زاهیر ئيبراهیم
بەشی یەكەم
هەڵبەت سەروتار لە كایەی ڕۆژنامەگەری و میدیادا بە شێوەیەكی گشتی، شوێن و پێگەیەكی گرینگ و هەستیار وەردەگرێت. سەروتار لە ڕووپەڕی ڕۆژنامەگەریدا گرینگە بەو مانایەی ناوڕۆكی سەروتار و پەیامەكەی گوزارشت دەبێت لە دەربڕینی سیاسەت و بۆچوونی ئەو لایەنەی كە بەرپرسیاریەتی و خاوەنداریەتی لە میدیا و هەفتە نامەكە دەكات.
سەروتار لە ڕوانگەی خوێنەوە، چاوی زیاتری لەسەرە بە بەراورد لەگەڵ شوێن و بەشەكانی تری هەفتەنامە، چونكە لێرەدا سەروتار دەبێتە وتەی خاوەن هەفتەنامەكە. بەپێی ئەمەش بێت خاوەن ئیمتیاز، نزیكترین كارەكتەری پشت داڕێشتن و بەڕێوەبردنی سیاسەت و ستراتیژی كاركردنی هەفتەنامەكەیە. كەوابێت سەروتار بە هەموومانایەك دەبێتە ئاوێنەی گەیاندنی پەیام و تێڕوانینی سیاسی حیزب. لە ڕووی یاساییشەوە سەروتار لە هەفتەنامە، یان میدیا بەرپرسیاریەتی زیاتری یاسایی دەكەوێتە سەرخاوەن ئیمتیاز. هەروەك لە یاسای ژمارە 35ی ساڵی 2007ی ڕۆژنامەگەری باسی بەرپرسیاریەتی خاوەن ئیمتیازی كردووە .
لە ئەنجامی خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنێكی خێرا بۆ (20) لە سەروتاری هەفتەنامەی ڕێگای كوردستان، كە هەفتانە لە لاپەڕەی یەكەمی ئەو هەفتەنامەیە لە زنجیرەكانی ڕابردوو بڵاو كراوەتەوە. دەبینین سەروتارەكان لە سنوری شڕۆڤە و خوێندنەوەی پێشهاتی سیاسی دەچووە، بەڵكو سەروتارەكان وەك ئەلتەرناتیڤێك لە بەرامبەر جۆری سیستەمی حكومڕانی، و پێشكەشكردنی وەك دەرچەیەكی بنەڕەتی بۆ تێپەڕاندنی قەیرانی ئابوری و چارەسەری كێشە و ئاستەنگەكانی خەڵك خراوەتەڕوو. ئەوەی هەمیشە لە سەروتارەكاندا بەدی دەكرێت ئاراستە كردن و بوونی تێروانینێكی ڕەخنەگرانەی سیاسیە. لە كۆی ئەو سەروتارانەی لەم نووسینە بۆی گەڕاومەتەوە، دەتوانین بڵێین سەروتارەكان لەڕووی ناوەڕۆك و ڕووكارەوە ناكۆك نین بە هێڵە گشتییەكانی كۆنگرەی حەوت و راپۆرتی سیاسی. واتا بەرنامەی بڕیاردراوی كۆنگرە و راپۆرتی سیاسی كۆنگرە، وەك تارماییەكە بەسەر سەروتارەكاندا.
شوناسی فیكری لە سەر وتارەكاندا
ئەوەی جێی سەرەنجە هەر سەروتارێك لە كۆی ئەو (20) سەروتارەی بۆ چوارچێوەی ئامادەكردنی ئەم نووسینە دەستنیشانكراوە، بریتیە لە باڵادەست بوونی شڕۆڤە و خوێندنەوەی واقعی كوردستان لە ڕووی سیاسی و كۆمەڵایەتی و ئابوری و پێشهاتەكان لە بەر ڕۆشنایی ماڕكسیزم و تایبەتمەندی كوردستانی. لە پاڵ ئەمەشدا ڕەهەندی ( چینایەتی و نشتیمانی) و چەمكی ( ئازادی، دیموكراسی، مافی بڕیاردانی چارەنووس، سۆسیالیزم) كە دروشمی بڕیاردراوی كۆنگرەی حەوتەمە، ئەم هێلە گشتیانە بوونەتە چاوگی داڕێشتن و دامەزراندنی سەروتارەكان.
ئەگەرچی لەم نووسینەدا جێگای ئەوە نابێتەوە كۆی ئەو چەمك و ڕەهەندانە هەڵێنجین كە لە سەروتارەكاندا هەڵقوڵاون، بەڵام ڕەهەندی چینایەتی و نشتیمانی وەك بوونیادێك ڕەنگیداوەتەوە لە سەروتارەكان، ئەمەش بە لەبەرچاوگرتنی ئەو ڕاستییەی كە حیزبی شیوعی، هەر لەسەرەتای دامەزراندنییەوە وەك ئەركێكی بنەڕەتی لە چوارچێوەی باوڕبوونی پتەوەی شیوعییەكانی كوردستان،مامەڵەی لەگەڵ پرسی چینایەتی و نشتیمانیی كردووە. بۆیە دووانەی هێڵی چینایەتی و نشتیمانی لە ئاستێكی باڵادا لە ژیانی حیزبی هەر لە دەستپێكی دامەزراندنیەوە، بەپێی جیاوازی و سروشتی قۆناغەكانی تێكۆشاندا درێژبۆتەوە، لە سەروتارەكانی هەفتەنامەی فەرمی حیزبی شیوعی كوردستان، دەبینین ئەركی داكۆكی كردن لە بنەما چینایەتی و نشتیمانیەكان، بە ئەركی سەرەكی خۆی زانیوە و لە گوتاری هەفتانەدا سەرسەختانە داكۆكی لێكردووە و هەڵوەستەی لەسەركردووە و تێگەیشتن و بۆچوونەكانی خستۆتەڕوو .
ئەم ئەركە لە تێكۆشانی شیوعییەكاندا سنورێكی فراوانتری هەیە و لە پڕاكتیكی كاری ڕێكخستن و لە ئاستی تیۆریشدا بەسەر پڕۆژە سیاسیەكان، بەیانەكانی وتەبێژی حیزب، ڕاگەیاندراوەكانی كۆمیتەی ناوەندی و بەرنامەی كۆنگرە ڕەنگی داوەتەوە. تەنانەت هەبوونی بۆچوونی جیاواز دەربارەی چۆنیەتی تێكۆشان و بە ئەنجام گەیاندنی ئەم ئەركە لە ناوخۆی حیزبدا، بە دڵنیاییەوە سەرمایە و خاڵێكی گرینگ و دەوڵەمەندە، و مانای ڕەوایەتی و زیندوویەتی ئەم دووپرسە لە هەناوی سیاسەتی حیزب و بیركردنەوەی شیوعیەكان دەگەینێت .
لەسەروتارەكاندا ئەشێ فۆكس و قوڕسایی ئەم دوو ڕەهەندە، بەپێی بارودۆخی سیاسی گەلی كوردستان ، و شێوەی پەرەسەندنی ڕەوشی كۆمەڵایەتی و ئابوری و كێشەكانی خەڵك، جیاوازی لە سەروتارێك بۆ سەروتارێكی تر هەبێت و بارستایی سەروتار هەندێ جار بەلای یەكێكیاندا لاربووبێتەوە،بەڵام بە شێوەیەكی گشتی سەروتارەكان لە ڕەهەندی ( چینایەتی و نشتیمانی تێڕوانین بۆ شێوازی حكومڕانی ) جیانەبوونەتەوە.
ڕەهەندی چینایەتی
لە كۆی ئەو بیست سەروتارەی كە من بە خێرایی بۆ ئامادەكردنی ئەم نووسینە بۆی گەڕاومەتەوە، ئەوەی بۆم دەركەوت ئاراستەكردن و دەربڕینی هەر ڕوانینێك بۆ پێشهات و قەیرانی سیاسی و حكومڕانی، بە گەڕانەوە بۆ كێشەكانی خەڵك دەستی پێكردووە، واتا ڕەهەندی چینایەتی بریتی بووە لە قسەكردن لە قوڵایی كێشەكانی خەڵك. هەر لە ڕەخنەكردنی فۆرمی سیاسەتی ئابوری لە ژێر تەوژمی مۆدێلی نیولیبرالیزم كە بەدیدی حیزبمان ئەم شێوازەی سیاسەتی ئابوری دواكەوتوی بەرخۆر، دەرگاری بەڕووی سەرهەڵدانی قەیرانی دارایی و ئابوری و فراون بوونی نەهامەتییەكانی خەڵك كردۆتەوە،وكۆمەڵگەی بەرەو كەناری لێڵ بوون و داڕمان بردووە.
هەروەها لەسەروتارەكاندا بە شێوەی هەواڵیی باسی لە ڕووداو و كێشەكان نەكردووە، بەڵكو بە شێوەیەكی هەمەلایەنە پڕژاوەتە سەر فاكتەر و پاڵنەرەكانی پشت فروان بوونی پانتایی جیاوازی چینایەتی لە كوردستان و لێكۆڵینەوە لە بەردەوامی پەرەسەندنی ناكۆكی و ئاریشە سیاسیەكان، كە پڕۆسەی دیموكراسی و سیاسی دووچاری نەخۆشی و گرفتی جەوهەری كردۆتەوە، لە هەمانكاتیشدا ماهیەتی سەروتارەكانی ڕێگای كوردستاندا لەوەدایە كاتێك دەبینین خۆی وەك پڕۆژەی جێگرەوە لە بەرامبەر سیستەم و شێوازی حكومڕانی لە هەرێمی كوردستان پێشكەشكردووە .
سەروتارەكان بووێرانە قەتماخەی برینە قوڵەكەی جەستەی حكومڕانی و بارودۆخی ئاڵۆزی هەرێمی كوردستانی هەڵداوەتەوە، چارەسەرییەكانی لە ڕووانگەی پەرۆشی و بەرپرسیارانە بۆ ڕاستەڕێكردنی پرۆسەی سیاسی و حكومڕانی پێشكەشكردووە، هەروەك لە سەروتارێكدا ئاماژە بۆ ئەو ڕاستییە كراوە كە قەیرانی ئابوری، گەندەڵی ، كێشەی حكومڕانی و دواكەوتنی هەڵبژاردن و سەرجەمی ئەم واقیعە سیاسیە بە شێوەیەكی فراوان ڕەنگی داوەتەوە لە تێكچوونی باری كۆمەڵایەتی و نا ئومێدبوونی تاكی كوردی و پاشەكشەی ئینتیمای نەتەوەیی و نشتیمانی، ئەمەش لە ئاكامی كەڵەكەبوونی زیاتر لە سی ساڵ لە قەیران وكێشە و نەهامەتییەكانی خەڵك، كە لەلایەن دەسەڵاتدارانی هەرێمی كوردستان هەنگاوی كرداریی بۆ چارەسەری ڕیشەیی قەیرانەكان نەناوە .
یەكێكی تر لە سەروتارەكان بە ڕاشكاوی پێمان ئەڵێت واقیقی هەرێمی كوردستان بریتیە لە شكستی سیاسەتی ئابوریی، زیادبوونی هەژموونی حیزب لە حكومەت و زیادبوونی ئاسەواری دوو ئیدارەیی لە دەزگای ئەمنیی و فەرمانگاكان، هەڵكشانی هەژاریی، بێكاریی، بەردەوامی قەیرانی مووچە، زیادبوونی باج و سەرهەڵدانی پانتاییەكی فراوانی پەراوێزخراوەكان. لە زۆرینەی سەروتارەكاندا هۆشداری دراوە لەوەی ئاكامەكانی ئەم ڕەوشە ئاڵۆزە كارتێكردنی بەردەوامی لەسەر كۆمەڵگە هەیە و دۆخێكی پڕ لە نەهامەتیی و هەژاری بەدوای خۆیدا هێناوە و چارەسەرنەكردن و مانەوەی ڕەوشەكە بەم جۆرە ئەگەری پێشهاتی مەترسیدارتری لێدەكەوێتەوە .
ئەوەی جێگای هەڵوەستەیە و هاوكات خاڵێكی گرینگە لەسەر وتارەكاندا، هەمیشە پاراستنی دەستكەوتەكانی گەلی كوردستان، و مانەوە و بەهێزبوونی قەوارەی هەرێمی كوردستان وابەستەكراوە بە جێبەجێكردن و گوێگرتن لە داوا و داخوازییەكانی جەماوەر. سەروتارێكی تر پاراستنی دەسكەوتە نشتیمانییەكانی گرێداوەتەوە بە باشتركردنی بارودۆخی خەڵك و چاكسازیكردن لەو یاسایانەی كە بوونەتە بارێكی گران بەسەر ژیانی خەڵكی هەژار و زەحمەتكێش. واتا سەنتڕاڵبوونی داكۆكی كردن لە خەڵك لە گوتارەكاندا خۆی لە خۆیدا ڕادەی بەرزی بەرزكردنەوەی هێڵی تێكۆشانی چینایەتییە لە میدیای فەرمی حیزبدا .
یەكێك لەو دوو دێڕانەی كە جێگەی خۆیەتی ئاماژەی پێكەین لە سەروتاری ژمارە ( 1359) هاتووە، یەكەمین هەنگاوی خۆڕاگریی بەرامبەر نەیارانی گەلی كوردستان بە گوێگرتن لە داواكارییەكانی جەماوەر دەست پێدەكات .
لە پەرەگرافێكی تری سەروتاری ڕێگای كوردستان ژمارە ( 1360) جارێكی تر دووپات لە پێویستی باشتركردنی ژیان و گوزەرانی خەڵك كراوەتەوە، وەك شاڕێگای ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسیەكان و پاراستنی پێكهاتەی هەرێمی كوردستان لە پیلان و ئەجێندای دەرەكی، و ویستی دووژمنكارانەی نەیارانی كورد كەساڵە های ساڵە خەون بە داڕمانی كیانی هەرێمی كوردستان و پاشەكشەی پرسی كورد دەبینن .
گرێدانی تێكۆشانی چینایەتی و نشتیمانی
ئەوەی لە سەروتارەكاندا بەرجەستە دەبێت حەقیقەتی هاوتەریب بوونی دوو ڕەهەندی لێك دانەبڕاوی پەیوەست بوو لە سیاسەتی حیزب، ئەویش گرێدانی تێكۆشانی چینایەتی و نشتیمانییە. ئەم دوو پەڕەگرافەی لەسەرەوە ئاماژەی پێكراوە لە سەروتارەكاندا، تەنها پووختەیەكە لە هێڵێكی درێژی كاركردنی هاوبەش لەسەر ڕەهەندی نشتیمانی و چینایەتی. هەڵبەت كاتێك داكۆكی كردن لە خەڵك دەبێتە سەنتەر، و باشتركردنی ژیان وگوزەرانیان وەك ڕێگای پاراستنی نشتیمان دەبیندرێت. ئەمە پێمان ئەڵێت هێڵی چینایەتی و نشتیمانی دووانەیەكی بەیەكەوە گرێداوە لە قۆناغی خەباتی ئەمڕۆی حیزب، چونكە وەك لە سەروتارەكان باسی لێوەكردووە لە یەك كاتدا كۆمەڵگە دابەشی سەر چینی هەژار و دەوڵەمەند بووە، و گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی و بارگاوی بوونی بازاڕ و سیاسەتی ئابوری و حكومڕانی هەرێم بە مۆدێلی سیاسەتی ئابوری نیولیبڕالیزم و مۆنۆپۆلكردنی بازاڕ و چالاكییە ئابوریەكان، هاوكات لەلایەكی تر بوونی هەڕەشە و مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێمی كوردستان كە لەماوەكانی ڕابردوو و بە ئێستاشەوە ئاسەوارەكانی بەڕوونی دەركەوتووە. ئەم واقیعە كە حیزب لە بەرچاوی گرتووە، بێگومان ڕاستەوخۆ پەلكێشی چڕكردنەوەی خەباتی چینایەتی و نشتیمانی كردووە .
هەروەها لە سەروتارێكی تر بەوپەڕی هەستیاری و درككردن بە ڕەوشی ئاڵۆزی ناوچەكە، بانگەواز بۆ دەسەڵات و لایەنە پەیوەندیدار ئەكات و ڕایدەگەینێت : هاوسەنگی نێوان پاراستنی كیانی هەرێمی كوردستان و دابینكردنی قوتی خەڵك، دوو ئەركی گرێدراوی هەنووكەیین ". ئەم دیدە لەسەروتار پێمان ئەڵێت بەهێز بوونی هەرێمی كوردستان، بەبێ دابینكردنی خۆشگوزەرانی و چارەسەركردنی گرفتەكانی خەڵك و پێدانی مووچە و دەستەبەركردنی دادپەروەری كۆمەڵایەتی بەدی نایەت .
هەر لەسەروتارێكی تر ئاماژە بە پێویستی دروستكردنی فشاری سیاسی و مەدەنی سەبارەت بە دابینكردنی پێداویستییەكانی ژیانی خەڵكی كوردستان و بەرپرسیاری هەردوو حكومەتی عێراق و هەرێمی كوردستان سەبارەت بەم بابەت دەكات، كە ناكرێ خەڵكی كوردستان بكرێتە بارمتەی ناكۆكییە سیاسیەكان و دووپات لە بەهێزكردنی خەباتی شەقام دەكاتەوە.
لە سەروتارێكی تر باس لە ڕەوشی خراپی كرێكاران و كەمی هەڵی كاركراوە، و ڕەخنەی بێباكی دەسەڵاتكراوە لە ئاست پەراوێزخستنی مافەكانی كرێكاران و نەبوونی بیمەی تەندروستی و كۆمەڵایەتی. هەروەها لە سەروتارێكی تر قسە لەسەر سێكتەری كشتوكاڵكراوە كە پێویستی بە دەرچواندنی یاسایەكی هاوچەرخ بۆ نەخشاندنی سیاسەتەكانی كشتوكاڵ هەیە، وێراِی پێشكەشكردنی كۆمەڵێك پێشنیار .
گوتاری پۆپۆلیزم
لە سەروتارەكاندا ڕەهەندێكی تر كە كاری لەسەركراوە و هەوڵدراوە دیوە شاراوەكانی ئاشكرابكرێت بریتیە لە سیاسەتی چەواشەكارانەی ئۆپۆزسیۆنی ساختە و باڵادەست بوونی گوتاری پۆپۆلیزم و یاریكردن بە هەست و سۆزی خەڵك و قۆستنەوەی دۆخی هەژاری و ناهەمواری خەڵك لە پێناو بە دەستهێنانی ویست و ئامانجە سیاسیەكان. هەڵبەت گوتاری فشۆڵی ئۆپۆزسیۆنی ساختە كە لە هەمانكاتدا بكوژی خەونەكانی گۆڕانكاری و بەرەنگارییە لە ماوەی ڕابردوو كاریگەری لەسەر سست بوونی خەباتی شەقام و پاشەكشەی هێزی بەرەنگاری و ڕێكخرا و بزوتنەوە كۆمەڵایەتیەكان هەبووە. یەكێك لە سەروتارەكان دركی بە دیوی شاراوەی سیاسەتی چەواشەكارانەی ئەم ڕەوتە كردووە كە ئامانجەكەی بریتیە لە نائومێد كردن و لێدان لە ئیڕادەی تاكی كوردستانی و نەمانی گیانی بەرگری لەناو كۆمەڵگەدا. لەم سەروتارەدا هاتووە " بە یەك ئیڕادە و یەك گوتاری كوردستانی شاڵاوی بێهودەكردن و بێمتانەكردنی جەماوەر ڕادەگیرێت ".
چەمكی قەڵا
هەر لە چوارچێوەی درككردن بە شاڵاوی بێ هیواكردن و لێدان لە ئیڕادەی تاكی كورد، لە یەكێك لە وتارەكاندا لە ژێر ناونیشانی چەمكی قەڵا. لەم سەروتارەدا هەڵوەستەیەكی مێژوویی هەیە، دەربارەی پاشەكشەی ئینتیما و نائومێدبوونی تاكی كورد و چۆنیەتی بەهێزكردنی گیانی بەرگریی شۆڕشگێریی. ئەم سەروتارە بەشێك لە هۆكارەكانی پشت نائومێدبوونی تاكی كوردی پەیوەست كردووە بە بوونی ناعەداڵەتی و هەڵكشانی هەژاری و نەبوونی ئاسۆ بۆ چارەسەر. سەروتارەكە دەڵێت : كاتێك ورەی خەڵك و داكۆكیكەران بەهۆی لاوازی متمانە بە دەسەڵاتداران و فراوانبوونی دیاردەكانی ناعەداڵەتی و گەندەڵی كەم دەبێتەوە، و كاتێك پەنادەبردرێتە بەردەوروەی خۆمان بۆ یەكلایی كردنەوەی كێشە ناوخۆییەكان و لە جیاتی ڕێكەوتنی ناوخۆیی، كاردەگاتە ئەوەی لای نەیاران سكاڵا لە یەكتر تۆماربكرێت!".
كەرتی تایبەت
بە شێوەیەكی گشتی لەسەروتارەكاندا بە بەردەوامی هەڵوەستە و ڕەخنە لەسەر تەشەنەكردنی كێشەكانی پەروەردە و تەندروستی و كارەباكراوە، وەك ئاكامی سیاسەتی بەتایبەتكردنی ڕەهای خزمەتگوزاریە گشتیەكان، كە حكومەتی هەرێم لە ساڵی 2016 پێڕەوی لێدەكات. ئەمەش زیاتر باری سەرشانی خەڵكی قوڕس كردووە و چارەسەری پێویستیش خۆی لە چاكسازیكردن لە سیاسەتی ئابوریی و پەرەپێدانی كەرتی گشتی دەبینێتەوە. هەروەها كۆمەڵێك بنەما وەك چارەسەری بۆ ئەم ڕەوشە خراپەی خزمەتگوزاری گشتی لە چوارچێوەی سەروتارەكان پێشكەشكراوە.
ڕەهەندی نشتیمانی
وەك ئاشكرایە یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی سەروتاربریتی بووە لە هەڵوەستەكردن لەسەر ئەركە نەتەوەیی و نشتیمانییەكان . لە ماوەی ڕابردوودا هەرێم و ناوچەكە بە شەپۆڵێكی خێرای پڕِ لە پێشهات و گۆڕانكاری تێپەڕی، زێدەڕۆیی نیە ئەگەر بلێَن پێشهاتەكان و بارگرژییە سیاسیەكان لە، ڕاگەیاندراوەكانی سەركردایەتی و سەروتارەكان بە ئەندازەیەكی زۆر پێشبینی بۆ كراوبوو .
لە كۆی ئەو سەروتارنەی بۆ ئەم نووسینە پشتم پێی بەستووە، بە شێوەیەكی وەرد باس لە پاڵنەر و چاوگەكانی سەرهەڵدانی تەنگەژە سیاسیەكان و كاریگەری لەسەر عێراق و هەرێمی كوردستان و چڕبوونەوەی سەپاندنی سیاسەتی گوشارخستنە سەر هەرێمی كوردستان بە ڕێگەی جیاجیا و دابەشبوونی لایەنی ئیتیلافی حكومڕانی هەرێم بەسەر دووجەمسەری توركیا و ئێران. هەروەها قوڵ بوونەوەی ناكۆكی ناوخۆیی هەرێمی كوردستان، ئەنجام نەدانی هەڵبژاردنی پەرلەمانی كوردستان, بانگەواز بۆ بوونی یەك لیستی لە نێوان لایەنە كوردستانیەكان لە هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگاكانی عێراق. گەڕانەوە بۆ هێڵە گشتییەكانی پڕۆژەی سازدانی گفتوگۆی نشتیمانی كە حیزب لە ماوەی ڕابردوو ئاراستەی لایەنە كان و ڕای گشتی كردووە لە پێناو داڕێشتنی گوتارێكی هاوبەشی كوردستانی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ وڵاتانی ئیقلیم و چارەسەركردنی قەیرانی حكومڕانی و ئابوری . تێكڕای ئەم پرسانە لەسەر وتارەكاندا گرینگیەكی جەوهەری هەبووە، و لە ڕووانگەی بەرژەوەندی گەلی كوردستان، خوێندنەوە و شیكاری بۆ قەیرانەكانی هەرێمی كوردستان و دەرچەكانی دەرباز بوونی لە تەنگەژە سیاسیەكان پێكەش كراوە .
