لە پەراوێزی رۆژی جیهانی زمانی دایک
International Mother Language Day
چیتر ئاسنی سارد مەکوتن !
قوربانی دەست و قەڵەم بم ، ئەسپ و زینم بۆ چییە ؟
تا قەڵەم هیمەتکا ، بڕنەوکڕینم بۆ چییە ؟
" ئەگەر زمانی کوردی من بناغەی دەوڵەتی تۆ دەهەژێنێ ، مانای ئەوەیە تۆ دەوڵەتەکەت لەسەر خاکی من دروست کردووە " ( مووسا عەنتەر )
زمان لەو ساتە وەختی گریانی کۆرپەی تازە لە دایکبووەوە دەستپێدەکات بۆ راژەنینی دایکی بۆ بێشکەکە بە لایلایە و گۆرانی ، گڕوگاڵ کردن تا چوونی بۆ خوێندنگە لە ئەستۆی دایکە و بەرپرسی ئەو قۆناغەیە ، دواتر دەسەڵات پاراستن و گەشەکردنی دەکەوێتە ئەستۆ ، منداڵ باشتر خۆی دەناسێت و هەست بە ناسنامەی خۆی دەکات ، تواناکانی دەردەخات بۆ فێربوونی زمانی دووەم و کرانەوەی بەڕووی ناسینی کەلتوور و زمانی نەتەوەکانی تر .
شکۆی سەروەری و سەرفرازی هەر نەتەوەیەك بە زمانەکەیەوە بەندە ، زمان واتە شووناس ، مێژوو ، ناسنامە و ....... ، ئامرازێکی سەرەکی مانەوەی نەتەوەیە ، رایەڵەی توند و تۆڵی بەستنی تاکەکانییەتی .
گەلانی دنیا رۆژی 2 / 21 ی هەموو ساڵێك بە جۆرەها چاڵاکی لە کۆڕ ، سیمینار ، پۆستی ئەلیکتڕۆنی ، پیرۆزبایی ، چاوپێکەوتن ، نمایشکردنی فیڵمی دۆکۆمێنتاری ، پیشانگا و ...... ، ئەو رۆژەی زمانی دایك بەرز رادەگرن .
دەستنیشانکردنی ئەو رۆژە و رێزگرتن لە زمان ، لە رووداوەکەی چاڵاکی بزاڤی خوێنکارانی بەنگاڵی ( بەنگلادیشی ئێستا و پاکستانی رۆژهەڵاتی کۆن ) لە زانکۆی ( داکای پایتەختی ئێستای بەنگلادیش ) سەرچاوەی گرتووە ، لە رۆژی 1952 / 2 / 21 دژی سیاسەتی سەپاندنی تاکڕەوی زمانی ( ئۆردوو ) ی پاکستان راپەڕین و 11 خوێندکار بوونە قوربانی ، چاڵاکییەکی بایەخداریان ئەنجام دا ، ئەو چاڵاکییە لە ساڵی 1956 گەیشتە ئەنجام ، زمانی بەنگال لە پاڵ زمانی ( ئۆردوو ) دا بووە زمانێکی فەڕمی لە پاکستان ، بۆ ئەم مەبەستە و رێزگرتن لە قوربانییان ، رێکخراوی یۆنسکۆ ( United Nations Educational ، Scientific and Cultural Organization ،رێکخراوی پەروەردەیی ، زانستیی و کەلتووری نەتەوە یەکگرتووەکان ) کورتکراوەکەی ( UNESCO ) ، رۆژی 1945 / 11 / 16 دامەزراوە و بارەگای سەرەکی لە پاریسی پایتەختی فەڕەنسایە ) لە دانیشتنی رۆژی 1999 / 11 / 17 ، پڕۆژەی C / D R . 3530 ، رۆژی 2 / 21 ی هەمووساڵێك وەك رۆژی جیهانی زمانی دایك ناسێنرا ، ساڵی 2008 یش ئەنجوومەنی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان پشتیوانی لێکرد ، هەموو یاسا نێو نەتەوەییە جیهانییەکان پاڵپشتی لە زمانی نەتەوەکان دەکەن ( جاڕنامەی جیهانی زمان / 1946 ) .
کورد لە نەتەوە دێرینەکانی رۆژهەڵاتی ناوینە ، زمانەکەی بە یەکێ لە زمانە هەرە دەوڵەمەندەکانی سەر گۆی زەوی دادەنرێت ، لە دوای جەنگی جیهانی یەکەم و لە پەیمانی سایکس - پیکۆ ، بەسەر چوار وڵاتی سەردەستەی یەك وڵات ، یەك ئاڵا ، یەك ئاین ( ئێران ، تورکیا ، عێراق ،سووریا ) ، وەك سەرجەم قەوارەکانی رۆژهەڵاتی ناوین دابەشکرا ، لەو سەردەم و تا ئێستا قوربانی زۆری داوە و لە خەباتی بێ وچاندایە لە پێناو پاراستنی خاك و زمانەکەی ، کۆڵی نەداوە و هەرگیز دەستبەرداری نەبووە .
داگیرکەرانی کوردستان چۆن بە چاوێکی شۆڤینیانەی پڕ لە کینەو رق لە گەلی کورد دەڕوانن ؛ لە هەمان کاتدا پلانی ستراتیژی و توکمەی هاوبەش دادەڕێژن بۆ پاکتاو و ئەنفالکردنی ئەم زمانە ، وەك ئەوەی لە باکوور (تورکیا ) ، رۆژهەڵات ( ئێران ) و ( سووریا ) پیادە دەکرێت ، زمانێکی قەدەغەکراو و سەرکوتکراو کەوتە ژێر کاریگەری زمانەکانی عەرەبی ، فارسی و تورکی .
زارا محەمەدی ( ئایکۆنی زمانی دایك ) بۆ ماوەی دە ساڵ ، دێ بە دێ ، لە رۆژهەڵاتی کوردستان دەگەڕا و منداڵانی فێری نووسین و زمانی شیرینی دایك دەکرد ، لە بەرامبەر ئەو هەوڵ و تەقەللایەی ، دەسەڵاتی ئاخوندەکانی پەت و سێدارە ، بڕیاری دە ساڵی زیندانییان بۆ دەرکرد !
ئیسماعیل بێشکچی (1937 ) کۆمەڵناسی تورك و گەورە داکۆکیکاری مافی کوردان دەڵێ : " ئەگەر بتەوێت نەتەوەیەك سەرشۆڕ و کۆیلە و بێ ناسنامە بێت ، پێویستە ئەلف بێ ی ئەو نەتەوەیە لەناو ببرێت و رێگا نەدرێت بە زمانی دایکی خۆی بدوێت " .
دیرۆکی زمانی دایك لە باشوور ، بە خوێن نووسراوەتەوە ، زادەی دنیایەك لە ئەنفال ، کیمیاباران ، شەڕ ، کۆچ ، سەرکوتکردن ، قڕکردن و ...... ، سرینەوەی زمان و کولتوورەکەی ، لە هەناوی خۆڵەمیشدا سەربەرزانە هەستایتەوە ، ئەوەش لە ئاکامی هەر دانوستانێك نێوان رژێمە سەرکوتکارە یەك لە دوا یەکەکانی عێراقی و بزووتنەوەی چەکداری یاخیبووی کوردان هاتۆتە کایەوە ، کە کە چەخت کراوەتە سەر هەڵگرتنی سانسۆر لە سەر زمان و نووسین و بڵاوکردنەوە ، زمانی کوردی گەشەی سەند ، گۆڤار ، رۆژنامە ، فەرهەنگ ، کۆڕی زانیاری کوردی 1970 و ...... لە برەودابوو .
راپەڕین ، زەنگێکی مەترسیدار و هەڕەشە ئامێز بوو بۆ داگیرکەران ، دەرفەتێکی مێژوویی ناوازەی رەخساند بۆ ئەوەی برینی ململانێی دەیان ساڵەی براکان ساڕێژ بکات ، چیتر داگیرکەران لەسەر کەوڵی کورد یاری بە دواڕۆژ و چارەنووسی نەکەن ، کوردانی هەر چوار پارچە و تاراوگە ئومێدی زۆریان هەڵچنیبوو لەسەر ئەو پێشهاتە .بەڵام دەسەڵاتی بنەماڵەی خێڵەکی ، کرێگرتە و جیبەجێکاری ئەجیندای داگیرکەران لە ئاست ئەو بەر پرسیارێتییە نەبوو ، 78 ساڵە ، دارێکی نەخستۆتە سەر بەردێك ، بەئاشکرا و بێ شەرمانە دژایەتی پرسی نیشتیمانی و بە هاوڵاتیبوون و ئازادی دەکات ، دەسەڵاتێك خەمی پرسی ئاسایش و یەکێتی نەتەوەیی نەبێت ، چ جای ئەوەی لە خەمی زمان و فەرهەنگی نەتەوەکەیدابێت و پەراوێزیش بکرێت لە ناوەندە ئەکادیمییەکان زۆر ئاساییە ! هێچ وەختێك وەك ئەو سەردەمە پرسی سەروەری خاك و زمان و کەلتوور لەژێر هەڕەشە و مەترسی داگیرکاری و لەناوچووندا نەبووە کە کورد خۆی سەرقاڵی جێبەجێکردنیەتی ، ئەلف و بێ ی کوردییەکەی ئیبراهیم ئەمین باڵدار ، کە سەرکەوتووترین پڕۆگرامی فێربوونی سەرەتایی زمان بوو لە لایەن یۆنسکۆوە پەسندکراوە ، کەچی عەقڵی پووچ و کەللەی بۆشی بنەماڵەی خێڵەکی لەبەر بابەتی ( زەردە زەردە وا راوە ) قەدەغەیان کرد ! زاراوەی نوێ لە خوێندکار و قوتابی ، ژن و ئافرەت ، خوێندنگا و قوتابخانە و .... هاتە کایەوە ، ناوەکانی ستییەکان ، خوێندنگە و چێشتخانەکان ، مۆڵەکان ، ناوی تازەلە دایکبووەکان و ..... ، خۆ گوگوش ، ئیبڕاهیم تاتلیتاس ، هایدە ، نانسی عەجڕەم ، مەهەستی و ...... کۆنسێرتێك بگێڕن و پلیتەکەی چەند سەد دۆلارێك بێت شەڕە تیری لەسەر دەکرێت ! فیڵمە دۆبلاجکراوەکان و کاریگەرییەکانی ، زاناکانی وەك : ئەلیکسەندەر گڕاهام بڵ ، جیمس وات ، ئەڵبرێت ئاینیشتاین، ئیسحاق نیوتن ، مارکۆنی ، ئادەم سمیپ و ...... سەدانی تر لەو کاولستانە زیندوو ببنەوە بە دڵنیایی یەك سەلکە تووری قوڕاوی ناهێنن !
چ ماڵوێرانییەك و قەدەرێکی رەشە ، پاش ئەو هەموو قوربانی و مەرگەساتە ، هەر رۆژە و ساتە لە پێشوازی ئاشبەتاڵێکی تر دابین بەدەست ئاشبەتاڵچییەکانی کوردایەتی !
لە غاندی یان پرسی : کەی مرۆڤ شەڕەفی خۆی لە دەست دەدات ؟ لە وەڵامدا : " کاتێ لە خێر و بێری وڵاتی خۆی دەخوات بەڵام ئینتیمای بۆ وڵاتێکی تر هەیە "
تێبینی
هەندێ زانیاری لە google وەرگیراوە
ئیدریس سدیق
شەممەی 2024 / 3 / 2
