بەڕوونی
كاوە مەحموود
میتۆدی ماركس لە نوسینی سەرمایە
بەشی پێنجەم
پێنجەمین میتۆد لە نوسینی كتێبی (سەرمایە)، كە ماركس لە شیكردنەوەی سیستمی سەرمایەداری ئاماژەی پێداوە و یەكبوونێكی بابەتی لەگەڵ خاڵەكانی دیكەی میتۆدی نوسینی (سەرمایە) بەكاریهێناوە، یاسای نەمانی سەرمایەدارییە، كە بەردەوامبوونی لۆجیكییانەی بۆچوونی ماركسە سەبارەت بە شوناسی چەوساندنەوەی سیستمی سەرمایەداری.
ئەم یاسایەی ماركس ڕەنگدانەوەی چەمكی فەلسەفەی مێژووە لای ماركس و جەختكردنەوەیە، كە سەرمایەداری قۆناغێكە لە قۆناغەكانی پەرەسەندنی مێژووی مرۆڤایەتی، هەروەكو قۆناغی كۆمۆنیزمی سەرەتایی و كۆیلایەتی و فیوداڵ.
لۆجیكی یاسای نەمانی سەرمایەداری وەك میتۆدیك پشت بە قوڵبونەوە و پەرەسەندنی قەیرانە ئابوورییەكانی سەرمایەداری دەبەستێت و، ڕەنگدانەوەی ئەم قەیرانانەش بە شێوازی گەشەسەندنی ململانێی چینایەتی و بەرپابوونی جەنگ نێوان خودی ناوەندەكانی سەرمایەداری جیهانی.
ئەگەر تەماشای مێژووی سەرمایەداری لە چەند سەدەی ڕابووردوودا بكەین، ئەوا قەیرانە ئابوورییەكان و هەڵگیرساندنی شەڕ و بوونی شۆڕشی كۆمەڵایەتی و تێكۆشان لە پێناوی رزگاربوونی لە كۆلۆنیالزمی كۆن و نوێ دیاردەی هاوسێبەری سەرمایەداری بووە.
ڕێچكەی نەمانی سەرمایەداری لای ماركس دوو ئەگەری مێژووی لە خۆگرتووە. یەكەمیان داڕمانی سەرمایەداری كە مەترسی داڕمانی شارستانی مرۆیی لەگەڵ خۆیدا دێنێت. دووەمیان تێپەڕاندنی سیستم و شوناسی كۆمەڵگای سەرمایەداری بەرەو كۆمەڵگای كۆمۆنیستی لە ڕێگای شۆڕشی كۆمەڵایەتی ئەو چینەی كە لە منداڵدانی سەرمایەداری درووست بووە.
ئەم بۆچوونەی ماركس، كە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە فەلسەفەی مێژوو هەیە، ڕووداوێكی مێژوویی كتوپڕ نییە، كە سنووری ئەنجامدانی و گەیشتن پێی، لەو كاتەوەی ماركس باسی دەكات لە بازنەی چەند ساڵێك و چەند دەیە بێت، یان زەمەنێكی دیاریكراوی بۆ تەرخان كرا بێت و، لەو زەمەنە سنووردارەدا ئەنجام بدرێت. ئەم بابەتە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە خودی پەرەسەندنی سەرمایەداری و ناكۆكییەكانی و توانای نوێكردنەوەی خۆی هەیە، كە بە هۆی شوناسی ئەنارشیستی پێشبڕكییەكانی خودی خۆی سەبارەت بە كۆنتڕۆڵكردنی بازاڕ سنووردارە و، لە هەمان كاتدا پەیوەندی بە بابەتی شۆڕِشی كۆمەڵایەتییەوە هەیە، كە بەرهەمهێنەرانی سامانی مرۆڤایەتی ئەلتەرناتیڤی خۆیان بە ڕێگای پرۆژەی كۆتایهاتن بە سیستمی سەرمایەداری دەخەنەڕوو.
یاسای نەمانی سەرمایەداری پەیوەندی بە بابەتی (حەتمیەتی مێژوو) هەیە و، ئەمەش وای كردووە لە نێو خودی ماركسیستەكان سەبارەت بەم یاسایە گفتوگۆی زۆر بكرێت. هۆكاری بەشێك لەو گفتوگۆیانە بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە، كە ناكرێ تێڕوانین بۆ چەمكی حەتمەیەت و ئالوگۆڕكردن لە قۆناغەكانی پەرەسەندنی مێژووی شارستانی مرۆڤایەتی لە ڕوانگەیەكی میكانیكییەوە تەماشا بكرێت، واتە بێ جوڵەی مرۆڤ و بێَ شۆڕشی كۆمەڵایەتی ڕاستەوخۆ مێژوو گۆڕانكاری بەسەردا بێت.
ئەوەی گەواهی بە ڕاستبوونی یاسای نەمانی سەرمایەداری لای ماركس دەدات دوو فاكتەرە. یەكەمیان: شوناسی چەوسێنەرانەی سەرمایەداری و بەردەوامبوونی قەیرانەكانی. دووەمیان: قایلنەبوون چینی كرێكار و ڕەنجدەران بەو چەوساندنەوەیە و سەرهەڵدانی شۆڕشی كۆمەڵایەتی.
لەم ڕوانگەیەوە ماركس لە سەرمایە پێمان دەڵێت، كە ناكرێ ئاراستەی بۆچونەكانی تەنیا لە چوارچێوەی چەمكی فەلسەفی و بۆچوونی زانستییەوە تەماشا بكرێت، بەڵكو هاوكات لەگەڵ ئەوانەدا ئاراستەكانی پرۆژەیەكی مێژوویی شۆڕشگێرییە و دەڕبڕی هۆشەمەندی چینی كرێكارە، كە پشت بە فەلسەفە و ڕێبازێكی زانستانەی ڕەخنەگرانە بۆ شیكردنەوەی واقیع و ئەنجامدانی گۆڕانكاری دەبەستێت و بنەمای ئەو ڕەخنەیەش پشت بە حەتمیەتی نەمانی سەرمایەداری دەبەستێت و، بەم جۆرە ماركسیزم دەبێتە رێپیشاندەری پرۆسەی گۆڕانكاری كۆمەڵایەتی بە پشتبەستن بە سێ بۆچوونی سەرەكی ماركس كە چەمكی (نامۆبوون، و چەوساندنەوە، و ماتریالیزمی دیالكتیكی)یە.
یاسای نەمانی سەرمایەداری ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە شوناسی خودی سەرمایەدارییەوە هەیە، كە لەلایەكەوە هەژاری و بێدەرەتانی و نەهامەتی بەرهەمدەهێنێت و، لەلایەكی دیكەوە كەڵەكەبوونی سامان لای كەمایەتییەكی چەوسێنەر درووست دەكات.
ئەم ڕەوشە لە سیستمی سەرمایەدارییدا ڕەنگدانەوەكانی لەسەر سیاسەتی نێودەوڵەتی و بوونی دیاردەی جەمسەربوون و ناوەندەكانی بارگرژی لە جیهاندا و بابەتەكانی ژینگە و بێكاری و هەژاری و دیاردەی شەڕ هەیە و، تێكڕای ئەم بابەتانە بانگەشەیە، كە لە نێو منداڵدانی سەرمایەداریدا و بە پێچەوانەی شوناسی خۆی، جێگرەوەی سەرمایەداری درووست بێت، كە لە هەڵگیرسانی شۆڕشی كۆمەڵایەتی بەرجەستە دەبێت.
لە كتێبی سەرمایە ماركس تەنیا باسی لێكەوتەكانی سەرمایەداری و چۆنێتی بەرهەمهێنانی هەژاری بۆ خەڵَك و كەڵەكەبوونی سەرمایە و سامان بۆ كەمایەتییەك نەكردووە، بەڵكو چۆن لە ئاكامی شوناسی سەرمایەداری جێگرەوە و شۆڕشی كۆمەڵایەتی درووست دەبیًت و چۆن بە هۆی خودی میكانیزمەكانی ململانێی چینایەتی حوكمی چەوساوەكان و دەوڵەتەكەیان درووست دەبێت و، بەم جۆرەش ماركسیزم فەلسەفەی هەژاری و بێدەرەتانی نییە، بڵكو فەلسەفەی شۆِڕشی هەژارەكانە.
ئەم بۆچونەی ماركس بە شێوەیكی قوڵ لای لوكاش لە كتیبَبی(مێژوو وهۆشمەندی چینایەتی) 1923، و لەلای لینین لە ساڵی 1924 زیاتر ڕوونكرایەوە و، ئاماژیان بۆ ئەو كرد كە بوونی هەژاری شۆڕشی كۆمەلایەتی بەرهەم ناهێنیت و، بایەتی (نامۆبوون و چەوساندنەوە)، كە ناوەڕۆكی میتۆدی ماتریالزمی دیالكتیكییە بزوێنەری ململانێی چینایەتین و هۆكاری شۆڕشی كۆمەڵایەتین.
یاسای نەمانی سەرمایەداری، كە بنەمایەكی میتۆدییە لە كتێبی (سەرمایە)ی ماركس ئاماژەیەكە بەوەی، كە قەیرانەكانی سەرمایەداری و كێشە لەبن نەهاتووەكانی لەسایەی سەرمایەداریدا چارەسەرناكرێت و، بازدان بەسەر سەرمایەداریدا لە ڕێگای نەمانی ئەم سیستمە و خستنەڕووی جێگرەوەیكی مرۆیی بۆی، ئەنجام دەدرێت. جیگرەوەیك، كە شێوازێك و تەرزێكی دیكەی بەرهەمهێنان لە كۆمەڵگادا دابین بكات، بۆیە ناكرێ یاسایەكی كوێرانە، كە ڕەنگدانەوەی هێزی بازاڕی بەربەڕەڵای سەرمایەداری بێت و یاسایەك لە دەرەوەی ئیرادە و عەقڵی مرۆڤایەتی بێت، بیانوو بۆ چەوساندنەوە بهێنێتەوە و، كۆنتڕۆڵی مێژووی مرۆڤایەتی و كۆمەڵگا بكات.
بنەمای كۆمەڵگای ئەلتەرناتیف بۆ سەرمایەداری، كە ماركس بە كۆمەڵگای كۆمۆنیستی باسی دەكات بنەما سەرەكییەكانی خاوەندارێتی گشتی مرۆڤایەتییە بۆ ئامرازەكانی بەرهەمهێنان و پەیوەندی و ئاڵوگۆر و دابەشكردن، نەك خاوەندارێتی كەمتر 1%ی دانیشتوانی جیهان بۆ سامان و توانا و دووارۆژی مرۆڤایەتی كە ئێستا هەیە و، ئەمەش ڕێگای سەرهەڵدانی قۆناغ و سەردەمی مێژووی نوێی مرۆڤایەتییە.
لویس ئەلتۆسیر كە باس لە چەمكی نەمانی سەرمایەداری لە چوارچیوەی بنەما میتۆدییەكان ماركس دەكات، پێی وایە ماركس داهێنانێكی زانستی ئێجگار مەزنی ئەنجام داوە و، كەمتر نییە لە داهێنانی گریكییەكان لە بواری ماتماتیك و داهێنانی كالیلۆ لە بواری فیزیك.
