ستار ئەحمەد
مێژووی مرۆڤایەتی پانتاییەکی گەورەیە بۆ جەنگی نێوان ئازادیی بیرکردنەوە و دیوارە بەرزەکانی ترس. زۆرینەی ئەو دەقانەی لە ڕابردووەوە بۆمان ماونەتەوە، وێنەی هێزێکی باڵا دەکێشن وەک بڵێیت فەرمانڕەوایەکی توندوتیژ بێت؛ هەمیشە شمشێرێکی بەدەستەوەیە و چاودێری بچووکترین جووڵەی مێشکمان دەکات. کاتێک دەقێک دەڵێت تۆ سەرپشکی لە هەڵبژاردنی ڕێگەی خۆت، بەڵام دەستبەجێ وێنەی ئاگرێکی هەتاهەتایی، پێستەسوتاوەکان، ئاوی کوڵاو و مسی تواوە دەخاتە بەر چاوت، لێرەدا دەستەواژەی ئازادی دەبێتە تەنزێکی تاڵ. ئەمە بژاردە نییە، ئەمە ڕاکێشانی مرۆڤە بۆ ناو تەڵەیەکی دەروونی؛ یان دەبێت ئەقڵت بکوژیت و ببی بە گوێڕایەڵ، یان دەبێت ئامادەی ئەشکەنجەیەکی بێپایان بیت. ئەم شێوازی ترساندنە ڕێک وەک تیرۆرێکی سپی وایە؛ مێشک لە ناو قەفەسێکی بێدەنگدا زیندانی دەکات و ڕێگەی لێ دەگرێت پرسیار بکات، گومان بکات، یان بەدوای ڕاستیدا بگەڕێت.
ئەگەر بە وردی سەیری ناوەڕۆکی ئەو یاسایانە بکەین کە بە ناوی پیرۆزییەوە پێمان گەیشتوون، بۆن و بەرامەی ژینگەیەکی جەنگی و خێڵەکییان لێ دێت. سیستمێک کە باس لە دابەشکردنی جەستەی ژنانی دیل دەکات وەک دەستکەوتی جەنگ، سیستمێک کە مرۆڤ ناچار دەکات باجی سەرانە بدات تەنیا لەبەر ئەوەی وەک ئەو بیر ناکاتەوە، هەرگیز ناتوانێت گەردوونی بێت. ئەمانە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی عەقڵییەتێکی بیابانیی سەدەکانی ناوەڕاستن. لەو سەردەمەدا جەنگ وەک سەرچاوەی بژێوی دەبینرا، ژن وەک کاڵا و پیاوی نەیار وەک مردوویەکی کاتی. زۆر ئەستەمە بۆ ویژدانی مرۆڤی هاوچەرخ کە بڕوا بکات دروستکەری ئەم هەموو گەلەئەستێرە و گەردوونە بێپایانە، هێندە بچووک ببێتەوە کە خەمی ئەوەی بێت جەنگاوەرێکی بیابان چەند کەنیزەکی بۆ حەڵاڵە، یان چۆن جزیە لە خەڵکی هەژار وەردەگیرێت. ئەمە دەسەلمێنێت کە ئەم دەقانە نەک پەیامی ئاسمانی، بەڵکو دەستوورێکی سیاسی و سەربازی بوون بۆ بەهێزکردنی دەسەڵاتێکی نوێ لە سەردەمێکی دیاریکراودا.
مرۆڤی ئەمڕۆ لە ڕووی ئەخلاقییەوە زۆر لەو دەقە کۆنانە بەرزتر و پێشتر کەوتووە. ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە کۆیلایەتی بە هەموو جۆرەکانییەوە تاوانە، سووکایەتیکردن بە ژن نیشانەی دواکەوتووییە، و ئازادیی بیروباوەڕ مافێکی سروشتییە. کاتێک دەقێکی پیرۆز دەخوێنینەوە کە ڕێگە بە کڕین و فرۆشتنی مرۆڤ دەدات، یان فەرمانی کوشتنی نەیاران دەدات، لێرەدا پێکدادانێکی قووڵ دروست دەبێت. ئەگەر پێوەری ئێمە بۆ باشە و خراپە گۆڕاوە و چیتر ئەو دڕندەییە قبوڵ ناکەین، کەواتە عەقڵی ئێمە گەشەی کردووە و ئەو دەقانە لە ڕابردوودا بەستراونەتەوە. پیرۆزکردنی ڕابردوویەکی پڕ لە خوێن و هەڕەشە، تەنیا ڕێگریکردنە لە بەرەوپێشچوونی مرۆڤایەتی. ئێمە پێویستمان بە ئەخلاقێکە کە لەسەر بنەمای مرۆڤدۆستی بێت، نەک لەسەر بنەمای ترس لە سزا.
زۆرینەی ئەوانەی خۆیان بە بڕوادار دەزانن، لە ڕاستیدا لە ترسی دۆزەخ سوجدە دەبەن، نەک لەبەر خۆشەویستیی حەقیقەت. باوەڕێک کە بە زەبری هەڕەشە ڕاگیرابێت، وەک بینایەکی بێ بنچینە وایە؛ تەنیا پێویستی بە تیشکێکی عەقڵ هەیە تا هەموو دیوارە ئەفسانەییەکان بڕووخێن. ئەگەر ترسی دۆزەخ و شەرمەزاری کۆمەڵایەتی و شمشێری سزادان لابەریت، چەند کەس لەمانە هێشتا لەسەر هەمان باوەڕ دەمێننەوە؟ بڕوای ڕاستەقینە ئەو کاتە دروست دەبێت کە مرۆڤ لەوپەڕی ئازادیدا بێت، نەک لەژێر سێبەری شمشێر و هەڕەشەی سووتاندا. مرۆڤی خاوەن شکۆ، پێویستی بە جەلادێک نییە لە ئاسمانەوە چاودێری بکات تا کاری چاک بکات، بەڵکو ویژدانە زیندووەکەی خۆی بەسە بۆ ئەوەی ڕێز لە ژیان و مرۆڤایەتی بگرێت.
چارەسەر لەوەدایە کە بە چاوێکی مێژوویی سەیری ئەو دەقانە بکەین. دەبێت تێبگەین کە ئەوانە تەنیا ئەزموونێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی سەردەمێکی دوور بوون. پێویستە مێشکمان لە ئەو قەفەسە ژەنگاوییە دەربهێنین و چیتر ڕێگە نەدەین بە ناوی پیرۆزییەوە ڕەوایی بە توندوتیژی و نادادی بدرێت. جیهان گۆڕاوە، مرۆڤی ئێستا پێویستی بە یاسایەک نییە کە ئابڕووی مرۆڤایەتی ببات. ڕووناکیی هۆشمان زۆر لەوە بەهێزترە ڕێگە بدات ئەو تاریکییە دووبارە ببێتەوە. باوەڕی ڕاستەقینە یەکسانییە، ئازادییە، و ڕێزگرتنە لە جیاوازییەکان؛ هەر شتێک لە دەرەوەی ئەمە بێت، تەنیا ئامرازێکە بۆ کۆیلەکردنی مرۆڤ و کوشتنی عەقڵ.
ستار ئەحمەد
