ئەبوكاروان
ئەگەرچی شۆڤێنیەت چەمكێكی سیاسی هاوچەرخ و لەكەدارە بە توندڕەوی ناسیۆنالیزم و دەمارگیریی نەتەوەییەوە، بەڵام لە ناواخندا یەكێكە لە نەخۆشییە كوشندەكانی ئەو دەوڵەت و كۆمەڵگایانەی كە فرە نەتەوە و پێكهاتەی جیاوازن و بەردەوام وەك مەترسییەك دەبینرێت لە هەڵكردنی ئاگری شەڕ و كوشتار، لە دروستكردنی ململانێی خوێناوییدا و لە زۆربەی ئەو كۆمەڵگایانەش بەم ئاڕاستەیە هەنگاونرابێت، پرسی ئاشتی و پێكەوەژیانی كۆمەڵایەتی لە چەقی لێكترازان و نائارامیدا بووە.
زۆرجار ھەڵگرانی بیروباوەڕی نەتەوەگەرایی دەرگیری ئەو نەخۆشییە كوشندەیە دەبن و بەبێ ڕەچاوكردنی واقیعی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا و بە جیاواز لە تێگەیشتنی سنوری هاووڵاتیبوونی تاك، كار لەسەر سڕینەوەی بەرانبەر دەكەن و ھەوڵدەدەن بە شێوازی جیاواز ئەویتر بسڕنەوە و لە ناوی ببەن.
شۆڤێنیەت یان نەتەوەگەرایی توندڕەو ڕەگێكی قوڵی مێژوویی هەیە و لەو ڕووەوە تاوانی گەورە ئەنجامدراوە لە مێژوودا، لە بەرانبەر پێكهاتە نەتەوەیی و ئایینییە جیاوازەكاندا.
ھۆكاری سەرەكی ئەم عەقڵیەت و كێشمەكێش و ململانێ شۆڤێنییەش سەرەڕای وەرگرتنی توخمەكانی نەخۆشییەكە، خودی دەوڵەت و دەسەڵات و حزبە سیاسییەكانن، كە خاوەنی ئەجێندای ئەم جۆرە بیركردنەوەن كە لە جەوھەردا كۆمەڵە توخم و ئایدیای لەو جۆرەی لە خۆگرتووە و بەرپرسیاری گەشەی ئەو چەمكەن و بەپێچەوانەیشەوە گەر ئەو دەوڵەت و حوكمڕانییانە خاوەن و ھەڵگری پەیامی برایەتی و پێكەوەژیانی ئاشتییانەی هاووڵاتیبوون بن، ئەوا بێگومان كێشمەكێش و ململانێی نەتەوەگەرییش سەرهەڵنادات و نابێتە مەترسی لە سەر ژینگەی سیاسی و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا و ھەمووان بەبێ جیاوازی دەتوانن لەو چوارچێوەیەدا بژین.
دەبێت ئەوەشمان لە بیر نەچێت كە زۆر جار فشار و دەستێوەردانی وڵاتان و داگیركاری، وەك فاكتەری دەرەكی ڕۆڵی مەترسیدار و گەورەی هەیە لە شێواندنی پێكەوەژیانی ئەو كۆمەڵگا و دەوڵەتانەی كە لە خۆیاندا هەڵگری فرە نەتەوە و ڕەگەزی جیاوازن.
ئەگەر لەم ڕوانگەیەوە ئاوڕێك لە دۆخی مێژوویی عێراق بدەینەوە و كەمێك وردتر بەو لایەنەدا بچینەوە، تێدەگەین كە عەقڵیەتی حوكمڕانی عێراق هەر لە سەرەتایی دامەزراندنیەوە ھەڵگری ئەم جۆرە نەخۆشییە بووە و قۆناغ بە قۆناغیش كاریگەری و مەترسییەكانی دەركەوتوون.
لە عێراقدا و لە سەردەمی پاشایەتی و پێش شۆڕشی چواردەی تەمووز، دەسەڵاتی ئەو سەردەمە ئاشورییەكانی قەتڵ و عام كرد لە سومیل، بەرانبەر گەلی كوردستانیش لە ھەموو قۆناغەكاندا ئەو غەدر و ستەمە پەیڕەو كراوە و پڕۆسەیەك بووە بۆ سڕینەوەی ئەوانیتر، لە دوای شۆڕشی چواردەی تەممووزیش بۆ زیاتر لە ساڵێك ھەمووان بەختەوەر ژیان و عێراق بووە خاوەن دەستورێكی نموونەیی و تێدا مافی نەتەوە و پێكهاتەكان و مافەكانی مرۆڤی تێدا بەرقەرار بوو، بەڵام دواتر بە دەستێوردانی كۆمپانیاكانی ئەنگلۆ-ئەمریكی و دەوڵەتانی ھەڵگری عەقڵیەتی شۆڤێنی عەرەبی لە ناوچەكە (میسر و سوریا)، فیتنەیەكیان دروستكرد و ناوێ لێنرا شەڕی پێكهاتە و نەتەوەكان، ئەمەش ڕووداوەكانی مووسڵ و كەركووكی لێكەوتەوە و ئەو شوێنانەی غەرقی خوێن كرد كە دانیشتووانەكەی فرە ڕەگەز و نەتەوەی جیاوازبوون، ئەوەش بە پێچەوانەی خواستی گەل بوو، كە ئامانجیان پێكەوەژیانی ئاشتییانە و تەبایی بوو، تەنانەت بەشێكی زۆریان لە حزبێكی سیاسیدا كۆدەبوونەوە بەبێ گوێدانە ئینتیما نەتەوەیی و ئایینییەكانیان، كاتێك پێكەوە بە بۆنەی ساڵیادی پشتگیریكردن لە شۆڕشی چواردەی تەممووز خۆپیشاندانیان كرد لە ساڵی ١٩٥٩ لە كەركووك، ھەڵگرانی بیروباوەڕی شۆڤێنی ئاڕاستە ئاشتیخوازەكەیان گۆڕی و دواتریش لە ژێر فشاری ئەواندا ٢٩ كەسایەتی ئەو شارە لە كورد و عەرەب و كلد و ئاشوری و سابیئەی مەندائی، ڕاپێچی زیندان كران و دواتریش لە ساڵی ١٩٦٣ لەسێدارە دران، لە كاتێكدا ئەم كەسایەتییانە ھەڵگری پەیامی برایەتی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە بوون.
لە بەرانبەر مافە ڕەواكانی گەلی كوردستان، عەقڵیەتی شۆڤێنییانە لە عێراق بە حزب و دەسەڵاتەوە بەردەوامی ھەبوو، بە ئاگر و ئاسن مامەڵەیان كرد تا گەیشتنە لوتكەی دژایەتیان كە ئەنفال و كیمیابارانی خەڵكی كوردستانی لێكەوتەوە، لە چوارچێوەی ئەم پڕۆسەیەشدا كەركووك و كەركووكییەكان دیسان كەوتنەوە بەر پەلاماری دڕندانەی ستەمكاری تەعریب و تەرحیل و بەشێكی زۆریان لە زێدی باوباپرانیان دەركران و تووشی ئاوارەیی و دەربەدەریی بوون.
بۆ ئەمەش دەكرێت بڵێین لە شەستەكانەوە شۆڤێنییەتی عەرەب لە دەسەڵات دابوو، ھیچ نەما بەرانبەر گەلی كوردستان بەگشتی و كەركووكییەكان بەتایبەتی پەیڕەوی نەكات، تەھجیر و تەرحیل و تەبعیس سێ كوچكەی زوڵمی ئەم دەسەڵاتە شۆڤێنییە بوون لە پاڵ گۆڕینی ناسنامەی كوردستانیەتی كەركووكدا.
لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعسیش زۆربەی دەسەڵاتی كەركووك كەوتە دەستی حزبە كوردستانییەكان، بە تایبەتی پارتی و یەكێتی كە نەیانتوانی سیاسەتی لێبوردەیی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە و هاووڵاتیبوون پەیڕەو بكەن و سەنگەری دوژمنایەتی عەرەب و توركمانیان بەھێزكرد بەرانبەر كورد و ناسنامەی شارەكە. ئەم سیاسەتە پێچەوانەی دروشمی ساڵەهای ساڵەی حزب و لایەنە سیاسییەكانی كوردستان و بەتایبەت هەردوو حزبی دەسەڵاتدار بوو، چونكە ئەوان بەردەوام بانگەشەی ئاشتی و تەبایی نەتەوایەتییان دەكرد و هەمیشە جەختیان لە پاراستنی كەلتووری دیموكراسی و مافی هاووڵاتییبوون دەكردەوە، بەڵام پێچەوانەی هەموو ئەو بانگەشە و دروشمانە تەنیا قسەی سواوبوون و لە هیچ وەختێكی حوكمڕانی خۆیاندا لەو شارە و زۆرینەی ئەو شار و شارۆچكانەی دەكەونە سنوری ناوچە دابڕاوەكانەوە جێبەجێ نەكرا و بگرە بوونە هۆكاری زاخاودانەوەی گیانی دووبەرەكی و تێكدانی ئاشتی كۆمەڵایەتی.
لەدوای ڕیفراندۆم و ١٦ی ئۆكتۆبەر و ھێرشی حەشدی شەعبیش بۆ سەر كەركووك و ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ھەرێم و دەستبەكاربوونی جێگری پارێزگاری پێشوو وەك پارێزگار بەوەكالەت، كێشەكان قوڵتر بوونەوە و ھەمان سیاسەتی دەسەڵاتدارانی پێشوو پەیڕەو كرا و ڕۆژانە كێشەیان بۆ خەڵكی ئەو شارە و جووتیارانی ناوچەكە دروست دەكرد و هەمان پڕۆسەی تەعریب و داگیركاری زەوی و زاری ناوچە كوردییەكان دەستی پێكردەوە. ئەگەرچی ئەوكاتەیش دەرفەتێك درا بۆ ئەوەی پارێزگارێك دابنێن، بەڵام پارتی و یەكێتی ڕێك نەكەوتن و بەتایبەتی پارتی ئامادە نەبوو لە كۆبوونەوەیەكی ئەنجوومەنی پارێزگا بەشدار بێت لە ژێر ناوی ئەوەی شارەكە داگیركراوە لەلایەن حەشدی شەعبییەوە، لە ئەنجامدا بوار درا دەسەڵات بەدەستی پارێزگارەوە بمێنێتەوە و ئەجێنیدای تایبەتی خۆیان جێبەجێبكات.
ئەم بارودۆخە و ئەم واقعە لەم قۆناغەدا و لە ھەموو كات زیاتر پێویستی بە ڕۆحی لێبوردەیی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە و هاوسەنگكردنەوەی مافی هاووڵاتیبوون هەیە و پێویستە پڕۆژەی ئاشتی كۆمەڵایەتی بەهێز بكرێت و ببێتە ئاڕاستەی كاركردن و پاراستنی بازنەی حوكمڕانی ئەو شارە و وەك دروشمی سەرەكی مامەڵەی لەگەڵ بكرێت، چونكە بڕوام وایە لەم قۆناغ و هەلومەرجەدا ھەر كەس و لایەنێك خاوەنی ئەو پڕۆژەیە بێت و خەباتی بۆ بكات و جیاوازییەكان نەهێڵێت، دەتوانێت نوێنەرایەتی سەرجەم نەتەوە و پێكهاتە جیاوازەكان بكات.
لەبەرانبەریشدا ئەو خیتاب و بۆچوونە سواوانە فڕێ بدرێن كە بە ئاڕاستەی تێكدانی كەشی كۆمەڵایەتی و سیاسی كەركووك هەنگاو دەنێن و بانگەشەی ئەوە دەكەن كە ئەگەر پێكهاتەی سووننەی عەرەب دەرنەچێت و خاوەن دەسەڵات نەبێت ئەوا دەربەدەر و پەراوێز دەخرێن، كاریگەری ئەم جۆرە خیتابە و ئەم ئاڕاستەیە تەنیا سووننەی نەگرتۆتەوە و بگرە ڕەنگدانەوەی بەسەر شیعە و توركمان و بەشێك لە كوردستانییانی كەركووكیشەوە هەیە و هەریەكە و لای خۆیەوە هەست بە مەترسی و دڵەڕاوكێ دەكات.
بۆیە ھەر لایەن و هێزێكی سیاسی دووربكەوێتەوە لە خیتابی ئاگرین و شوڤێنییانە و ھەڵگری پڕۆژەی برایەتی و پێكەوەژیانی ئاشتییانە و چەمكی ھاوڵاتیبوون و عەدالەتی كۆمەڵایەتی و ئازادییەكان بێت بەبێ جیاوازی، ئەوە دەبێتە براوەی پڕۆسەی حوكمڕانی و بەدەستهێنانی پشتیوانی زۆربەی زۆری خەڵكی شاری كەركووك كە لە بنەڕەتدا شایستەی دەستەبەركردنی خۆشگوزەرانی و ئاشتی كۆمەڵایەتی و پێكەوەژیانی برایانەن.
