١. يۆرگن هابەرماس (١٩٢٩ — ٢٠٢٦)، وەک دواین نوێنەری گەورەى قوتابخانەی فرانکفۆرت و یەکێک لە کاریگەرترین فەیلەسوفەکانی سەدەی بیستەم و بیست و یەکەم، دوێنێ لە کاتێکدا ماڵئاوایی لە جیهان کرد کە مرۆڤایەتی لەناو تاریکترین جەنگی خۆیدا دەژی. کۆچی ئەو لە ١٤ی ئازاری ٢٠٢٦، تەنها کۆچی کەسێک نەبوو، بەڵکو خامۆشبوونی ئەو دەنگە بوو کە بۆ ماوەی پتر لە حەوت دەیە، "وتووێژ"ی وەک تاکە ڕێگەی ڕەوایی بەخشین بە ژیان و دەسەڵات دەبینی. هابەرماس لە سەردەمێکدا کۆچیکرد کە جەنگی نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران، جیهانی بەرەو لێواری وێرانکاری بردووە، ئەمەش گەورەترین تراجیدیایە بۆ بیرمەندێک کە هەموو تەمەنی بۆ بەرگریکردن لە "ئەقڵی پەیوەندیی" و دوورکەوتنەوە لە توندوتیژی تەرخان کرد. ئەو ئەندازیاری ئەو کەشە هزرییە بوو کە تێیدا مرۆڤەکان دەبوو لە ڕێگەی "قسە"وە کێشەکانیان چارەسەر بکەن، نەک لە ڕێگەی ئاگر و ئاسن. بە کۆچی ئەو، جیهان دواین پاسەوانی ئەقڵی ڕۆشنگەریی لەدەست دا کە بڕوای وابوو مرۆڤ دەتوانێت لە ڕێگەی زمانەوە ئاشتییەکی هەمیشەیی بونیاد بنێت.
٢. یەکێک لە گەورەترین بەشدارییەکانی هابەرماس کە بووە بنەمایەکی زانستی بۆ تێگەیشتن لە کۆمەڵگە، چەمکی "کایەی گشتی" بوو. ئەو مێژووی سەرهەڵدانی ئەم کایەیەی لە ئەوروپادا بۆ ناو چاخانە و سەکۆکانی گفتوگۆ گەڕاندەوە، کە تێیدا هاووڵاتیان بێ گوێدانە پلە و پایەی کۆمەڵایەتییان، لەسەر بنەمای "باشترین بەڵگە" گفتوگۆیان دەکرد. ئەم تێڕوانینە هابەرماسییە وادەکات کە بۆ ئێمەی کورد، شوێنە نەریتییەکانی وەک مزگەوت، دیوەخان، سەرخەرمان و چاخانە تەنها وەک شوێنی فیزیکی نەبینرێن، بەڵکو وەک "مەیدانی بەرهەمهێنانی ڕای گشتی" سەیر بکرێن. لای هابەرماس، گرنگ نییە شوێنەکە لە کوێیە، بەڵکو گرنگ ئەوەیە لەو شوێنەدا "قسە" دەسەڵاتی هەبێت نەک "هێز". ئەم کایە گشتییە لای ئەو وەک سیستەمێکی بەرگری کارى دەکرد کە ڕێگەى نەدەدا دەوڵەت و سەرمایەداری هەموو کون و کەلەبەرەکانی ژیانی مرۆڤ داگیر بکەن. ئێستا کە لە ساڵی ٢٠٢٦دا دەبینین چۆن دەنگی چەک کایەی گشتی خنکاندووە، تێدەگەین کە هابەرماس چەندە ورد بوو کاتێک دەیوت ئەگەر کایەی گشتی بمرێت، دیموکراسی و مرۆییبوونیش دەمرن.
٣. لە تیۆری "بکەرى پەیوەندخواز"دا، هابەرماس زمان لە ئامرازێکی سادەی گواستنەوەی زانیارییەوە دەگۆڕێت بۆ "بناغەی پێکەوەژیان". ئەو پێی وایە هەر کاتێک ئێمە دەممان دەکەینەوە بۆ قسەکردن، بە شێوەیەکی ناچاری چەند داواکارییەکی ڕاستگۆیانە دەخەینە ڕوو: یەکەم قسەکەمان مانای هەیە، دووەم ڕاستە و سێیەم ئێمە لە دەربڕینیدا ڕاستگۆین. ئەمە بەو مانایەیە کە لە ناو جەوهەری زماندا، ئاشتی و لێکحاڵیبوون شاراوەتەوە. هابەرماس جەخت لەوە دەکاتەوە کە شەڕ و توندوتیژی ئەو کاتە سەرهەڵدەدەن کە پەیوەندیی و گفتوگۆ پەک دەخرێن. لەم ساتەدا کە جیهان لە ئاگری جەنگدایە، هابەرماس وەک دەنگێکی ئارامکەرەوە لە یادەوەریماندا دەمێنێتەوە کە دەیگوت: "پێویستە گفتوگۆ بکەین." بۆ ئەو، "ژنەڤتن" و گوێگرتن لەویتر، بەشێکی دانەبڕاوە لە ئاخاوتنی عەقڵانی. مرۆڤ لای هابەرماس کاتێک دەبێتە مرۆڤێکی کامڵ کە بتوانێت لە ڕێگەی زمانەوە پردێک بۆ لای ئەویتر دروست بکات و لە بری سەپاندنی ڕای خۆی، هەوڵی گەیشتن بە "تێگەیشتنی هاوبەش" بدات.
٤. یەکێکی تر لە خاڵە هەرە قووڵەکانی هزرى هابەرماس، جیاکردنەوەی نێوان "جیهانی ژیان" و "سیستەم"ـە. ئەو پێی وایە ژیانی ئێمە لە لایەن دوو هێزی گەورەوە هەڕەشەی لێ دەکرێت: دەسەڵاتی سیاسی (بیڕۆکراسی) و هێزی پارە (بازاڕ). هابەرماس باس لە مەترسیی "داگیرکردنی ژینجیهان" لە لایەن سیستەمەوە دەکات. کاتێک پەیوەندییە مرۆییەکانمان، هاوڕێیەتییەکانمان و گفتوگۆکانمان دەبنە قوربانی بەرژەوەندی دارایی یان فەرمانی سیاسی و سەربازی، ئەوا مرۆڤایەتی ئێمە لە مەترسیدایە. ئەو مەیدان و گۆڕەپانانەی کە تێیدا گفتوگۆی ڕاستەقینە دەکرێت، وەک گۆڕەپان و دیوەخان و چاخانەکان لە کولتوری ئێمەدا، لە ڕاستیدا قەڵاکانی ژینجیهانن. ئەگەر لەو شوێنانەدا مرۆڤەکان بتوانن بەبێ ترسی دەسەڵات و بەبێ چاوچنۆکی پارە قسە بکەن، ئەوا ژیان هێشتا مانای ماوە. هابەرماس فێری کردین کە پاراستنی ئەم شوێنانە لە بەرامبەر داگیرکاریی سیستەم، گەورەترین ئەرکی ئەخلاقی هەر مرۆڤێکی ئازادە. ئێستا کە جەنگ هەموو ژینجیهانى داگیر کردووە، بەهای ئەم قسەیەی هابەرماس زۆرتر دەردەکەوێت.
٥. هابەرماس لە سەدەی بیست و یەکەمدا، لە کاتێکدا زۆرێک لە فەیلەسوفە پۆست-مۆدێرنەکان مژدەی کۆتایی ئەقڵ و پەلپەلبوونى ڕاستییان دەدا، ئەو بە تەنیا وەستا و بەرگری لە پڕۆژەی "ڕۆشنگەری" کرد. پێی وابوو کە مۆدێرنە "پڕۆژەیەکی تەواونەکراو"ە؛ واتا کێشەکە لە خودی عەقڵ و ئازادیدا نییە، بەڵکو لەوەدایە کە ئێمە هێشتا بە تەواوی نەگەیشتووینەتە ئەو قۆناغەی کە عەقڵ تێیدا سەروەر بێت. ئەو دژی هەر جۆرە ڕادیکاڵیزمێکی نابینا و پۆپۆلیزمێکی سیاسی بوو. هابەرماس باوەڕی وابوو کە مرۆڤایەتی تەنها لە ڕێگەی "دیموکراسیی گفتوگۆیی"ـەوە دەتوانێت ڕزگاری بێت. ئەم جۆرە لە دیموکراسی تەنها سندوقی دەنگدان نییە، بەڵکو پرۆسەیەکی بەردەوامی گفتوگۆیە کە تێیدا کەمینە و زۆرینە لە ڕێگەی گۆڕینەوەی بیروڕای عەقڵانییەوە دەگەنە خاڵی هاوبەش. ئەمە وانەیەکی گەورەیە بۆ ناوچەی ئێمە کە تێیدا جیاوازییەکان زۆرجار دەبنە هۆی خوێنڕشتن؛ هابەرماس پێی وتین کە دەکرێت جیاواز بین بەڵام پێکەوە بین.
٦. یەکێک لەو چەمکانەی کە هابەرماس وەک جێگرەوەیەک بۆ نەتەوەپەرستییە توندڕەوەکان پێشنیاری کرد، "نیشتمانپەروەریی دەستووریی" بوو. لە جیهانێکدا کە دەمارگیری نەتەوەیی خەریکە مرۆڤایەتی بەرەو جەنگی ناوخۆیی دەبەن، هابەرماس پێی وابوو کە وەلائی ئێمە بۆ دەوڵەت نابێت لەسەر بنەمای "خوێن و ڕەگەز" بێت، بەڵکو دەبێت بۆ ئەو "پەیمانە کۆمەڵایەتی و بەها مرۆییانە" بێت کە هەموومان لەسەری ڕێککەوتووین. ئەمە مانای ئەوەیە کە پێکەوەبوونمان لەسەر بنەمای گفتوگۆیەکی کراوە بێت نەک لەسەر بنەمای ئەفسانە مێژووییەکان. ئەم بیرۆکەیە بۆ کۆمەڵگەی کوردی و جیهانی ڕۆژهەڵات زۆر گرنگە، چونکە ڕێگە دەدات هەر گروپێک ناسنامەی خۆی بپارێزێت، بەڵام لە چوارچێوەی دەوڵەتێکدا کە هەمووان تێیدا وەک "هاووڵاتی" یەکسانن. هابەرماس مرۆڤی وەک بوونەوەرێکی سیاسی دەبینی کە مافی هەیە لە هەموو ئەو بڕیارانەدا بەشدار بێت کە کاریگەری لەسەر ژیانیان هەیە.
٧. لە لایەکی ترەوە، هابەرماس لە کۆتاییەکانی تەمەنیدا، دەرگایەکی نوێی بۆ گفتوگۆی نێوان ئایین و سێکۆلاریزم کردەوە. ئەو وەک بیرمەندێکی سێکۆلار، پێی وابوو کە مرۆڤی مۆدێرن نابێت بە چاوی سوک سەیری ئایین بکات. ئەو چەمکی "پۆست-سێکۆلار"ی هێنایە پێشەوە و گوتی مرۆڤە ئایینییەکان و سێکۆلارەکان دەبێت فێری "وەرگێڕان" بن. واتا ئایینییەکان دەبێت بتوانن داناییە ئایینییەکانیان وەربگێڕن بۆ زمانێکی عەقڵانی کە هەمووان لێی تێبگەن و سێکۆلارەکانیش دەبێت بە ڕێزەوە گوێ لەو بەها ئەخلاقییانە بگرن کە لەناو ئایینەکاندا هەن. ئەم تێڕوانینە هاوسەنگەی هابەرماس نیشانی دا کە مرۆڤایەتی دەتوانێت لە جیاوازیدا ئاشتی بەرهەم بهێنێت، ئەگەر تەنها بنەماکانی گوێگرتن و لێکحاڵیبوون بکاتە بنەما. ئەمڕۆ کە جیهان لەژێر ناوی ئایین و سێکۆلاریزمدا خەریکی جەنگێکی خوێناوییە، نەماتى هابەرماس وەک فەیلەسوفی گفتوگۆ، کەلێنێکی گەورە لە هزرى مرۆڤایەتیدا دروست دەکات.
٨. هابەرماس وەک "ڕووناکبیرێکی کایەى گشتى" هەمیشە لە ناو جەرگەی ڕووداوەکاندا بووە. ئەو تەنها لە پشت مێزی نووسین نەبوو، بەڵکو لە هەر کوێیەک هەڕەشە لەسەر دیموکراسی و ئازادی بووبێت، دەنگی بەرزبووە. بۆ هابەرماس، فەلسەفە بەرپرسیاریەتییەکی ئەخلاقییە بەرامبەر بە پانتایی گشتی. ئەو پێی وابوو فەیلەسوف دەبێت زمانەکەی بەکاربهێنێت بۆ ڕوونکردنەوەی تاریکییەکانی ناو کۆمەڵگە و نیشاندانی ڕێگەی گفتوگۆ لە کاتی تەنگژەکاندا. ئەم خەسڵەتەی هابەرماس وایکردووە کە بە مردنی لەم کاتە هەستیارەی ساڵی ٢٠٢٦دا، جیهان یەکێک لە گەورەترین پارێزەرانی "ئەقڵانیەتی مرۆیی" لەدەست بدات. ئەو هەمیشە بڕوای وابوو هیچ کێشەیەک نییە لە ڕێگەی گفتوگۆوە چارەسەر نەکرێت ئەگەر مرۆڤەکان بییانەوێت گوێ لە یەکتری بگرن.
٩. ئەنجامی زانستی و فێرکاریانەی ژیانی هابەرماس بۆ ئێمە ئەوەیە کە "مرۆییبوون" بەستراوەتەوە بە "زمان" و "پەیوەندیی"ەوە. نیشانیداین کە مرۆڤ کاتێک لە ئەویتر دادەبڕێت و تەنها لەناو مێشکی خۆیدا دەژی، دەبێتە نێچیرێکی ئاسان بۆ ئایدیۆلۆژیا توندڕەوەکان. وانەی گەورەی هابەرماس ئەوەیە کە ئێمە دەبێت فێری "ئەخلاقی گفتوگۆ" بین؛ واتا کاتێک دەچینە ناو گفتوگۆیەکەوە، دەبێت ئامادەبین کە ڕای خۆمان بگۆڕین ئەگەر لایەنی بەرامبەر بەڵگەیەکی بەهێزتری پێ بوو. ئەم جۆرە لە خۆبەدەستەوەدان بۆ "هێزی بەڵگە" نەک "هێزی چەک"، لوتکەی شارستانیبوونی مرۆڤە. هابەرماس فێری کردین کە دیموکراسی تەنها دەستوور و یاسا نییە، بەڵکو کولتورێکی ڕۆژانەیە کە لە ماڵەوە، لە زانکۆ، لە چاخانە و لە شەقامدا پراکتیزە دەکرێت. ئەو فەیلەسووفە پێمان دەڵێت کە هەر کاتێک ئێمە ڕێگەمان دا ئەویتر قسەی خۆی بکات و بە ڕێزەوە گوێمان لێ گرت، ئێمە هەنگاوێک لە ئاشتی نزیک بووینەتەوە.
١٠. لێرەدا دەبێت ئاماژەش بە هەڵوێستە مێژووییەکانی ئەم بیرمەندە بەرامبەر بە دۆزی کورد بکەین، کە نیشانی دەدات فەلسەفەکەی تەنها بۆ ناو کتێب نەبووە. هابەرماس لە ساڵی ٢٠١٦دا یەکێک بوو لەو بیرمەندە جیهانییە ناودارانەی کە واژووی لەسەر بەیاننامەی "ئەکادیمیستانی ئاشتیخواز" کرد بۆ پشتگیریکردن لە مافەکانی گەلی کورد و کۆتاییهێنان بە توندوتیژی لە باکووری کوردستان. بە فەرمی دژی سەرکوتکردنی ئەو مامۆستایانە وەستایەوە کە داوای ئاشتییان بۆ کورد دەکرد. هابەرماس بڕوای وابوو کە پرسی کورد تەنها کێشەیەکی سیاسی نییە، بەڵکو کێشەی نەبوونی "ئاوەزیى پەیوەندیی" و گوێنەگرتنی دەسەڵاتە لەو دەنگە جیاوازانەی کە دەبێت لە کایەی گشتیدا ئامادەییان هەبێت. بەم هەڵوێستەی، هابەرماس سەلماندی کە کورد و هەموو نەتەوە ستەملێکراوەکان بەشێکی دانەبڕاون لەو مرۆڤایەتییەی کە دەبێت لە ڕێگەی زمان و گفتوگۆوە مافەکانیان بۆ بگەڕێتەوە. ئەو فێرکارێکی گەورە بوو کە فێری کردین فەلسەفە لەو شوێنەوە دەستپێدەکات کە توندوتیژی کۆتایی دێت.
هابرماس بیرمەندێکى هەمیشە لە مەیداندا بوو، خۆى لە هیچ گفتگۆیەک نەدزییەوە و بە درێژایى ئەو ساڵانەى تەمەنى برەوى بە بۆچوون و بیروڕافەلسەفییەکانى خۆى دا. من لە زۆر وێستگەى تەمەنمدا وەک قوتابییەک زۆر لەم مامۆستایەوە فێر بووم. هەرچەندە ئەو ئەڵمانى بوو، بەڵام من وەک کوردێک خۆشمدەویست و بۆ هەمیشەش ڕێزى لێدەگرم.. لە دڵەوە بە ئاواتەوەبووم ڕزگاریى و ئازادیى ڕاستەقینەى کورد ببینێت..
ڕێبوار سیوەیلى
هەولێر
