانی جیهاندا بڵاوبوونەتەوە. ئەم دژایەتی و قڕكردنە لە چارەكی دوایی سەدەی نۆزدەهەمەوە دەستیپێكرد و لە ساڵی 1915دا گەیشتە ترۆپك و لە ڕۆژی 24ی نیسانی 1915 لە ئەستەمبووڵی پایتەختدا زیاد لە سێسەد كەسی دەسڕۆ و ناوداری ئەرمەنی ڕەشبگیر كرد و هەمان شتی لە شارە گەورەكانی تریشدا ئەنجامدا و پاشان كوشتنی بێئەوەی هیچ تاوانێكیان كردبێت لە ئەرمەنبوون بەولاوە و لەمە بەدوا شاڵاوی كوشتاری ئەرمەن بە شێوەیەكی بەربڵاوتر لە ساڵانی پێشوو دەستی پێكرد و سەدان هەزار كوژران و ماڵ و حاڵیان تاڵانكرا و بە پیادەڕۆیی بەرەو بیابانەكانی سووریا و میزۆپۆتامیا ڕاگوێزران و بە هۆی گەرما و سەرما و برسێتی و نەخۆشییەوە سەدان هەزاریان لێ فەوتا و سەرباری ئەوەش دەستی جەندرمەی دەوڵەت و دز و جەردەی خێڵەكانیان تێبەردرا و لە رێگای ڕاگواستنیاندا ڕووتدەكرانەوە و بە شێوەیەکی زۆر نامرۆڤانە دەكوژران.
ئێستا ئەوەی ماوەتەوە لە گەلی ئەرمەن نەوە لەدوای نەوەیان لە ئەرمینیای نیشتیمانی خۆیان و وڵاتانی دیاسپۆرا بە شێوەیەك مامەڵە لەگەڵ ئەم جینۆسایدەیان دەكەن وەك ئەوەی دوێنێ ڕوویدابێت و تائێستا هەزاران بەڵگە و دۆكیومێنتیان پاراستووە و سەدان فیلم و كتێب و شیكارییان لەسەر ئەنجامداوە و سەرباری فشاری توندی توركیا، كە تائێستاش دان بەو جینۆسایدەدا نانێ و سەرباری بەرژەوەندیی هەلپەرستانەی ئەمریكا و وڵاتە زلهێزەكانیتر، بەڵام ئەوان لۆبییەكی كاریگەریان دروستكردووە و تا ئەمڕۆ توانیویانە نەتەوە یەكگرتووەكان و حكوومەت و پەرلەمانی زیاد لە ٣٠ وڵات و چل ویلایەت لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا قەناعەت پێبكەن كە دان بەم جینۆسایدەیاندا بنێن و ئەمڕۆ ساڵانە لە 24ی نیساندا دەیان دەوڵەت و میللەت و رێكخراوی جیهانی و مرۆڤدۆست لەگەڵ گەلی ئەرمەندا یادی ئەو مەرگەساتە دەكەنەوە لە زۆرێك لە وڵاتانی دنیادا.
ئەمڕۆ لە شاری یەریڤانی پایتەختی دەوڵەتی ئەرمینیاش لەسەر بەرزاییەكی ناوەڕاستی ئەو شارەدا، مۆنۆمێنت و مۆزەخانە و ئینستیتیوتێكی شایستەی یادەوەری و لێكۆڵینەوەی جینۆسایدی ئەرمەن دروستكراوە و سەدان بەڵگە و وێنەی ئەو كارەساتەی تێدا پارێزراوە و مۆنۆمێنتێكی بەرز لەسەر گردەكە دروستكراوە و لە هەموو شوێنێكی شارەكەوە دیارە و بێجگە لەوەش مەشخەڵێكی ئاگری هەتاهەتایی بەردەوام كڵپەی دێت و هەر میوانێكیڕەسمی و ناڕەسمی دەچێتە یەریڤان سەردانی ئەو مۆزەخانە و مۆنۆمێنتە دەكات و گوڵ دادەنێ بۆ بەرز ڕاگرتنی یاد و گیانی قوربانیانی ئەرمەن. ئێمە لە هاوینی 2015دا دەستەیەكی كورد بەشداری كۆنفرانسێكی جیهانیی لێكۆڵەرانی جینۆسایدمان كرد لە ئەرمینیا و سەردانی ئەومۆزەخانە و مۆنۆمێنتەمان كرد و هەریەكەمان لە مێشكی خۆیدا بەراوردێكی پڕخەم و ئازاری دەكرد، كەوا ئەوان چییان كردووە و ئێمەش چی! شیاوی وتنە ئەرمینیا وڵاتێكی كەم داهاتە و نزیكەی سێ ملیۆن كەسی تێدا دەژی و ئەودوای گەلی ئەرمەن لە ڕووسیا و ئەمریكا و فەرەنسا و وڵاتانی تری ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەژین و بوون بە بەشێک لە تانوپۆی کۆمەڵگەی ئەو وڵاتانە.
هەڵبەت بێجگە لەم مۆزەخانەیە چەندینی تریش شوێن و پەیكەر و مۆنۆمێنتی یادەوەریی ئەو جینۆسایدە لە ئەرمینیا و وڵاتانی تریش چێكراون و بایەخێكی گەورەی پێدراوە لە پرۆگرامی خوێندنی قوتابخانە و زانكۆكاندا و چەندین سەنتەری لێكۆڵینەوەی ئەو بوارە لە ئەرمینیا و وڵاتانی تریشدا كاری زانستیی ورد ئەنجام دەدەن.هەر دیسان لە شاری یەریڤان لە ئەرمینیا، لەسەر گردێكی بەرز مۆنۆمێنتێكی یادەوەری دروستكراوە بۆ بەرگریی قارەمانانەی فیداییەكانی ئەرمەن لەسەر چیای مووساداغ لە ناوچەی ئەسكەندەروونەی توركیا (کە ئێستا گۆڕاوە بۆ هەتای) لە كاتی جینۆساید كردنی ئەرمەنەكاندا (١٩١٥) و توانییان بە گیانفیدایی پێشمەرگەكانی ئەرمەن و قوربانیدان بە هەژدە گەنجیان گیانی 4200 كەس لە ژن و منداڵ و پیری ئەرمەن بپارێزن تا هێزە دەریاییەكانی فەرەنسا پێیانگەیشت و ڕزگاری كردن، ئەوانە ماوەی 53 رۆژ بەریان بە سوپای تورك گرت و ئەمڕۆ ئەو مۆنۆمێنتە مێژوویەكی پرشنگداری ئەرمەنەكان دەگێڕێتەوە كە هەرگیز لە یادەوەریی نەوەكانیاندا كاڵ نابێتەوە. تۆ بڵێی ئێمەش شتێك بكەین بۆ قوربانیان و گیانفیداكانی چیای شەنگال!
هۆڵۆكۆست Holocaust وەك نموونەیەكی دیار لە بەرزڕاگرتنی جینۆسایدی جوودا
نازییەكانی ئەڵمانیا لەسەرەتای حوكم گرتنە دەستیانەوە لە ساڵی 1933وە جوویان كردە ئامانجی سەرەكیی خۆیان بۆ لەناوبردن و ڕیشەكێش كردنیان و بۆ ئەم مەبەستە كەوتنە پلان بۆ دانانی قۆناخ بە قۆناخ بۆ پاكتاو كردنیان و بەتایبەت تریش ساڵانی 1941 - 1945 بە شێوەیەكی سیستەماتیك كەوتنە قڕكردنی جوولەكە و گرووپی تریش چەشنی قەرەج، پۆڵۆنی، كۆمۆنیستەكان، هاوڕەگەزبازەكان، كەمئەندامانی جەستە و مێشك و دیلی جەنگی سۆڤیێت و تێكڕا نزیكەی 11 ملیۆن كەسیان لەناوبرد كە نزیكەی 6 ملیۆنیان جوولەكە بوون و سەرتاپا ڕژێمی ئەڵمانیای ڕایخی سێیەمیان كردە ڕژێمێكی جینۆسایدی. ئەم كردەیە دواتر لەلایەن جوولەكە و سەرتاپا جیهانەوە ناونرا "هۆڵۆكۆست" كە لە تێكڕای 9 ملیۆن جوولەكەی نیشتەجێی ئەڵمانیا و ئەوروپا لە پێش ئەو پرۆسەیەدا دوو لە سەر سێیان كوژران. نازییەكان بۆ ئەنجامدانی ئەم پرۆسە سامناكەی جینۆساید تۆڕێك كەرەستە و هۆكاری كۆكردنەوە و بەندكردن و كوشتنیان لە ئەڵمانیا و ئەو وڵاتانەی داگیری كردبوون بەكاردەهێنا، كە خۆی دابوو لە نزیكەی 42500 دەزگا بۆ كوشتنی جوو و قوربانیانی تر و لە ناو ئەو دەزگا و دامەزراوانەدا 47 دانەیان كەمپی زۆر ترسناكی كۆكردنەوە و بەندكردن و كوشتنی قوربانیانی هۆڵۆكۆست بوو لە ناو ئەڵمانیا و ئەو وڵاتانەی داگیری كردبوون. لەم پرۆسەیەدا، کە نازییەکان بە پرۆسەی "دوا چاەسەر" ناوزەدیان کردبوو، لە نێوان سەد هەزار بۆ پێنجسەد هەزار كەس ڕاستەوخۆ بەشداربوون لە پلاندانان و جێبەجێكردنی هۆڵۆكۆستدا.
ئەمڕۆ بۆ بەرز ڕاگرتنی هۆڵۆكۆست و لەبیر نەكردنی لە یادەوەریی مرۆڤایەتیدا زیاد لەدووسەد مۆنۆمێنتی یادەوەری و مۆزەخانەی هۆڵۆكۆست دروستكراون لە پتر لە شەست وڵاتی ئەوروپا و ئەمریكا و كەنەدا و ئەمریكای لاتینیدا و زۆربەی كەمپەكانی كۆكردنەوە و بەندكردن و كوشتنی جوولەكە و غەیرە جوولەكەش، چەشنی ئاوشڤیتز، ساكسنهاوزن، داخاو، بۆخنڤاڵد.. تاد، لە ئەڵمانیا و پۆڵەندا و وڵاتانی تری ئەوروپادا كراون بە مۆزەخانە و تیایاندا پاشماوەی ئەو كەرەستە و ئامێر و ئاسانكارییە ڕاستەقینانە پیشان دەدرێن كە یان لە قوربانیان بەجێماون یان پێی لەناوبراون. ئەمڕۆ ئیسرائیل و ئەو وڵاتانەی تر كە ئاماژەم پێدان دەیان مۆزەخانە و سەنتەری لێكۆڵینەوە و تاوتوێ كردنی بەڵگەنامە كۆكراوە و پارێزراوەكانی هۆڵۆكۆست و مۆنۆمێنت و پەیكەر و خانە و باخچەی یادەوەریی هۆڵۆكۆست چێكراون، كە بۆ هەتاهەتایە كەرەستەی هۆشداری و بیرخستنەوە بۆ پشتاوپشتی گەلی جوولەكە و قوربانیانی دنیا و سەرتاپا مرۆڤایەتی تا هەوڵ و خەباتیان بەردەوام جۆش بدات بۆ بەربەست دانان و ڕێگری كردن لە دووبارەبوونەوەی كارەساتی هاوشێوە لە دنیادا، چونكە بەردەوام گیانی داگیركاری و دژە مرۆڤایەتی و فاشیستی لە سیستەمی سەرمایەداریی جیهانی و حیزب و گرووپی ئاینی و نەتەوەپەرستی توندڕەو دیكتاتۆرییە ملهوڕەكانی دنیادا لەسەر پێیە بۆ ئەنجامدانی جینۆساید و وێرانكاری و نموونەی زیندووش لەبەردەستدایە، كە لە دوای جەنگی جیهانی دووەم و هۆڵۆكۆستەوە بەرپاكراوە، سەرباری یاسا نێودەوڵەتییەكانی قەدەغەكردنی جینۆساید و لەم ڕووەوە جینۆسایدە بەرپاكراوەكان لە ڤێتنام و كەمبۆدیا و كوردستان و ڕواندا و دارفور و باشووری سوودان و كۆسۆڤۆ و چەندین وڵات و شوێنیتر و بەمدواییەش ئێزدییەكانی كوردستان لەسەر دەستی داعش.
من لێرەدا و لە بواری بەرز ڕاگرتنی یادەوەریی هۆڵۆكۆستدا، یەك دوو نموونە، لەو دەیان مۆزەخانە و كەمپی كۆكردنەوە و كوشتن و سەنتەرانە دەهێنمەوە كە یان بە شەخسی بینیومن یان بەدواداچوونم بۆ كردوون تەنها وەك بیرخستنەوە و دەرزیاژنی خەمی خۆمان كە بۆچی ئێمە هێند كەمتەرخەمین لە ئاست كۆست و كارەساتی نیشتمانی و نەتەوییمان و چۆن دەبێت مەنهەجییانە و زانستیانە كار بكەین و بەشێك لە ئەزموونی خەڵكیتر بگوێزینەوە و چاوی لێبكەین:
(1) مۆزەخانە و ئینستیتیوتی یاد ڤاشێمYadVashem لە قودس
دەزگایەكی ڕەسمیی دەوڵەتی ئیسرائیلە بۆ بەرز راگرتنی یادی لەناوچوونی نزیكەی شەش ملیۆن جووە لە پرۆسەی هۆڵۆكۆستدا و لە ساڵی 1953 بەپێی بڕیارێكی پەرلەمانی ئیسرائیلی (كنێست) لەسەر گردی هێرتزل لە شاری قودس دروستكراوە. ئەم دەزگایە بریتییە لە زنجیرەیەك مۆزەخانە، پێشانگە، ئینستیتووتی خوێندنی هۆڵۆكۆست، سەنتەری لێكۆڵینەوەی هۆڵۆكۆست، مۆنۆمێنت و پەیكەری یادەوەریی و بەشەكانی بریتین لە: مۆزەخانەی خستنەڕووی ڕووداوەكانی هۆڵۆكۆست، دیارترین بەڵگەنامە و وێنە مێژووییەكان، فیلمەكانی پیشاندانی شایەتحاڵەكان، ئەرشیفێك كە 68 ملیۆن بەڵگەنامەی مێژوویی لەخۆ دەگرێت و سێسەد هەزار وێنەی پەیوەندیدار بە هۆڵۆكۆستەوە كە لەلایەن ئەم دەزگایەوە كۆكراوەتەوە، كتێبخانەیەك كە 112 هەزار كتێب و گۆڤاری تێدایە بە زمانی جۆراوجۆر، خوێندنگەیەكی تایبەت بە ڕووداوەكانی هۆڵۆكۆست و هۆكارەكانییەوە، ئینستیتووتێكی نێودەوڵەتی بۆ لێكۆڵینەوە، خانەیەكی بڵاوكردنەوەی تایبەت بە توێژینەوەی هۆڵۆكۆست، ئەو كۆمەڵـگە جوولەكانەی قڕكراون، یادەوەریی هاوكارانی گەلی جوو لە خەڵكانی میللەتانی تری غەیرە جوو و لە پرۆسەی هۆڵۆكۆستدا ژیانی خۆیان خستووەتە مەترسییەوە و ڕزگاریان كردوون.
ساڵی 2005 ئەم دامەزراوەیە نوێكراوەتەوە و دە هۆڵی تایبەتی دروستكراوە كە هەریەكەیان تەرخانە بۆ بەشێكی هۆڵۆكۆست ولە كاتی كردنەوەیدا چل سەرۆكی دەوڵەت و ئەمینداری گشتیی نەتەوە یەكگرتووەكان بەشدارییان تێدا كردووە. دامەزراوەكە بایەخێكی زۆر گەورەی داوە بە پرۆگرامی خوێندنی هۆڵۆكۆست و خوێندنگەكەی تاكە لە جیهاندا، كە 17 هۆڵی موحازەراتی تێدایە و سەد مامۆستای پسپۆڕی ئەم بوارە دەرسی تێدا دەڵێنەوە و ساڵانە لە خولەكانی ئەم خوێندنگەیەدا زیاد لە 187 هەزار خوێندكاری قوتابخانە و زانكۆكان بەشدار دەبن بێجگە لە پەنجا هەزار سەرباز و هەزاران مامۆستا و پەروەردەكار لە ئیسرائیل و تێكڕای وڵاتانی جیهانەوە و بە هەشت زمان جگە لە عیبری دەرسی تێدا دەخوێنرێت و بێجگە لەوەش مامۆستایانی پسپۆڕی ئەم خوێندنگایە دەنێردرێنە دەرەوە بۆ ئەوەی موحازەرات بڵێنەوە بەو كۆمەڵگە جوولەكانەی نیشتەجێی ئەو وڵاتانەن. هەروەها تیمێكی پسپۆڕانی خوێندنگەكە بەردەوام پەرە بە پرۆگرامی پەروەردە و خوێندنی هۆڵۆكۆست دەدەن بۆ قوتابخانەكانی ئەو وڵاتە. لەم دامەزراوەیەدا ناوی سێ ملیۆن و هەشتسەد هەزار قوربانی پارێزراوە لەگەڵ 130 ملیۆن لاپەڕەی بەڵگەنامەی پەیوەندیدار بە هۆڵۆكۆست و زیاد لە 385 هەزار وێنە و دوو ملیۆن و سەد هەزار لاپەڕەی شایەتیی دەربازبووانی شایەتحاڵی هۆڵۆكۆست كە دەكاتە 101 هەزار كاسێتی ڤیدیۆ و دەنگ.
هەروەها لێرەوە ڕێزلێنانی تایبەت دەكرێت بۆ ئەو كەسانەی لە كاتی هۆڵۆكۆستدا ژیانی خۆیان خستووەتە مەترسییەوە و جوولەكەیان ڕزگار كردووە و تائێستا ژمارەیان نزیكەی بیست و هەشت هەزار كەسە و لە یاد ڤاشیمدا باخچەیەكیان بۆ تەرخانكراوە و هەریەكەیان دارێك دەنێژێ و بە ناویەوە دەمێنێتەوە بێجگە لە پێدانی كۆمەڵێك ماف و ئیمتیاز و ئەگەر خۆشیان نەمابن بە نەوەكانیان دەدرێت و ئەگەریش بیانەوێت لەو وڵاتە شوێنی نیشتەجێ بوونیان بۆ دابین دەكرێت.
