بەڕوونی
كاوە مەحموود
ماركسیزم تارماییەك بە جیهاندا دێت و دەچێت
ئەم تایتڵەی سەرەوە ناونیشانی كتێبێكە سەبارەت بە ماركسیزم، لە ماوەی پێشوودا كارم لەسەردەكرد و ئێستا لە چاپخانەدایە و لە ماوەیەكی نزیكدا بەهیوام بگاتە دەست خوێنەران.
لەم كتێبەدا ئاماژەم بە چەندین چەمكی سەرەكی ماركسیزم كردووە، لەوانە فەلسەفەی مێژوو لە ڕوانگەی ماركسەوە، میتۆدی ماركس لە نووسینی سەرمایەدا، ماركسیزم و چینی كۆمەڵایەتی، چەمكی شۆڕش لە ماركسیزمدا، مۆدێرنەسازی سۆشیالیستانە و كۆمەڵَگەی پۆست پیشەسازی، سەرچاوەی سەرەكی نامۆبوون (ئالیێناسیۆن) لە سیستمی سەرمایەداریدا و چەندین بابەتی دیكە.
نووسینی ئەم كتێبە بەشێكە لەو ئاراستەیەی كە لە بواری هەڵگرانی هزری ماركسیزمدا سەبارەت بە زیندوویی ماركسیزم و ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانی سەرمایەداری دەخرێتەڕوو.
ئەمڕۆ قەیرانە هەمیشەیی و بەردەوامبووەكانی سەرمایەداری و شەڕی سەرمایەداران و مەترسییەكانی، جارێكی دیكە زەنگێكی وریاكەرەوە بە گوێی مرۆڤایەتی دەدا، بە گوێی سەرجەم ئەو هێزانەی، كە لە ئاستێكی نیشتمانی و جیهانیدا بۆ جیهانێكی دیكەی جیا لەو ژیانەی سەرمایەداری و سیستمی نوێی جیهان و كەماینەیەك، كە ئۆلیگاریشی دارایی لە جیهاندا پێكدێنن بەسەر گۆی زەوی و ژیانی مرۆڤایەتیدا سەپاندوویانە و ئاكامەكەی نابەرامبەری لە داهات و پەراوێزخستن و شێواندنی ژینگە و هەژاری و نەهامەتییە و كاتێكیش كە بەرژەوەندی نێوانیان و ناكۆكییەكانیان دەگاتە ئاستی ململانێیەكی توند، ئەوا پەنا دەبەنە بەر شەڕ و سەرجەم ژیانی مرۆڤایەتی و تەنانەت بوون و بەردەوامبوونی ژیان دەخەنە بەر مەترسییەوە.
ئەم ئاراستەیە شوناسی ڕاستەقینەی سیستمی سەرمایەدارییە، كە لەم سی ساڵەی دواییدا هاوكات لەگەڵ بەردەوامبوونی پەیڕەوكردنی ئەم سیاسەتەی، كە چارەسەری قەیرانەكانی نەكردووە، هەموو پڕوپاگەندەی جۆراجۆری خۆی خستۆتە بازنەی بانگەشەكردن و كاركردن بۆ سڕینەوەی ئەو بەها و خەونە ڕەوایانەی مرۆڤایەتی لە دوو سەدەی ڕابوردوودا لە پێناوی خەباتی كردووە، بەتایبەتی ئەو بەها شۆڕشگێرانەیەی لە شۆڕشی فەرنسای ساڵی 1789 دەستیپێكرد و بە كۆمۆنەی پاریس ساڵی 1871 و شۆڕشی ئۆكتۆبەری ساڵی 1917 و شۆڕشەكانی رزگاری نیشتمانی گەلان و تێكۆشانی بزووتنەوەی كرێكارانی جیهان تێپەڕی.
ئەمڕۆ هاوكات لە گەڵ شەڕ و قەیرانی ئابووریدا، سەرمایەداری لە ڕێگای بە چەواشە بەكارهێنانی چەمكەكانی دیموكراسی و ئازادی و مافی مرۆڤ و كۆمەڵگەی مەدەنی، بەردەوامە لە شێواندن و بەكەم تەماشاكردنی زانست و دەسكەوتە گەورەكان و وەرچەرخانە مێژووییە گشتگیرەكان و بەگاڵتەتەماشاكردنی داهێنانە مەزنەكان لە شێوازی داهێنانی تاڵیس لە ماتماتیك و ئەفلاتون لە فەلسەفە و گالیلو لە سروشت و ماركس لە مێژوودا.
هەڵبەتە مەبەست لە سەرجەم ئەم ئاراستەیەی سیستمی سەرمایەداری، بڵاوكردنەوەی ئەو چەمكانەیە، كە پێیوایە ماركسیزم كۆتاییهاتووە و سۆشیالیستی شكستیهێناوە و رزگاری نیشتمانی گەلان وەهمێكی گەورەیە و لە جیهاندا جگە لە سەرمایەداری هیچ عەقلانیەتێكی زانستی گونجاو لە ئارادا نییە و كار بۆ چارەكردنی گرفتەكانی مۆدیرنە لە رێگای پۆست مۆدیرنە دەكات، كە بریتییە لە تەماشاكردنی بەش و لەتەكانی دیاردەكان دوور لە پەیوەندی نێوانیان و بەگشتگیر تەماشاكردنی بابەتەكان.
بەم جۆرە سیستمی سەرمایەداری كاردەكات، كە دەرگای كراوەی مێژوو دابخات و ئاسۆی رزگاری مرۆڤایەتی لێڵ بكات و بێهودەیی بڵاوبكاتەوە و بیانوو بۆ قەیرانە بەردەوامەكانی و شەڕە كوشندەكانی بهێنێتەوە، كە سەرجەمیان بۆ كۆنتڕۆڵكردنی بازاڕەكانی ئابووری جیهان، یان سەرلەنوێ دابەشكردنەوەیدایە و ئەمەش لە سەر بنەمای پێكدادانی گەلان و پاراستنی حوكمڕانە دیكتاتۆر و وابەستەكانی ئەنجامدەدرێت.
ئا لەم هەلومەرجە دژوارەدا، كە مرۆڤایەتی پێیدا تێپەڕدەبێت، بەتایبەتی كاتێك قەیرانەكانی سەرمایەداری ئاڵوز و گرێی تر دەبێت، بەشێكی فراوانی ئەوانەی چارەنووسی مرۆڤایەتی بەهەند وەردەگرن و خەمخۆری ئایندەیەكی گەشن و دەیانەوەێ بە میتۆدێكی عەقلانی هاوچەرخ و لەسەر بنەمای دیالكتیكی ماتریالزمی بیربكەنەوە و لەچوارچێوەی پێداچوونەوە و گەڕان بەدوای چارەسەردا دیسانەوە بۆ ماركس بگەڕێنەوە، هەروەكو چۆن لە قەیرانی سەرمایەداری 2008دا گەڕانەوە بۆ كتێبی "سەرمایە .. رەخنەیەك بۆ ئابووری سیاسی" ماركس، یەكەمین هەنگاو و یەكەمین پلەی ئەو گەڕانەوەیە بوو، لە كاتێكدا سەرانی سیاسی وڵاتە سەرمایەدارەكان وایاندەزانی بە سیستمی تاكە جەمسەری قەیرانەكان دووبارەبوونەوەیان نییە و كۆتایی مێژوویان ڕادەگەیاند.
بەدرێژایی مێژوو ماركسیزم بەرچاوڕوونییەكی زانستی بۆ لێكدانەوەی مێژوو و شیكردنەوەی كۆمەڵێك ڕووداو و دیاردە بووە. ئەم شیكردنەوەیە تەنها بۆ ڕابوردوو نەبووە، بۆ نموونەش بۆ مرۆڤایەتی دەركەوت، كە شەڕی یەكەمی جیهان و سەرهەڵدانی نازیزم و فاشیزم و دووەمین شەڕی جیهانی و بەردەوامبوونی چاوگەكانی بارگرژی و پێكدادان و قەیرانی ئابووری ساڵی 1929 و قەیرانی ئابووری ساڵی 2008 بۆ ڕوویانداوە.
لە رێگای میتۆدی ماركسەوە هۆكارە ڕاستەقینەكانی ئەو بابەتانەمان بۆ دەركەوت، كە پەیوەندییان بە خودی ناكۆكی و ململانێیەكانی سیستمی سەرمایەدارییەوە هەیە، نەك ئەو چەواشەكارییەی، كە مەبەست لێی شاردنەوەی دابەشكردنی بازاڕەكانی جیهانە لە لایەن سەرمایەدارانەوە، یان چارەسەركردنی سستی بازاڕی جیهانییە لە ڕێگای خەرجی سەربازی و بەرپاكردنی جەنگەوە.
ئەمڕۆ دیسانەوە مرۆڤایەتی لەبەردەم دوو ڕێیاندایە، ڕێگایەك كە ژیان و مرۆڤایەتی بۆ جەنگڵستانی بێ كۆتایی دەبات، كە شەڕی سەرمایەداری و ئیمپریالیستییە، یان رێگایەك كە ئەلتەرناتیڤێكی نوێ بۆ سیستمی سەرمایەداری بخاتەڕوو. بەم جۆرەش پابەندبوونمان بە میتۆدی ماركسی لە بازنەی لێدكانەوە و شێكردنەوەی واقیع تێدەپەرێت و هەنگاو بۆ تێكۆشان و خستنەڕووی جێگرەوە بۆ گۆڕانكاری لە واقیعدا دەنێین.
ئەمڕۆ گەڕانەوە بۆ ماركس بریتییە لە تێكۆشان دژ بە شەڕی سەرمایەداری و ڕێكخستنی بزووتنەوەیەكی ئاشتیخوازانە لە سەرانسەری جیهاندا، كە سەندیكا و كۆمەڵگەی مەدەنی و حزبە كۆمۆنیست و چەپ و پێشكەوتنخوازەكان تیایدا كارابن و ماوە نەدەن چینی كرێكار و ڕەنجدەرانی بیر و بازوو و خەڵكی زەحمەتكێش ببنە سووتەمەنی شەڕ.
