لە ڕۆژی جیهانی ژناندا
ماف، یەكسانیو، تواناسازی بۆ هەموو ژنانو كچان
كاوە مەحموود
(ماف، یەكسانیو، تواناسازی بۆ هەموو ژنانو كچان) درووشمی پەسەندكراوی نەتەوە یەكگرتووەكانە لە ڕێوڕەسمی8ی ئاداری 2025دا، ڕۆژی جیهانی ژنان. مەبەستی سەرەكی لە درووشمی ئەم ساڵ بانگەشەكردنە بۆ ئەوەی بە شیوەیكی كردەیی، دەرگاكانی یەكسانی مافو تواناسازیو سەرجەم دەرفەتەكان بۆ پێشكەوتن بە جۆرێك واڵابكرێت، كە تواناسازی بۆ گەنجان، بەتایبەتی كەنیشكو كچانی هەرزەكاری نەوەی داهاتوو، لە پرۆسەیەكی گۆڕانكاری بەردەوام، فراوان بكرێت.
لە 8ی ئاداری 2025 سی ساڵ بەسەر ڕاگەیاندنو پلانی بێجین سەبارەت بە مافەكانی ژنان تێپەردەبێت. ئەو ڕاگەیاندنە ئاكامی چوارەمین كۆنگرەی جیهانی تایبەت بە دۆزی ژنانە، كە لەلایەن نەتەوە یەكگرتووەكانەوە لە بێجین پایتەختی چین ئەنجام دراو، بە پێشكەوتووترین پلان لە ئاستی سەرانسەری جیهاندا سەبارەت بەم بابەتە دادەنرێت.
چوارەمین كۆنگرەی جیهانی تایبەت بە مافی ژنان بە كۆنگرەیەكی مێژوویی دادەنرێتو، ئاكامی كەڵەكەبوونی دەرئەنجامی سێ كۆبوونەوەی جیهانییە، كە لە ساڵی 1975 تا 1995بەستراو، لەو ماوەیەشدا كۆمەڵێك ڕێكەوتنی سیاسیو پەیماننامە مۆركرا، كە بە پێشكەوتنێكی بەرچاوی بابەتی یەكسانی نێوان ژنو پیاو لە سیكتەری یاساییو بواری كردەیی، دەستنیشاندەكرێت.
بەشێك لە گرنگی كۆنگرەی بێجین لە شێوازی ئامادەكردنەكەیدابوو، كە تیایدا 17000 كەس لەوانە 6000 وەك نوێنەری حكومەتەكان بۆ دانوستانو زیاتر لە 4000 كەس وەك نوێنەری ڕێكخراوە ناحكومییەكانو كۆمەڵێك لە فەرمانبەرو شارەزای نێودەوڵەتیو، زیاتر لە 4000 میدیاكار ئامادەبوونو، جگە لە كۆبوونەوەی هاوتەریبی كۆڕبەندی ڕێكخراوە ناحكومیەكان، كە زیاتر لە 30 هەزار كەس تیایدا بەشدابوون.
كۆنگرەی بێجین وەرچەرخانێكی چلۆنایەتی لە نەخشەو پلانی یەكسانی نێوان هەردوو ڕەگەز بوو، تیایدا ڕاگەیاندنیو پلانی بێجین لەلایەن 189 دەوڵەتەوە پشتگیری لێكرا. بەم جۆرە ئەم ڕاگەیاندنو پلانە بەڵگەنامەیەكی جیهانی سەرەكی سیاسەتی یەكسانی نێوان هەردوو ڕەگەزە، كە ئەم بابەتانەی خوارەوەی لە خۆگرت:
ژنانو هەژاری، خوێندنو ڕاهێنانی ژنان، ژنانو تەندروستی، توندوتیژی دژ بە ژنان، ژنانو ناكۆكی چەكداری، ژنانو ئابووری، ژنان لە دەسەڵاتو ناوەندی بڕیار، میكانیزمی دامەزراوەی بۆ پێشكەوتنی ژنان، مافەكانی مرۆڤ تایبەت بە ژن، ژنانو دەزگاكانی ڕاگەیاندن، ژنانو ژینگە، مافی كچانی منداڵ.
گرنگی هەر چوار كۆنگرە جیهانییەكەی نەتەوە یەكگرتووەكان، بەتایبەتی كۆنگرەی بێجین، كە لە كۆتاییەكانی سەدەی بیستەمدا بەسترا، بابەتی یەكسانی نێوان هەردوو ڕەگەزی خستە نێو لیستی كاری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیو، هۆكاری سەرەكی بنیاتنانو گەڵاڵەكردنی چەمكی یەكسانی جەندەری بوو. بەم جۆرە چەمكی یەكسانیخوازی سەرلەنوێو بە جۆرێكی دیكە پێناسەكراو داڕێژرایەوە، كە مافی ژنان مافی مرۆڤەو، جەخت لەسەر هاوبەشی ژنو پیاو لەسەرجەم بوارەكانی ژیانو، مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم بابەتەو كاركردن بۆی وەك دۆزێكو بابەتێكی جیهانیی هاوبەش كرایەوە.
یەكێك لە هۆكارە سەرەكییەكانی دەوڵەمەندبوونی بابەتو ئاراستەكانی تایبەت بە مافی ژنانو رەنگدانەوەی لەسەر بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەكان، ئەو خەباتو قوربانیدانە بوو، كە بزووتنەوەی ژنان لە ئاستی جیهاندا لە سەدەی نۆزدەهەمەوە خەباتی بۆ دەكردو، ئەم خەباتەش بە شێوازی جۆراجۆرو لە گۆڕەپانی جیاوازی تێكۆشاندا ڕەنگی دایەوە.
لە سەرەتاكانی سەدەی نۆزدەهەمەوە مافی كار یەكێك لە درووشمە سەرەكییەكانی بزافی كرێكارانی ژنان بوو. ئەم تێكۆشانە بۆ مافی كار بۆ ژنان هاوكات لەگەڵ مافی بوون بە ئەندام لە سەندیكاو كرێی یەكسانو مافی چاودێری دایكایەتی هاتەكایەوەو، بەم پێیەش هوشیاری چینایەتی نێو ژنانی كارگەرو ئامادەبوونی خەبات بۆ گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی كارابوو.
شان بە شانی شێوازی تێكۆشانی چینایەتی ژنان لە ناوەندە سەرمایەدارەكاندا، ژنان لە وڵاتە داگیركراوەكان بەشێكی كاریگەر لە تێكۆشانی رزگاری نیشتمانی گەڵان بوونو، ئەركی تێكۆشانی نیشتمانی لە یێناوی سەربەخۆیی وڵاتو نەهێشتنی چەوساندنەوەو دژایەتی جیاكاری، لەتەك تێكۆشان بۆ مافەكانیان وەكو ژنان كەوتە ئەستۆیان.
هەرچەندە كۆتاییەكانی سەدەی بیستەم بەم گۆڕانكارییە چلۆنایەتییە لە بواری كۆنگرەو پەیماننامەو ڕێكەوتنە نێودەوڵەتییەكان كۆتایهات، بەڵام لە چارەگە یەكەمی سەدەی بیستەیەكەمدا، لە سیاسەتو كاری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیو سیستمی نوێی جیهاندا، ئەو ئاراستەو بڕیارە گرنگانەی لە كۆنگرەو بەڵگەنامە نێودەڵەتییەكاندا بڕیاردرابوون، بەرهەمی چاوەڕوانكراوی نەبوو.
لەگەڵ سەرەتاكانی سەدەی بیستویەكەمدا قەیرانو گرفتەكانی سەرمایەداری، لەوانە قەیرانی دارایی ساڵی 2008و پەتای كرۆناو، دیاردەی پەراوێزخستنو بەردەوامبوونی ململانێی چەكداریو، تێكچوونی ژینگە، كارتێكردنی ئێجگار خراپو نەگەتیفانەی لەسەر خەڵكی زەحمەتكێش بە گشتیو ژنان بە تایبەتی هەبوو. هاوكات لەگەڵ ئەم كێشانە سیاسەتەكانی نیولیبرالیزمەكانو هاتنەسەركاری ڕەوتە كۆنەپرستو پارێزگارخوازەكانو گروپە نازیستە نوێكان لە ناوەندی سەرمایەداریو، فراوانبوونی ڕەوتی توندڕەوی ئایینی لە حوكمرانیو بوونی حوكمرانی دیكتاتۆرو تیرۆرو چالاكی میلشیا سەربازییەكان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، كۆسپو ڕێگری تەواوی پلانو بەرنامەی كۆنگرەی بێجین بوو.
لە عێڕاقدا هەنگاوەكانی نەهێشتنی یاسای باری كەسێتی ژمارە 188ی ساڵی 1959و، زەمینەخۆشكردن بۆ ڕێكخستنی باری كەسێتی لەسەر بنەمای فقهی تایفەگەریو مەزهەبی، بەشێكە لەو پاشەكشەیەی، كە لە بواری مافەكانی ژنان دەكرێت. ئەم هەنگاوانە بە هۆی دەسەڵاتی ڕەهاو سەپێنراوی دادگای ئیتحادی عێڕاق جۆرێك لە پاشەكشەی درووست كردووە بۆ بەشێك لەو هەمواركردنانەی، كە لە یاسای باری كەسێتی لە هەرێمی كوردستاندا لە ساڵی 2008 ئەنجامدرابوو.
لەلایەكی دیكەوە بەشێك لەو هەمواركردنانە، كە لە هەرێمی كوردستاندا سەبارەت بە مەرجەكانی فرەژنی ئەنجامدرابوو، بە شێوەیەكی كردەیی پێشێلدەكرێت. لە هەمان كاتدا یاسای ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی خێزانی پێویستی بە كۆمەڵێك ڕێنمایی لەلایەن وەزارەتەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە هەیە.
ئەمڕۆ سەرجەم دەستكەوتەكان، كە بە هۆی تێكۆشانی ڕێكخراوە جۆراجۆرەكانی ژنانو ڕێكخراوە مەدەنییەكانو، هێزو لایەنە سیاسییە مەدەنیو دیموكراسی و پێشكەوتنخوازەكانەوە لە هەرێمی كوردستاندا هاتۆتەكایەوە، دووچاری مەترسی جۆراجۆر دەبێتەوە. مەترسی لە ناوەوە لە ئاكامی هەژموونی هێزی تاریكو كۆنەپەرستو پارێزگارخواز بە هەماهەنگی لەگەڵ هەمان هێزی خاوەن هەژموون، كە لە دەسەڵاتدارانی دەوڵەتی عێڕاقدا هەن.
ئەم ڕەوشە نوێیە ئەركی نوێ دەخاتە سەر ئەستۆی ڕێكخراوەكانی ژنانو ئافرەتانو بزافی فیمینیستیو سەرجەم حزبو لایەنە چەپو پێشكەوتنخوازو دیموكراسیو مەدەنییەكانی كوردستان، كە لەم خاڵانەدا بەرجەستە دەبێت:
ــ پاراستنی ئەو دەستكەوتو گۆڕانكارییانەی لە دوای ڕاپەڕینی ئاداری 1991وە، تا ئێستا لە بواری یاساو ڕێنماییو بڕیارەكانی پەرلەمانو حكومەتی كوردستانەوە ئەنجامدراوە.
ــ جەختكردن لەسەر كاری هاوبەشو هاوپەیمانی ڕێكخراوەكانی ژنانو ئافرەتانو ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنیی كارا لە بواری مافی ژنان لەسەر بنەمای فرەبوون لە تایبەتمەندیو پسپۆریدا.
ــ كاركردن بۆ گەڵاڵەكردنی چەمكی فیمینیستی كوردستانی، كە ئەركەكانی ئەو بزافە بواری مەسەلەی نیستمانی كوردستانو یەكسانی جەندەریو ئەركی مۆدێرنەو عەقلانیەتو ڕۆشنفیكری، بگرێتەوە.
ــ هەماهەنگیو جەختكردن لەسەر بنیاتنانی ڕایەڵەی هاوبەشی كاركردن لەگەڵ سەرجەم هێزو لایەنی سیاسی كوردستانی، كە خۆی لە سەنگەری داكۆكیكردن لە مافی ژنان دەبینێتەوەو، لە بەرەی تێكۆشانە بۆ گۆڕانكاری لەسەر بنەمای یەكسانیو عەدالەتی كۆمەڵایەتی.
ــ فشاركردنە سەر حكومەتی هەرێمی كوردستان بە مەبەستی هاندانی ژنان بۆ بەشداری كاریگەرانە لە ناوەندەكانی دەسەڵاتو بڕیارداو، بۆ دۆزینەوەی هەلی كاری گونجاوو، بایەخدان بە تەندروستی ژنان.
ــ بایەخدان بە بەهێزكردنی پەیوەندی لە گەڵ سەرجەم ڕێكخراوەكانی ژنان لەسەر ئاستی هەرێمایەتیو نێودەوڵەتیدا لە بوارەكانی تایبەت بە بابەتەكانی نەهێشتنی هەژاریو بێكاری لە ریزی ژنانو پاراستنی تەندروستیو ژینگەو، نەهێشتنی توندوتیژیو، پاراستنی ژنان لە كاتی ململانێیە چەكدارییەكاندا.
