ناکۆکیى گوتاری سیاسی لە هەرێمی کوردستان:
خوێندنەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ پارادۆکسی بێدەنگی ناوخۆیی و دڵسۆزی بۆ دەرەوە
ڕێبوار سیوەیلى
١. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە، کایەی سیاسی لە هەرێمی کوردستان و عێراقدا لەسەر بنەمایەکی جیاواز لە دەوڵەتسازیی کلاسیک داڕێژرایەوە. ئەم بنەمایە کە زیاتر لە "دابەشکاریی پێکهاتەیی" و "تەوافوقی سیاسی" دەچێت، وای کردووە کە بکەرە سیاسییەکان نەک تەنها وەک نوێنەری نەتەوە یان هەرێمێکی جوگرافی، بەڵکو وەک بریکاری بەرژەوەندییە لۆکاڵی و ئیقلیمییەکان دەربکەون. یەکێک لە قووڵترین و جێگەی سەرنجترین دیاردەکان کە لە ساڵانی دواییدا لە ناو هەرێمی کوردستاندا سەری هەڵداوە، دیاردەی "ناکۆکیى لە هەڵوێست" یان "پارادۆکسی سیاسییە" بەرامبەر بەو هێرش و دەستدرێژیانەی دەکرێنە سەر سەروەریی خاکی هەرێم و قەوارە دەستوورییەکەی. ئەم وتارە شرۆڤەی ئەو لایەن و گرووپانە دەکات کە لە ئاست بۆمبارانەکانی ئێران و میلیشیاکانی حەشدی شەعبی بۆ سەر هەرێم بێدەنگی هەڵدەبژێرن، بەڵام لە بەغدا وەک پارێزەری سەرسەختی هەمان ئەو هێزانە دەردەکەون کە هێرش دەکەنە سەر ماڵ و دامەزراوەکانی خۆیان.
٢. بۆ تێگەیشتن لەم دیاردەیە، دەبێت سەرەتا لە چەمکی "پەرتەوازەیی ستراتیژی" تێبگەین. لە زانستە سیاسییەکاندا، کاتێک سیستمێکی سیاسی ناوخۆیی تووشی دابەشبوونی قووڵ دەبێت، جەمسەرە نەیارەکان پەنا بۆ "هاوسەنگیی هێز" لە ڕێگەی هێزە دەرەکییەکانەوە، دەبەن. لە هەرێمی کوردستاندا، ململانێی مێژوویی نێوان جەمسەرە دەسەڵاتدارەکان وای کردووە کە "ناوەند" (بەغدا) و "دراوسێی بەهێز" (تاران) وەک کارتێکی گوشار دژی یەکتری بەکاربهێنرێن. ئەمە وای کردووە هەندێک لایەن و گرووپ، چ لە ناو حیزبە تەقلیدییەکان و چ لە ناو ئەو گرووپە "پۆپۆلیستە" نوێیانەی بە ناوی ئۆپۆزسیۆنەوە سەریان هەڵداوە، پێناسەی خۆیان لەسەر بنەمای دژایەتیکردنی "ناوەندی بڕیار لە هەولێر" دابڕێژن. لای ئەم گرووپانە، هەر هێرشێک بۆ سەر هەولێر، نەک وەک هێرش بۆ سەر نەتەوە و نیشتمان، بەڵکو وەک "کوتانێکی سیاسی" بۆ نەیارە ناوخۆییەکەیان دەبینرێت. ئەم دیدگایە لوتکەی کورتبینیی سیاسییە، چونکە شکاندنی شکۆی هەرێمێک لە ڕێگەی مووشەکی دەرەکییەوە، لە کۆتاییدا هەموو بکەرە سیاسییەکان بێبایەخ دەکات.
٣. ئەو لایەنانەی کە لە ئاست بۆمبارانەکانی ئێران بۆ سەر هەولێر یان هێرشە درۆنییەکانی گرووپە چەکدارەکانی ناو حەشدی شەعبی بێدەنگن، زۆرجار پەنا بۆ پاساوی "واقعبینیی سیاسی" دەبەن. ئەوان دەڵێن نایانەوێت هەرێم تووشی جەنگێکی نابەرامبەر بکەن یان بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی ناوچەکانیان (بە تایبەت سلێمانی و دەوروبەری) بخەنە مەترسییەوە. بەڵام ئەم بێدەنگییە لە ڕووی زانستییەوە وەک "شەرعیەتدان بە دەستدرێژی" لێکدەدرێتەوە. کاتێک گرووپێکی سیاسی لە ناوخۆی وڵاتێکدا ئامادە نییە سەرکۆنەی هێرشێکی دەرەکی بکات، لە ڕاستیدا پەیامێک بۆ هێرشبەرەکە دەنێرێت کە "کۆدەنگیی نیشتمانی ئامادەیی نییە". ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی هێرشبەرەکە بەردەوام بێت و بگرە هێرشەکانی توندتر بکاتەوە، چونکە دەزانێت بەرەی ناوخۆیی درزی تێدایە.
٤. لە لایەکی ترەوە، سەردانی ئەم کەسایەتی و گرووپانە بۆ بەغدا و دەربڕینی ناڕەزایەتی بەرامبەر کوژرانی سەرکردەکانی حەشدی شەعبی یان بۆمبارانکردنی بارەگاکانیان لەلایەن ئەمریکاوە، نیشانەی تەسلیمبوونێکی تەواوەتییە بە "ئەجێندای ئیقلیمی". ئەم گرووپانە لە بەغدا نەک وەک نوێنەری کورد، بەڵکو وەک بەشێک لە "بەرەی مقاوەمە" یان "چوارچێوەی هەماهەنگی" ڕەفتار دەکەن. هۆکاری ئەمەش تەنها ئایدیۆلۆژیا نییە، بەڵکو "بەرژەوەندیی ئابووری و سیاسییە". لە سیستمی سیاسیی ئێستای عێراقدا، بودجە، مووچە و پۆستە کارگێڕییەکان لە دەستی هێزە شیعییەکاندایە. بۆیە ئەم لایەنە کوردییانە وای دەبینن کە بۆ مانەوەیان لە دەسەڵات و دابینکردنی مووچەی مووچەخۆرەکانیان (کە زۆرجار وەک کارتێکی سیاسی بەکاریدەهێنن)، دەبێت دڵسۆزیی خۆیان بۆ حەشد و هێزە باڵادەستەکانی بەغدا بسەلمێنن، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی کەرامەتی نەتەوەیی و خاکی هەرێمەکەشیان بێت.
٥. ئەم ڕەفتارە سیاسییە دەرئەنجامی تێکچوونی "سیستمی بەهاکانە" لە ناو کایەی سیاسیی کوردیدا. کاتێک ململانێی ناوخۆیی دەگاتە ئاستێک کە حیزبێک ئامادە بێت بۆ شکستپێهێنانی حیزبێکی تر، چاو لە داگیرکاریی دەرەکی بپۆشێت، لێرەدا چەمکی "نیشتمان" بە مانا زانستییەکەی دەمرێت و تەنها "بەرژەوەندیی حیزبی و کەسی" دەمێنێتەوە. ئەوانەی دەچنە بەغدا و ناڕەزایی لە بەرامبەر لەناوبردنی ئەو کەسانە دەردەبڕن کە بە فەرمی و بە ئاشکرا هەڕەشەی وێرانکردنی هەولێر دەکەن، تووشی جۆرێک لە "نامۆبوونی سیاسی" بوون. ئەوان لە ناو خاکی خۆیاندا وەک بێگانە ڕەفتار دەکەن و لە ناو خاکی نەیارەکانیاندا وەک دڵسۆز. ئەمە وای کردووە کە پێگەی کورد لە دانوستانەکاندا لاواز بێت؛ چونکە لایەنی بەرامبەر (بەغدا و تاران) دەزانن کە کورد یەک دەنگ نییە و دەتوانرێت بە پارە یان بە گووشار، هەندێک لە لایەنەکانیان بۆ لای خۆیان ڕابکێشن.
٦. چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ئەم جۆرە لایەن و گرووپانە پێویستی بە دیدێکی نیشتمانیی نوێ هەیە. یەکەم هەنگاو، دەبێت لە ڕێگەی "پەروەردەی سیاسی و میدیاییەوە" بێت. دەبێت جیاوازییەکی ڕوون بکرێت لە نێوان "ئۆپۆزسیۆن بوون بۆ حکومەت" و "ئۆپۆزسیۆن بوون بۆ قەوارەی هەرێم". کەسێک یان گرووپێک دەتوانێت دژی سیاسەتەکانی حکومەتی هەرێم بێت، بەڵام مافی ئەوەی نییە پشتیوانی لە هێزێکی چەکدار یان وڵاتێکی تر بکات کە خاکی هەرێم بۆمباران دەکات. ئەمە لە هەموو یاسا نێودەوڵەتییەکاندا بە "خیانەتی گەورە" یان لانی کەم بە "لاوازکردنی ئاسایشی نەتەوەیی" هەژمار دەکرێت. پێویستە یاسایەک لە پەرلەمانی کوردستان (لە کاتی کاراکردنەوەیدا) هەبێت کە هێڵە سوورەکانی ئاسایشی نەتەوەیی دیاری بکات و هەر لایەنێک لەو هێڵانە لابدات، ڕووبەڕووی لێپرسینەوەی یاسایی و جەماوەری ببێتەوە.
٧. لە لایەکی ترەوە، ناکرێت تەنها لۆمەی ئەو گرووپانە بکرێت بەبێ ئەوەی سەیری کەموکوڕییەکانی ناوەندی بڕیاری سیاسی لە هەرێم بکرێت. نەبوونی دادپەروەریی کۆمەڵایەتی، کێشەی مووچە و قۆرخکاریی دەسەڵات، بوارێکی فراوانی بۆ ئەو گرووپانە ڕەخساندووە تا بە ناوی "بەرگری لە مافی خەڵک" پەنا بۆ بەغدا و تاران بەرن. بۆ بێدەنگکردنی ئەو دەنگە "نەشازانە"، دەبێت حکومەتی هەرێم بنکەی جەماوەریی خۆی بەهێز بکات و شەفافییەت لە داهات و خزمەتگوزاریدا پەیڕەو بکات، تاوەکو هیچ لایەنێک نەتوانێت "برسێتیی خەڵک" وەک پاساو بۆ "دڵسۆزی بۆ بێگانە" بەکاربهێنێت. کاتێک هاوڵاتی هەست بکات حکومەتەکەی هی خۆیەتی و پارێزەری ژیانیەتی، هەرگیز ڕێگە بە هیچ گرووپێکی سیاسی نادات کە پشتیوانی لە بکوژانی وڵاتەکەی بکات.
٨. ئەم لایەن و گرووپانەى ئاماژەیان پێدرا، لە ڕاستیدا بەرهەمی "قۆناغی پاشەکشەی نەتەوەیین". ئەوان لە بۆشاییەکدا گەشەیان کردووە کە تێیدا متمانە لە نێوان لایەنە کوردییەکاندا گەیشتووەتە خاڵى سفر. مامەڵەکردن لەگەڵیان تەنها بە هێز و گووشار نابێت، بەڵکو دەبێت لە ڕێگەی "دابڕینیان لە جەماوەر" بێت. کاتێک میدیای نیشتمانی بە بەڵگەوە پێشانی خەڵکی بدات کە چۆن ئەم گرووپانە لە بەغدا دەبنە بەشێک لەو هێزانەی بوودجەی کوردستان دەبڕن و لە هەمان کاتدا بۆ کوژرانی فەرماندە سەربازییەکانیان فرمێسکی تیمساح دەڕێژن، ئەو کات جەماوەر خۆی سزای سیاسییان دەدات.
٩. لە کۆتاییدا، دەبێت ئەوە بڵێین کە مێژوو بەزەیی بەو لایەنانەدا نایەتەوە کە بۆ مانەوەی خۆیان، ئاسایشی نەتەوەیی دەخەنە مەترسییەوە. ئاسایشی هەولێر، سلێمانی، دهۆک و هەڵەبجە یەک پاکێجی دانەبڕاوە. هەر کەسێک پێی وابێت بە لاوازکردنی هەولێر لە ڕێگەی تاران یان حەشدەوە، دەتوانێت لە سلێمانی یان هەر شوێنێکی تر حکومڕانییەکی باشتر بکات، تووشی وەهمێکی کوشندە بووە. حەشدی شەعبی و ئەو هێزانەی کە باوەڕیان بە کیانێکی سەربەخۆ یان نیمچە سەربەخۆ بۆ کورد نییە، جیاوازی لە نێوان هیچ لایەنێکی کوردیدا ناکەن و تەنها وەک "کارتێکی کاتی" بەکاریان دەهێنن. مامەڵەی دروست لەگەڵ ئەم دۆخە، گەڕانەوەیە بۆ "گرێبەستێکی نیشتمانیی نوێ" کە تێیدا بەرژەوەندیی باڵای هەرێمی کوردستان لە سەرووی هەموو ململانێیەکی حیزبی و ئایدیۆلۆژییەوە بێت و هەر جۆرە هاوکاری و هاوسۆزییەک بۆ ئەو هێزانەی دەستیان بە خوێنی کورد و خاکی کوردستان سوورە، وەک "شەرمەزارییەکی مێژوویی" بناسێنرێت.
هەولێر
١٢/٣/٢٠٢٦
