بە ڕوونی
كاوە مەحموود
لە ساڵڕۆژی ڕاگەیاندنی حزبی شیوعی كوردستان
ڕەسەنی هزری چەپ و كۆمۆنیستی بنەمای بنیاتنانی حزبی شیوعییەكانی كوردستانە
هزری چەپ و كۆمۆنیستی لە كوردستانی باشوردا هزرێكی هاوردە نییە. ئەم هزرە بەشێكە لە شوناسی كۆمەڵگای كوردستان وەك كۆمەڵگایەكی چینایەتی و بەشێك لە مێژوو و پەرەسەندنەكانی لە لایەك، و لە هەمان كاتدا وەك كۆمەڵگایەك، كە لە جیهان دانەبڕاوە. بنەما و بناغەی هزری چەپ لە كوردستانی باشوردا بۆ چەندین سەرچاوەی جۆراجۆر دەگەڕێتەوە. یەكێك لە سەرچاوەكانی ئەم هزرە بۆ چالاكی و ڕۆڵی ئەو ڕێكخراوانە دەگرێتەوە، كە دوای یەكەمین شەڕی جیهانی لە باشوردا درووست بوون. دوای كۆتایهاتنی یەكەمین شەڕی جیهان جموجۆڵێكی كارا نێوان سیاسەتمەداران و ڕۆشنبیرانی كوردستانی باشور بەرپابوو. ئاكامی ئەم جموجۆڵە دامەزراندنی چەندین ڕێكخراو و كۆمەڵەی سیاسیی و مەدەنی بوو. بەشێك لە توێژەوەرانی بواری مێژووی هاوچەرخی گەلەكەمان ئاماژە بۆ دەیان ڕێكخراو و كۆمەڵە دەكەن وەك: كۆمەڵەی كوردستان ساڵی 1922 و، پاراستنی كوردستان و كۆمەڵەی زانستی كوردی ساڵی 1925. داواكاری سەرجەم ئەو ڕێكخراوە و كۆمەڵانە بریتیبوو لە جەختكردن لەسەر وەدیهێنانی مافەكانی گەلی كوردستان لە باشور و، دامەزراندنی دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ گەلی كوردستان، وەك نەتەوەكانی دیكەی ژێردەستی ئیمبراتۆری عوسمانی. دوای ڕێكەوتننامەی سیڤەر و باشگەزبوونەوە لەو بەڵین و مافە بە گەلی كورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی خۆی كە لە ڕێكەوتننامەی لۆزان لە ساڵی 1921 ئەنجام درا، دەوڵەتی عێڕاق لە ساڵی 1920 دامەزرا و لە ساڵی 1924 دوای رێكەوتننامەی برۆكسل بۆ دەستنیشانكردنی سنووری نێوان عێڕاق و توركیا، كوردستانی باشوری دوور لە ئیرادەی گەلی كوردستان، وەك بەشێك لە ولایەتی موسڵی بە دەوڵەتی عێڕاقەوە لكێنرا.
ڕێكخراو و كۆمەڵە كوردییەكانی ئەم سەردەمە، كە زۆربەیان لە شارەكاندا درووست بوون، ڕۆڵی گرنگیان لە بڵاوكردنەوەی ڕۆشنفیكری و بیری دیموكراسی و نەتەوایەتی بینی و، هاوكات لەگەڵ ئەم ئەركەشدا بەشێك لەو ڕێكخراوانە لە چوراچێوەی قۆناغی پەرەسەندنی هۆشمەندی ئەو سەردەمە، ڕۆڵیان لە بڵاوكردنەوەی هزری پێشكەوتنخواز و چەپ بینی. لە هەمان كاتدا تێكۆشان و ڕۆڵی ئەو ڕێكخراوانە تەواوكەری ڕۆڵی شۆڕشە چەكدارییەكانی گەلەكەمان لە ساڵانی 1919 و 1920و 1941 و 1943بوو، جگە لە ڕۆڵیان دژ بە كۆلۆنیالیزمی بەریتانی و بڕیارەكانی كۆمەڵەی نەتەوەكان.
یەكێك لە سەرچاوە بایەخدارەكانی هزری چەپ لە كوردستانی باشور بۆ بزافە كۆمەڵایەتییەكان وەك بزوتنەوەی (حەقە) دەگەڕێتەوە. ئەم بزوتنەوە كۆمەڵایەتییە پەرەسەندنێكی چلۆنایەتی لە ڕێبازی سۆفیگەری نەقشبەندی دادەنرێت، كە شوناسێكی كۆمەڵایەتی سوشیالیستانەی وەرگرت و، بانگەشەی عەدالەتی كۆمەڵایەتی و كاری هەرەوەزی و مافەكانی ژنیان دەكرد و، دەكرێ لە بواری سەرچاوەكاندا بە هزری سۆشیالیستی (تەوباوی) دابنرێت.
سەرچاوەیەكی دیكەی هزری چەپ بۆ ڕۆڵی ڕۆشنبیران و شاعیران دەگەڕیتەوە و نموونەی ئەمانەش زۆرن وەك عبدالواحد نوری و زەینەب خانی شاعیر كە لە ساڵی 1924 لە شیعرەكانیدا ئاماژە بۆ ماركس و ئینگلز دەكات و، كاروانی ئەم ڕۆشنبیرە پێشكەوتنخوازانە بە درێژایی ساڵانی چل و پەنچاكان و شەستەكان و تەنانەت تا ئێستا بەردەوامبووە، جگە لە ڕۆڵی كەسایەتییە چەپ و دیموكراسیخوازەكان، كە كارتێكردنی هزری چەپگەرایی لە بۆچوون و چالاكی و كاری ڕێكخراوەكانیان بەدەركەوت، وەك ڕێكخراوی داركەر لە ساڵی 1938 كە هاوڕی موكەرم تاڵەبانی و دڵداری شاعیر لە دامەزرێنەرانی ئەو ڕێكخراوە بوون و، دووابەدوای ئەمەش لە ساڵی 1939 حزبی هیوا دامەزرا و تا ساڵی 1943 فراوانترین ڕێكخستنی بە خۆوە بینی.
لە ئاكامی كەرتبوونی حزبی هیوا لە كۆتایی 1944 و سەرەتای 1945 حزبی رزگاری كە دواتر لە ساڵی 1946 بوو بە پارتی دیموكراتی كوردستان، و حزبی شۆڕش كە پارتی كۆمۆنیستی كوردستان بوو و ڕۆژنامەی شۆِڕشیان دەردەكرد لە دایكبوون و، دوواتر لە ئاكامی دانوستان گرۆپی شۆڕش بوون بە لقی كوردی حزبی شیوعی عێڕاق.
لە یەكەمین كۆنگرەی حزبی شیوعی عێراقدا لە ساڵی (1945) دا بەڕەچاوكردنی تایبەتمەندی نەتەوەیی، لقی كوردی حزبی شیوعی عێراق راگەیەنراوەو، مافی دانانی بەرنامەو پێڕەوی ناوخۆی پێدراوە، پاشان بوو بە لقی كوردستان.
لە ئایاری (1966)دا لقی كوردستان یەكەمین كۆنفرانسی خۆی بەستو، دواتر لە سێیەمین كۆنفرانسی حزبدا لە كانوونی یەكەمی (1967) گۆڕا بۆ (رێكخراوی هەرێمی كوردستانی حزبی شیوعی عێراق)و، لە ئایاری (1969)دا كۆنگرەی یەكەمی خۆی بەستو، بەرنامەیەكی نیشتمانیو دیموكراسی، داڕشت.
لە دوای ئەو وەرچەرخانە مێژووییەی كە لە ئەنجامی راپەڕینی ئاداری (1991) دا هاتەكایەوە، رێكخراوی هەرێمی كوردستان دووەمین كۆنگرەی خۆی لە (30/6/1993) دا بەستو بوو بە كۆنگرەی راگەیاندنی حزبی شیوعی كوردستان – عێراق.
درووشمی سەرەكی شیوعییەكانی كوردستان لە سەرەتای كاركردنیان لە چوراچێوەی لقی كوردی و تا دەگاتە ڕاگەیاندنی حزبی شیوعی كوردستان، درووشمی نیشتمانێكی ئازاد و گەلێكی بەختیار بووە.
ئهم دروشمه ره نگدانهوهی شوناسی نیشتمانی شیوعییهكان و كاركردنیان بۆ سهربهخۆیی نیشتمان وهك سهردێڕی خهبات بووه و له ههمان كاتدا شوناسی ئهركه چینایهتییهكانیانه، كه حزبێكه بۆ سۆشیالزم و عهدالهتی كۆمهلایهتی و یهكسانی و ژیانی خۆشگوزهران و بهختوهر بۆ جهماوهر.
سهرچاوه سهرهكییهكانی ئهم درووشمه بریتین له بابهتهكانی سهربهخۆی ودڵسۆزیبوون و هاووڵاتیبوون و ئازادی و لێپرسینهوه و بهشداریكردن. ئهم
بابهتانه هۆكاری سهركیبوون بۆ ئهوهی نیشتمانێكی ئازاد و گهلێَكی بهختیار له درووشمی حزبییهوه ببێته درووشمی قۆناغێكی سیاسی دیاریكراو له تێكۆشانی
گهلێك و مایهی كۆكردنهوهی هێزی سیاسی و جهماوهری.
لهگهڵ بوون و ڕاگهیاندنی حزبی شیوعی كوردستان تا ئێستا، درووشمی نیشتمانێكی ئازاد و گهلێكی بهختیار درووشمێكی نیشتمانی و چینایهتی سهرهكی
حزبی شیوعی كوردستانه و زیندوویی خۆی له دهس نهداوه. هۆكاری مانهوهی زیندوویی ئهم درووشمه بۆ دوو خاڵ دهگهڕێتهوه. یهكهمیان: دهستنیشانكردنی
ڕوونی ئهركهكان، كه له قۆناغێكی دیاریكراودا ڕووبهڕووی حزب و جهماوهر دهبێتهوه. دووهمیان: زیندوویی و فراوانبوونی تێگهیشتن له بابهتی نیشتمانی و
چینایهتی به پێی پهرهسهندنه نوێكان.
به نیسبهت خاڵی یهكهمهوه ڕوونه لای شیوعییهكان، كه پێناسهی نیشتمان یهكسانه به كوردستان و، بێ چهند وچوون نیشتمانی ئێمه كوردستانه و، ئازادبوونی نیشتمان به بڕیاڕی مافی چارهنووسی گهلهكهمان و سهربهخۆیی بهرجهسته دهبێت و، گهلی بهختیاریش به سهربهخۆیی و گۆڕانكاری له ژیانی خهڵك و جهماوهری زهحمهتكێش و ئازادبوونیان و ژیانی پڕكهرامهت بۆیان و نههێشتنی مهترسی جینوساید لهسهریان و دابینكردنی ئاسایش و بیمهی كۆمهڵایهتی و تهندروستی و نههێشتنی ههژاری و بیكاری و یهكسانی جهندهری و مافی مرۆڤ و مافی نهتهوهكانی كوردستان دابیندهكرێت.
