به ڕوونی
كاوه مهحموود
بهشی سێيهم
ئەگەر بەشێوەیەكی ورد و بابەتییانە خوێندنەوە بۆ ڕەوش و گۆڕانكارییەكان لە سیستمی كاپیتالیزم لە سەدەی بیستویەكەمدا بكرێت و، توێژینەوەیكی بەراوردكارانە سەبارەت بەو ڕەوشە و هەلومەرج و مۆركی كاپیتالیزم ئەنجامبدرێت لەگەڵ ئەو سەردەمەی، كە ماركس شاكاری (سەرمایەی) نووسیوە، ئەوا ڕەچاوی جیاوازییەكی بەرچاوی دەكرێتداری وەك سیستمێكی ئابووری ـ كۆمەڵایەتی لە شوێنی خۆی ڕانەوەستاوە، بەڵام ئەو گۆڕانكارییانە كرۆك و بنچینەی بنەڕەتییانە و سەرەكی كاپیتالیزم و بنەمای بوونی چەوساندنەوەی نەگرتۆتەوە.
هۆكاری سەرەكی چەوساندنەوە لە سیستمی كاپیتالیزمدا، وەك ماركس ئاماژەی پێداوە بۆ چەمكی نامۆبوون لە ئاكامی زێدەبایی دەگەڕێتەوە. لە سەدەی بیستویەكەمدا چەمكی نامۆبوون بە شێواز و ڕەهەندی جیاواز بەردەوامە و، لەوانەیە لەم هەلومەرجەدا كرێكاران و هێزی كارگەر بەشێوەیكی گشتی لە ناوەندە سەرمایەدارەكاندا، بە بەراورد لەگەڵ سەدەی پێشوودا، ئێستا پارەی زیاتریان دەستدەكەوێت، بەڵام ئەو زیادبوونە دڵۆپێكە لە دەریایەك ئەگەر لەگەڵ زیادبوونی سامان و داهاتی كاپیتالیستەكان بەراورد بكرێت و، بەم جۆرەش بەردەوام درەفەتی زیادبوونی جیاوازییەكان ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر دەبێت.
لە بەشی چوارەمی كتێبی "خێزانی پیرۆز" (1845)، ماركس دەڵێت كە هەردوو چینی سەرمایەدار و پرۆلێتاریا مامەڵە لەگەڵ ئاكامەكانی دیاردەی نامۆبوون دەكەن، بەڵام بە شێوازی جیاواز. سەرمایەداران و خاوەن ئامرازەكانی بەرهەمهێنان نامۆبوون بە بنەمایەك بۆ بوون و قورسایی خۆیان دەزانن، لە كاتێكدا نامۆبوون بۆ چینی كارگەر هۆكاریكی فشارە لەسەر گوزەرانی ژیانیان و زەمینەیەكی ناكۆكی و ململانێیە.
بەم جۆرە هاوكێشەی ئاكامی پەیوەندی چینایەتی لە چەمكی نامۆبووندا، بریتییە لە زیادبوون و كەڵەكەبوونی قازانج بۆ سەرمایەداران و زیادبوون بە میراتمانەوەی هەژاری بۆ چینی كارگەر و چەوساوەكان.
تا ئێستا خاوەنداریەتی تایبەت بۆ ئامرازەكانی بەرهەمهێنان، كە ناوەندی فراوانی ڕەنجدەرانی بیروبازوو لێی بێبەشە، هۆكاری سەرەكییە بۆ دیاردەی نامۆبوون و، جگە لە شێوازی دابەشكردنی كار، كە دەبێتە هۆی پارچەبوونی پرۆسەكانی بەرهەمهێنان و، سنوورداركردنی داهێنانی هێزی كار و، بوونیان بە ئامرازێك لە ناو ئامێری زەبەلاحی بەرهەمهێناندا.
لە ئاكامی نامۆبوون هێزی كاری نوێ و، ناوەندنی فراوانی بێكاران و هەژاران كۆنتڕۆڵی ژیانی خۆیان لەدەستدەدەن. هەستكردن بە تەنیایی و جیابوونەوە لە كۆمەڵگا و زیادبوونی كێشەی دەروونی و، گرفتە كۆمەڵایەتییەكان بەهۆی نەبوونی پەیوەندییە ڕاستەقینەكان لەنێوان تاكەكاندا ئاكامی سەرەكی نامۆبوونە.
لێكەوت و كارتێكردنی نامۆبوون لەسەر كۆمەڵگای مرۆڤایەتی لە سەدەی بیستویەكەمدا بۆتە دیاردەیەكی فراوان كە تەواوی جومگەكانی ژیانی كۆمەڵگای مرۆڤایەتیی گرتۆتە.
لە بواری سیاسیدا لە ئاكامی فراوانبوونی دەسەڵاتی سەرمایەداری و كۆمپانیا فرەنەتەوەییەكان و كۆنتڕۆڵكردنی سیاسەتی نێودەوڵەتی، دیاردەی نامۆبوون لە باوەڕنەبوونی ناوەندنی فراوانی خەڵكە بە بەهاو كارتێكردنی سیاسەتە گشتییەكان لەسەر چارەنووسی خەڵك و باری گوزەرانی ژیانیان، بەجۆرێك گومان لە سەر كارتێكردنی سیستمە سیاسییەكان و كارابوونیان بۆ بەڕێوەبردنی كۆمەڵگا دەكرێت و، پەیتا پەیتا ناوەندی پەراوێزخراوەكان لە كۆمەڵگای مرۆڤایەتیدا فراوانتر دەبێت و، وای كردووە تاكەكان هەست بەوە بكەن كە تەنیا ژمارەن.
پەرەسەندنە مەزنەكان لە بواری زیرەكی دەستكرد و كارتێكدنیان لەسەر پرۆسەی بەرهەمهێنان كە لە بەرژەوەندی كەڵەكەبوونی سەرمایە بەكاردەهێنرێت، كارتێكردنی خۆی لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكاندا جێهیشتووە، بەتایبەتی كاتێك زیرەكی دەستكرد و ئامێرەكان كۆنتڕۆڵی پرۆسەی بەرهەمهێنان دەكەن و، سەرجەم دەسكەوتەكان بۆ سەرمایەداران و كەڵەكەبوونی سامانی ئەوان دەگەڕێتەوە، هێزی كاری مرۆیی هەست بە دوورخستنەوە لە پرۆسەی بەرهەمێنان دەكەن و، ئەمەش هاوكاتە لەگەڵ ئەوەی فشاری كار و ژیان لە شارە گەورەكان وای لە تاكەكان كردووە كاتیان نەبێت بۆ بیركردنەوە یان گەشەپێدانی خۆیان.
قەیرانەكانی سەرمایەداری هاوچەرخ وایكردوە دیاردەی نامۆبوون بواری پەیوەندییە مرۆیییەكان بگرێتەوە كە لەم هەلومەرجەدا ناجێگیرە و، بووەتە هۆی بڵاوبوونەوەی نیگەرانی و خەمۆكی و هەستكردن بە تەنیایی بەهۆی فشاری كۆمەڵایەتی و ئابووری.
لە لایەكی دیكەوە چەمكی نامۆبوون لە زیادبوونی دیاردەی كەلتووری بەكاربەری خۆی دەبینێتەوە، بەجۆرێك وای لە تاكەكان كردووە هەست بەوە بكەن كە بەهایان پەیوەستە بەو شتانەی كە هەیانە، نەك بەوەی كە ئەو شتانە چین.
بەشێوەیەكی گشتی دیاردەی نامۆبوون لەگەڵ پەرەسەندنی سەرمایەداری هاوچەرخ و زیادبوونی هەژموونی لیبرالیزمی نوێ كارتێكردنی لەسەر ژیانی تاك و كۆمەڵگا و ژیانی سەرجەم مرۆڤایەتی زیاتر بووە و، مەترسییەكانیش لەگەڵ هەژموونی پۆپۆلیستی وایكردووە جەماوەر بەرەو ڕێگایەكی چەواشە بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ نامۆبوونی و لێكەوتەكانی بكات.
نامۆبوون دیاردەیەكی حەتمی سیستەمی سەرمایەداری گڵوباڵە. ئەگەر هەندێ وڵاتانی دنیا لەوانە وڵاتی ئێمە لەم ڕەوشەدا تێكەڵەیەكی ناسەقامگیرە لە ریزبەندی چینایەتی و بە قۆناغە نەریتییەكانی پێشكەوتنی سەرمایەداری و وشیاری چینایەتیدا تێنەپەڕیوە، بەلام نامۆبوونی چین و توێژی كۆمەڵایەتی تیایدا دیارە.
گومان لەوەدا نییە كە ماركسیزم ڕێگاچارەی بۆ بنبڕكردنی نامۆبوون بە كۆتاییهاتن بە سەرجەم شێواز و دیاردەكانی چەوساندنەوەی مرۆڤ و، سەرخستنی ئەلتەرناتیڤێك بۆ سیستمی سەرمایەداری و سەروەری لۆجیكی بازاڕ لەسەر بەمرۆییكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان دەستنیشانكردووە، بەڵام تا هێنانەدیی ئەو جێگرەوەیە بۆ سەرمایەداری هاوچەرخ، گرنگە فشاری مرۆڤایەتی پێشكەوتنخواز و كاری تێكۆشەرانە ئەم بوارانەی خوارەوە بكرێتەوە:
چارەسەرە پێشنیاركراوەكان بۆ كەمكردنەوەی دەركراوی:
ـ بەهێزكردنی ئاراستەی یەكسانیی كۆمەڵایەتی و ئابووری بۆ كەمكردنەوەی بۆشایی سامان و داهات لەنێوان چینە جیاوازەكاندا و، یەكسانی نێوان ژن و پیاو لە بواری كرێی كار و مووچە ی هەردوو رەگەز وەك بنەمیەك بۆ گۆمەڵگایەكی تەندروست.
ـ بیركردنەوە لە دووبارە كاراكردنی كەلتووری كار بۆ گەیشتن بە هاوسەنگی لەنێوان ژیانی پیشەیی و كەسیدا.
ـ كاركردن و هاندانی پتەوكردنی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییە ڕاستەقینەكان، بەجۆرێك كە سوودوەرگرتن لە تەكنەلۆژیا شوێنی پەیوەندی مرۆیی نەگرێتەوە.
ـ پاراستنی شوناس و ناسنامەی كەلتووری و جەختكردن لەسەر فرەبوون و هەمەجۆریی شارستانییەكانی مرۆڤایەتی لەناو چوارچێوەی جیهانیبووندا.
ـ بەرپرسیاری دەوڵەت لە مسۆگەركردنی خومەتگوزاری پەروەردەیی و تەندروستی.
ـ كاراكردن و زیادكردنی بەئاگایی و هوشیاری ژینگەیی وەك ئەركێكی جیهانی بۆ نزیككردنەوەی مرۆڤ لە سروشت.
ـ بایەخدانی تایبەت بە بابەتی دەروون و دانانی لە نەخشەی نیشتمانی و دەزگا نێودەوڵەتییەكاندا بۆ باشتركردنی پشتیوانی دەروونی و سۆزی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ دیاردە ناهەموارەكان و نەخۆشییە دەروونییەكان.
ـ بەكارهێنانی زیرەكی دەستكرد لە پێناو بەرژەوەندی سەرجەم گۆمەڵگا و گەشەسەندنی گشتی، بەجۆرێك نەبێتە جێگرەوەی هیزی داهێنان و ئاگایی مرۆڤ.
