بە ڕوونی
كاوە مەحموود
ماركسیزم و چینی كۆمەڵایەتی
بەشی پێنجەم/ چینی ناوەند لە كوردستاندا
بەكارهێنانی چەمكی چینی ناوەند بۆ نووسەری ئێرلەندی (جیمس برادشۆ) لە كتێبێكیدا بە ناونیشانی (پرۆژەی ڕووبەڕووبوونەوەی قاچاخجێتی بە خوریی ئێرلەندا بۆ فەرنسا) كە لە ساڵی 1775 نووسیوێتی، دەگەڕێتەوە. نووسەر پێناسەی ئەم چینە وەك پێگەیەك نێوان ئاغا و خانەدانەكان لەلایەك و چینی جووتیاران لەلایەكی دیكە دەكات. ئەم پێناسەیە هەوڵیك بۆ ئاماژەدان بە سەرهەڵدانی سەرمایەداری وەك چینێك كە دژ بە ئاغا و خانەدانەكان كاریان كردوە و لە ئاكامدا شۆڕشی فەرنسای ساڵی 1789یان بەرپاكردووە.
كۆمەڵناسی ئەڵمانی (ماكس وێبر) چینی ناوەند بەو چینە دادەنێ، كە لە ناوەڕاستی هەرمی كۆمەڵایەتییە و بریتییە لە ناوەندێكی فراوانی خەڵك لە كۆمەڵگا نوێكاندا، كە بەشدارییەكی تایبەتی ئابووری ــ كۆمەڵایەتییان هەیە و، پێگەیان لە ناوەندی نێوان چینی كرێكار و چینی دەوڵەمەندە و پێوەری هاوبەشیان بریتییە لەوەی خاوەنی سەرمایەی مرۆیی و كەلتوورین.
بە شێوەیكی مێژوویی چینی ناوەند بەرهەمی شۆڕشی پیشەسازییە و لە ڕوانگەی ریزبەندی و پێناسەكردنی بە پشتبستن بە بۆچونە كلاسیكییەكان لە ماركسیزمدا زۆر جار بۆ چینی ناوەند چەمكی بۆرژوای بچوك بەكارهاتووە و، بەم جۆرە ئەم چینە كەوتۆتە ناوەندی چینی پرۆلیتاریا، كە خاوەنی ئامرازی بەرهەمهێنان نین بەرامبەر ئەو چینانەی، كە خاوەن دەسەڵات و سەروەرییان بەسەر هێز و ئامرازی بەرهەمهێنان هەیە.
هەرچەندە ئەم پێناسە مێژوویانە بۆ چەمكی چینی ناوەند گرنگییەكی مێژووی هەیە و بە بنەما و سەرەتایەكی گرنگ بۆ پێناسەكردن و توێژینەوە سەبارەت بە ڕۆڵی چینی ناوەند لە گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی دادەنرێت، بەڵام كۆمەڵگای هاوچەرخ، كە ئەمڕۆ لە چارەگە یەكەمی سەدەی بیستویەكەمدایە وەرچەرخانێكی چلۆنایەتی لە بواری پەرەسەندن و گەشەكردنی سەرمایەداری لەلایەك و بوونی قەیران لەلایەكی دیكەوە بینیوە و، سەرجەم گۆڕانكارییەكان لە ریزبەندی چینایەتی و شۆڕشی نوێی پیشەسازی و بوونی هوشیاری زیرەك و دەسكەوتە گەورەكان لە بواری زانیاری هەمەجۆر و بەردەوامبوونی ململانێی چینایەتی بە شێوازی نوێ، تێكڕای ئەم هۆكارانە گرفتی بنیاتگەرانەی بۆ سەرلەنوێ پێناسەكردنی چەمكی چینی ناوەند درووست كرد، بەتایبەتی لە ریزبەندی چینایەتی پێوەری داهات و توانای خەرجكردن بنەمایەكی ریزبەندییە لە پێناسەكردنی چەمكی چینی ناوەند.
ئەگەر بە وردی بڕوانینە گرفتە بنیاتگەرییەكان، یاسای پەرەسەندنی ناهاوسەنگ بەو مانایەی گەشەپێدان لە سایەی سیستمی سەرمایەداری هاوچەرخ، كە بەسەر ئابووری جیهاندا زاڵ و سەروەرە لە یەك ئاستی پەرەسەندن و گەشەكردندا نییە و، ئەو ئاستە ناهاوسەنگی و نابەرامبەرییە لە بواری پێناسەی گشتگیر بۆ چەمكی چینی ناوەند لە جیهاندا درووست دەكات. ئەگەر ڕەوشی چینایەتی و داهات بنەمایەك و پێوەرێك بۆ ریزبەندی چینایەتی بێت، ئەوە بێگومان ناكرێ چینی ناوەند لە باكوری دەوڵەمەند بە هەمان پێوەری چینی ناوەند لە باشوری هەژار پێناسە بكرێت. دابەشكردن بۆ باكوری دەوڵەمەند و باشوری هەژار یەكێكە لە بەرهەمە گرنگەكانی بیرمەندی ماركسیست سەمیر ئەمین و، ئەمڕۆ گۆڕانكارییەكان بازی بەسەر ئەم دابەشبوونە داوە و، ناكرێ "باشور " بەیەك چاو تەماشا بكرێت و پرۆژەكانی گەشەسەندن بە شێوازی جۆراجۆر، شێوازی سەرمایەداری لە ژاپۆن و كۆریای باشور و شێوای سۆشیالیستی بە تایبەتمەندی چینی لە وڵاتی چین و تەنانەت شێوازی گەشەپێدانی نوێ لە ڤیتنام جیاوازییەكی نوێ لە پێناسەكردن و لە ڕەوشی چینی ناوەند لە بواری داهات لە باشوور درووست دەكات، بەو پێیەی ڕەوشی ئەو توێژانەی چینی ناوەند لەو شوێنانە پێكدەهێنن جیاوازن لە ڕەوشی ئەو توێژانەی چینی ناوەندن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بە هەمان شێوە گرفتی میتۆدی و بنیاتگەری لە دەستنیشانكردنی چینی ناوەند لە وڵاتانی سەرمایەداری ناوەند و وڵاتانی سەرمایەداری وابەست هەیە و، تەنانەت سیاسەتی ئابووری جیاواز لە وڵاتانی سەرمایەداری وابەست، هەلومەرجی جیاواز و ڕەوشی سیاسی و ئابووری جیاوازی بۆ ڕۆڵی چینی ناوەند لە گۆڕانكارییەكان درووست كردووە، جگە لەوەی كۆتایهاتن بە سیاسەتی (دەوڵەتی خۆشگوزەران) لە ئەوروپادا گۆڕانكاری لەسەر پێكهاتە و شوناس و ڕۆڵی چینی ناوند كردووە.
ئەگەر بڕوانینە ڕەوشی چینی ناوەند بە شێوەیكی مێژوویی لە كوردستانی باشوردا، ئەم چینە بە شێوەیكی سەربەخۆ لە چینی ناوەند لە دەوڵەتی عێڕاقدا گەڵاڵە نەبووە. هۆكاری ئەم بابەتە دەگەرێتەوە بۆ وابەستەیی و لكاندنی كوردستانی باشو ربە عێڕاقەوە و نەبوونی ئابوورییەكی سەربەخۆی نیشتمانی لە كوردستانی باشوردا.
گۆڕانكارییە سیاسییەكان لە دەوڵەتی عێڕاقدا كارتێكردنی خۆی لەسەر گەڵاڵەبوون و پێكهاتەی چینی ناوەند لە كوردستانی باشوردا كردوە. سیاسەتی پەراوێزخستن و بایەخنەدان بە پرۆژەی گەشەپێدان لە كوردستانی باشوردا، كە سیاسەتی درێژخایەتی دەوڵەتی عێڕاق بوو كارتێكردن و لێكەوتەكانی خۆی لەسەر ریزبەندی چینایەتی هەبووە. هاوكات لەگەڵ ئەمەشدا سیاسەتی زەوی سوتێنراو و جینوساید لێكەوتەی نەرێنی خۆی لەسەر ریزبەندی چینایەتی و ڕۆڵی چینی ناوەند هەبووە.
بە گشتی بە هۆی ئەوەی چینی ناوەند هەروەكو ئەو پیناسەی (فیبر) كردویەتی خاوەنی سەرمایەی كەلتوورین، چینی ناوەند بە توێژە جیاوازەكانەوە لە ڕوانگەی ئەو سەرمایە كەلتوورییەوە ڕۆڵی سیاسی و كۆمەڵایەتی خۆی لە تێكۆشانی نیشتمانی لە لایەك و تێكۆشان لە پێناوی نەریتی مەدەنی و مافەكانی ژن و بڵاوكردنەوەی نەریتی مۆدێرنەتە بینیوە و تا ڕادەیك هێزی سەرەكی لە ئاراستەكردنی شۆڕشی پێكهێناوە.
پێش ڕاپەڕینی ئاداری 1991 ڕەوشی ئابووری چینی ناوەند لە كوردستانی باشوردا لە ڕەوشی ئابووری چینی ناوەندی عێڕاق سەڕەڕِای هەندی تایبەتمەندی، جیانەدەكرایەوە و ئەمەش پەیوەندی بە سیاسەتەكانی ئابووری حكومەتەكانی دەسەڵاتدار لە عێڕاق و بوونی داهاتی نەوت و دوواتر ڕەوشی شەڕی عێڕاق ــ ئێران، بوو، كە تێكڕای ئەم بابەتانە كارێكردنی چلۆنایەتییان لەسەر ڕەوش و پێكهاتە و گۆڕانكاری لە ریزبەندی چینایەتی هەبوو.
ئەمڕۆ ڕەوشی چینی ناوەند لە كوردستانی باشووردا لە ژێر كارتێكردنی كۆمەڵێك فاكتەری سەرەكین لەوانە:
ــ سیاسەتی ئابووری بەرخۆر و پشتبەستن بە تاكە سەرچاوەی نەوت، كارتێكردنی لەسەر ڕەوش و پێكهاتە و گۆڕانكاری لە ریزبەندی چینایەتی و ریزبەندی نێو توێژەكانی چینی ناوەند هەیە.
ــ ئەگەر دانیشتوانی هەرێمی كوردستان بە پێنج ملیۆن یان زیاتر دابنرێت و لەم ژمارەیە ملیونێك و دووسەد هەزار موچەخۆر بن و ئەو توێژە بە چینی ناوەند دابنرێت، مانای وایە چینێكی ناوەندی فراوانی ناجێگیر لە سایەی ئابووری بەرخۆرمان لە كوردستاندا هەیە.
ــ ئەگەر سەرجەم فەرمانبەران بە چینی ناوەند دابنرێت ئەوا ئەو چینە لە سێ توێژی جیاوا پێك دێن. توێژی یەكەم كە موچەكانیان لە نیو ملیۆن زیاتر نییە و ئەگەر لە خێزانێكدا یەك لەو جۆرە فەرمانبەرە هەبێت ئەوا لە سایەی ڕەوشی دۆلار ئەو توێژە لە هێڵی هەژاریدان و پرسیاریش ئەوەیە ئایا پێناسەی چینی ناوەندیان بەسەردا دادەنرێت, هاوكات توێژی ناوەند لە نێو چینی ناوەند و توێژی فەرمانبەرە گەوەرەكان لە ئارادان.
ــ ئاڵۆزی ڕەوشی سیاسی نێوان دەوڵەتی عێڕاق و هەرێم و كێشەی بودجە و نەناردنی موچە و سیاسەتی ئابووری هەرێم كاترێكردنی بەسەر پێكهاتەی چینی ناوەند هەیە بە ئاراستەی نزبكبوونەوەی توێژی فراوان لەو چینە بەرەو هەژاری.
ئەم بابەتە سەبارەت بە چینی ناوەند لە كوردستاندا سەرەتاییە و توێژینەوەی زانستی قوڵ لەو بوارە دا نییە و، دووا پرسیاری منیش لەوەدایە: ئەگەر پێشتر چینی ناوەند ڕۆڵی سەرەكی لە بزوتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان هەبووبێت، ئایا ئێستا ئەو ڕۆڵەی ماوە و ئەگەر نەمابێت كارتێكردنی لەسەر شوناسی سەركردایەتی كردنی ئەم بزووتنەوەیە چییە؟
