بە ڕوونی
كاوە مەحموود
جیهان لە سەردەمی توندڕەویدا
(شەڕی غەززە وەك نموونە)
بەشی دووەم
ئەوەی ڕەچاو دەكرێت، لە چارەكی یەكەمی سەدەی بیستویەكەمدا جەنگ و پێكدانانە سەربازییەكان بەردەوامن و، پێموایە بەشێك لە هۆكارەكان ئەمانەن:
1ــ شكستهێنانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە چارەسەركردنی ئاشتییانەی كێشەكان و نەبوونی میكانیزمێك بۆ سەپاندنی چارەسەرەكان. سەبارەت بە پرسی فەلەستینەوە لە 1948وە بڕیاڕی دوو دەوڵەت هەیە و جگە لە ڕێكەوتنەكانی ئۆسلۆی نێوان دەسەڵاتی نیشتمانی فەلەستین و ئیسرائیل.
2ــ پاشگەزبوونەوەی ڕەوتی ڕۆشنفكری و گرفتەگانی مۆدیرنە و فراوانبوونی هەژموونی ڕەوتە ئاینییەكان. نموونە: دەستبەسەرداگرتنی غەززە لەلایەن حەماس و دەركردنی دەسەڵاتی نیشتمانی لە 2007 و، هەژموونی ڕەوتە ئاینییە جووەكان و ڕاستڕەوەكان لە ئیسرائیل.
3ــ لاوازی ڕەوتی چەپ لە جیهان و نەبوونی ئاراستەی هاوبەش لە تێڕوانین و بۆچوون و، درووستنەبوونی بزووتنەوەیكی جیهانی بۆ ئاشتی، كە كاریگەری لەسەر ڕای گشتی جیهان هەبێت. بۆ نموونە سەبارەت بە شەڕی ئۆكرانیا حزبە كۆمۆنیستەكانی جیهان سێ بۆچوون و هەڵوێستی جیاوازیان هەیە. حزبە شیوعییەكانی دەوڵەتە عەربییەكان سەبارەت بە چارەسەركردنی دۆزی فەلەستین بەشێكیان لەگەڵ چارەسەری دوو دەوڵەتن و بەشێكیان باس لە یەك دەوڵەت دەكەن.
ئەم لاوازییە لە كاتێكدایە، شەڕ لە وڵاتانی باشوور یان سەرمایەداری وابەست، كارتێكردنی نەرێنی لەسەر ڕەوشی ئەوروپادا هەیە و، شەڕ لە ئۆكرانیاش نەبوو بە هاندەری بزاڤی دژە شەڕ لە ئەوروپادا.
4ـ ڕۆڵی ڕاگەیاندن و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان لە ورووژاندنی گوتارێكی پۆپۆلیستی، كە پشت بە ڕەتكردنەوەی بەرامبەر دەبەستێت، ئەگەر تەنانەت لە چوارێوەی ڕادەربڕینی بۆچوونێكی جیاوازبێت. بۆ نموونە ڕاگەیاندن و نووسەرانی عەرەب پۆپۆلیستانە دژ بە هەڵویستی میانڕەوی (هابرماس) سەبارەت بە شەڕی غەززە بوون.
5ــ ئەم خاڵە هاوكاتە لەگەڵ گەشەسەندنی ڕاستڕەوەكان لە هەڵبژاردنەكانی ئەوروپا. نموونە: سوئید و هۆڵەندا و هەنگاریا و ئیتاڵیا و دانیمارك و بوونی هەژموونی دژە بیانی و پەناهەندە لە ئەوروپا.
خوێندنەوەی ئەم ڕەوشە لە ناوەندە سەرمایەدارەكان و سەرمایەدارە وابەستەكاندا حاڵەتی پەنابردنە بەر هێزی ڕاستڕەو و كۆنە فاشی و هێزی ئاینی سیاسی و گرووپی توندڕەو و تیرۆری خوڵقاندووە، لە ڕەوشێكدا سیستم و یاسای نێودەوڵەتی ئیفلیجە.
سەدەی بیستویەكەم لە فەوزایەكی جیهانیی گشتگیردایە و، تا ئێستا میكانیزمێك بۆ چارەسەركردنی یان كۆنتڕۆڵكردنی قەیرانەكان لە ئارادا نیە.
بەشێك لەو بێسەروبەرییە بۆ هۆكاری ئابووری دەگەڕێتەوە لەوانە:
1ــ فراوانبوونی كەلێن لە نێوان باكووری دەوڵەمەند و باشوری هەژاردا.
2ــ كارتێكردنی قەیرانەكانی سەرمایەداری لەسەر چارەنووسی چینی ناوەند لە جیهاندا، ئەمەش بە هۆی وازهێنان لە چەمكی "دەوڵەتی خۆشگوزەران" لە ئەوروپا و وابەستەیی و ئابووری بەرخۆر لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جگە لە چین و ژاپۆن و كوریای باشوور كە گەشسەندنی تێدایە.
3ـ بوونی بزافی ناڕەزایی و قایل نەبوون، بێ ئەوەی ڕێگاچارەی گونجاو بۆ چارەسەركردنی قەیرانەكان بخرێنە ڕوو. ئەمەش نازیزم و ئیسلامی سیاسی توندڕەو و پۆپۆلیستی بەرهەمهێنا. لە كاتێكدا تێگەیشتنی شوناسی كێشە و قەیرانەكان بنەمای چارەسەركردنیەتی.
ـــ ئایا ئەم تابلۆیە بەم جۆرە بنبەستییە دەمێنێتەوە، یان لە نێو خودی قەیرانەكاندا ئەگەری چارەسەركردن و دەرفت هەیە؟
بێگومان كۆمەڵگا ناوخۆییەكان و لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، لە دۆخی جەقبەستوویی و وەستاودا نین و، هەردەم واقع و خوێندنەوەی ریالیستیانە خاڵی نوێمان دەخاتە بەرچاو لەوانە:
1ــ فراوانبوونی جیهانگیری كە بە پێی پەیمانگای ئابووری سویسرا ژمارەی ئەو دەوڵەتانەی لە ساڵی 1970دا گەیشتوونەتە پێوەری جیهانگیری 14 دەوڵەت بوو، و لە 2021دا، 98 دەوڵەتە.
ـ حاڵەتی تێكەڵبوونی بانكەكان لە 1985دا، 247 حاڵەت بووە. لە 2020دا، بریتییە لە 1316 حاڵەت.
ـ 338 كۆمپانیای ئەمەریكی لە چین كاردەكەن و 90 كۆمپانیا لەوانە بەرهەمەكانیان لە چیندا دەفڕۆشرێت. هەروەها 2400 كۆمپانیا لە ئەمەریكا كار دەكەن كە سەرمایەكەیان چینیە.
ـ 19%ی قەرزی ولایەتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا لای چینە، كە 1,17 تریلۆن دولارە و 2,6 ملیۆن فەرمانبەری ئەمەریكی بۆ ئەو كۆمپانیانە كاردەكەن، كە بەرهەمەكانیان بۆ پێداویستییەكانی بازاڕی چینە.
ـ60 هەزار كۆمپانیای فرەڕەگەز نیو ملیۆن لقی هەیە و نیوەی بازرگانی جیهانییان كۆنتڕۆڵ كردووە.
2ــ ئەم خاڵانەی پەیوەندییان بە جیهانگیرییەوە هەیە، كارتێكردنی لەسەر ئیدارەكردنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان هەیە لە سایەی گۆڕانكاری لە هێزی ئابووری جیهان و گۆڕانكاری لە هەرەمی دانیشتوان و كەڵەكەبوونی دانیشتوان لە شارەكان و بەخێرا پەرەسەندنی تەكنۆلۆژیا و گۆڕانكاری ژینگە و كەشوهەوا و گرفتەكانی وزە.
3ـ پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان تۆڕێكی جاڵجاڵۆكەیی درووست كردووە و، پێویستی بە چەمكی نا سفری لە یاری نێودەوڵەتی " Non zero -sun Game" هەیە. Zero sum game مانای وایە لایەك ئەدۆڕێنی بەو ئەندازەیەی لایەكەی دیكە ئەیباتەوە واتە +1 یەكسانە بە -1.
تێڕوانیی non zeroو گۆڕانكارییەكان لە بواری سەرهەڵدانی فرەجەمسەری و سەرنەكەوتنی نموونەی نیولیبرالیزم، دۆخێكی نوێ دەخاتە ڕوو، و جیهان دەخاتە بەردەم دووڕیاندا و، ئاراستەیەك لە نێوان تێڕوانینی یەكبوون یان تێڕوانینی دابەشبوون هەڵبژێرێت و، نێوان كرانەوە یان ڕووبەڕووبوونەوەدا. بۆیە چەمكی حوكمڕانی باش " good Governance" لە ئاستی نێودەوڵەتیدا پێویستە.
4ـ ئەو ئاڵانگارییە و تەحدیانە پێویستیان بە ستراتیژێكی نوێی جیهانی هەیە. سەردەمی نوێ و گۆڕانكاری نوێ هزر و داهێنانی فیكری نوێی دەوێت. ئەم ئاراستەیە لە سیاسەتی دەرەكی چیندا ئاماژەی پێكراوە، كە سێ بابەتی گرێدراو بەیەكەوە دەبەستێتەوە: ئاسایشی هاوبەشی مرۆڤایەتی و گەشەكردنی هاوبەش و بردنەوەی هاوبەش و پشتبەستن بە دیالۆگ و فرەیی شارستانییەكانی جیهان نەك بیانووهێنانەوە بۆ ململانێی شارستانییەكانی هنتكتۆن.
5ـ ئەم ڕەوشە نوێیە پێویستی بە میتۆدێكی نوێی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان و ڕوویەكی نوێی حەوكەمەی جیهانی و كردنەوەی ئاسۆی نوێی ئاڵوگۆڕی نێودەوڵەتی و بنیاتنانی دیدێكی نوێی بۆ جیهانێكی باشتر هەیە.
حەوكەمەی نوێ لە بواری ڕەوشی نێودەوڵەتیدا پێویستی بە ویژدانزیندوویی و عەدالەت و هاوسۆزی و بەیەكەوەژیان و ڕێزگرتنی فرەیی و لە یەكتر فێربوون و هاوكاری و ڕیزگرتنی ئیرادەی گەلان لە دەستنیشانكردنی چارەنووسی خۆیانیان هەیە.
لە كۆتاییدا ڕەوشی نوێ كۆمەڵیك پرسیاری نوێ دەخاتە ڕوو، لەوانە:
1ــ ئایا بزافێكی جیهادی و هەڵگری بیری ئیسلامی سیاسی وەك حەماس، كە بەشێكە لە گروپی موقاوەمەی ئیسلامی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە ئایدیۆلۆژی خۆی بە دەقی كتێبی ئاینی دەبەستێتەوە، شوناسی بزوتنەوەی رزگاریخوازی نیشتمانی دیموكراتی وەردەگرێت؟
2ــ ئایا لۆژیكی بەكارهێنانی دەقی ئایینی وەك ئەوەی گرووپە ڕاستڕەو و ئایینییە جووەكان بەكاری دەهێنن ڕەوایە بۆ بەردەوامبوونی داگیركردنی فەلەستین لەلایەن ئیسرائیلەوە؟
3ــ ئایا دەشێ بۆ بزووتنەوەیكی رزگاریخوازی نیشتمانی، ژن و منداڵ بە بارمتە بگرێت یان تەقینەوەی خۆكوژی ئەنجام بدات و بازرگانی بە ماددەی هۆشبەر بكات؟!
4ــ ئایا دەكرێت بزووتنەوەیكی رزگاریخوازی بە هەر بیانوویەكەوە بێت پشت بە رژێمی تایفەگەری و خاوەن ململانێی ئاسایشی نەتەوەیی خۆی ببەستێت.
5ــ ئایا دەكرێ كۆمەڵگای نێودەوڵەتی قایل بێت بە بیانووی هزری بۆ توندڕەوی و توندتیژی بە بیانووی خۆپاراستن كە ئیسرائیل ئەنجامی دەدات، یان تێكۆشان بۆ ماف و نموونەیەك لە حوكمڕانی كە حماس ئەنجامی دەدات؟
ڕای گشتی و كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە وەڵامی ئەم پرسیارانە كۆك نین.
