شيخ سديق
لە مێژووی گەشەسەندنی پەیوەندیی مرۆڤدا، چالاکییەکانی پەیوەندی مرۆڤ و گەشەسەندنی تەکنەلۆجیای میدیا هەمیشە پەیوەندییەکی نزیکیان هەبووە، هەموو پێشکەوتنێک لە تەکنەلۆجیای میدیادا هەمیشە ئیکۆلۆژییەکی نوێی پەیوەندی مرۆڤ لەدایک دەبيَت و بنیات دەنێتەوە. سۆشیال میدیا میدیایەکی نوێی بە خێرایی سەرهەڵدەدات و ڕەگ و ڕیشەی لە ژینگەی ئینتەرنێتدا هەیە، نەک هەر گۆڕانکارییەکی بێ وێنەی میدیایی و شۆڕشی پەیوەندیی لە مێژووی پەیوەندییەکانی مرۆڤدا دەستپێکرد، بەڵکو بەشێوەیەکی نادیار کاریگەری لەسەر پەیوەندی و پێکهاتە و بڕیاردان و ئەخلاقی تەواوی کۆمەڵگا هەبوو. سۆشیال میدیا بەهۆی سوودە ناوازەکانی پەیوەندیکردن و ژینگەی میدیایی، بووەتە میدیایەکی گرنگ و کاریگەرییەکی گەورەی هەیە لە بواری میدیای ئەمڕۆدا. پشکنینی سۆشیال میدیا لە ڕوانگەی مێژووەوە، تێگەیشتنێکی هەمەلایەنە لە جینەکانی میدیای نایابی سۆشیال میدیا، ئاشکراکردن و ڕوونکردنەوەی میکانیزمی پەیوەندیکردن و یاسا بنەڕەتییەکانی سۆشیال میدیا، و دروستکردنی سیستەمێکی هەڵسەنگاندن بۆ کاریگەریی سۆشیال میدیا؛ شیکردنەوەی پرۆسەی پێکهاتنی متمانەی نێوان کەسەکان لە سۆشیال میدیا لە ڕوانگەیەکی کۆمەڵناسیەوە، لێکۆڵینەوە لە ڕەفتاری گروپی و گۆڕانکارییە دەروونییەکانی پشت دیاردەی تەنیاکانی گروپی میدیا، و تێگەیشتن لەو سیفەتە کۆمەڵایەتی و کاریگەرییە کۆمەڵایەتیانەی کە سۆشیال میدیا هەیەتی بۆ ئەم بوارە دیجیتاڵییە نوێیەی کە سۆشیال میدیا بۆ کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی بنیات دەنێتەوە. ئەمە پرسی بنەڕەتی دەستکەوتە بۆ بنیاتنانی سیستەمی تیۆری پەیوەندی سۆشیال میدیا، هەروەها پرسێکی لێکۆڵینەوەی ئەپلیکەیشنە بۆ پێشخستنی بەکارهێنانی بەربڵاوی سۆشیال میدیا، چاندنی بازاڕی خزمەتگوزاری سۆشیال میدیا، و پێدانی یارییەکی تەواو بە بەهای پەیوەندی سۆشیال میدیا، بەهای بازرگانی، و بەهای کولتووری.
"هێزی میدیا" دەگەڕێتەوە بۆ "بةكار هينةرانى ".
گەشەسەندنی چالاکییەکانی پەیوەندی مرۆڤ، سەردەمی پەیوەندی زارەکی، پەیوەندی دەق، پەیوەندی چاپکردن، پەیوەندی ئەلیکترۆنی و پەیوەندی ئینتەرنێتی ئەزموون کردووە. سەردەمە جیاوازەکانی پەیوەندیکردن مەیلی پەیوەندیکردنیان جیاوازە: لە سەردەمی پەیوەندی زارەکیدا، پەیوەندی زارەکی زاڵە بەسەر چالاکییەکانی پەیوەندیکردندا؛لە سەردەمی پەیوەندیی نووسراودا، هێماکانی دەق شارستانیەتی پەیوەندیکردن دەکەنەوە؛لە سەردەمی پەیوەندیی چاپکردندا، تەکنەلۆژیای چاپکردن پەرە بە جەماوەریبوونی پەیوەندییە جەماوەرییەکان دەدات؛لە سەردەمی پەیوەندییە ئەلیکترۆنییەکان، تەکنەلۆژیای ئەلیکترۆنی بازدانێکی نوێی لە پەیوەندییەکانی کات-فەزای و پەیوەندیی ئینتەرنێتدا بەدیهێناوە؛ پەیوەندیکردن، سۆشیال میدیا پشتبەستن بە ژینگەی ئینتەرنێت جینە نایابەکانی ئینتەرنێتی بە میرات گرتووە.
سۆزی تەکنەلۆجیا ئەوەیە کە کاتێک مرۆڤەکان بەکاریان هێنا بۆ گۆڕینی شێوازی پەیوەندی و پەیوەندیکردنی مرۆڤەکان، ئەوا هەموو کۆمەڵگاکە دەگۆڕێت. سۆشیال میدیا لە ناردنی سەرەتایی گروپی ئیمەیڵەوە، گفتوگۆی گشتی BBS، گۆڕاوە بۆ چاتی خێرا لە IM، بڵاوکردنەوەی زانیاری خۆبەخۆی بلۆگ؛ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی ناسینی فەیسبووکەوە بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییە گشتیەکانی تویتەر، ویبۆ و ڕێنرێن؛ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانی ئینستاگرام، یوتیوب وێنە و ڤیدیۆییەوە بۆ تۆڕە کۆمەڵایەتییە مۆبایلەکانی فۆڕ سکوێری، کیو کیو، ویچات. پەرەسەندنی سۆشیال میدیا سەرسوڕهێنەرە، بەڵام سروشتی "کۆمەڵایەتی"ەکەی نەگۆڕاوە، سۆشیال میدیا بریتییە لە بەستنەوەی کەسەکان و گروپەکانیان کە سەرقاڵی چالاکییەکانی پراکتیکی کۆمەڵایەتین لە ڕێگەی پەیوەندییە جۆراوجۆرەکانەوە، ئەمەش تۆڕێکی کۆمەڵایەتی "بەکارهێنەر سەنتەری، پەیوەندیدار" پێکدەهێنێت. لەم تۆڕە کۆمەڵایەتییەدا هەموو بەکارهێنەرێک دەتوانێت بازاڕکردن و هاوڕێیەتی و چاتکردن و وەرگرتنی زانیاری و ئاڵوگۆڕی تێڕوانین و هاوبەشکردنی زانیاری و هاوبەشکردنی هەستەکان لەگەڵ کەسانی دیکە. "کۆمەڵایەتی" هێمایەکی گرنگە بۆ پاراستنی پێشکەوتنی کۆمەڵایەتی و گەشەسەندنی شارستانیەت، سۆشیال میدیا ژیانی کۆمەڵایەتی و شێوازی پەیوەندیکردنی مرۆڤەکانی بەتەواوی گۆڕیوە و بەهای پەیوەندی نێوان کەسەکان لە پەیوەندی مرۆڤدا چالاک و وروژاندووە. لە پەرەسەندن و پەرەسەندنی بەردەوامی پەیوەندی مرۆڤایەتیدا، هەموو پێشکەوتنێکی تەکنەلۆجیای میدیایی بەردەوام هێزی ڕێکخراوەکانی میدیای بەهێزتر کردووە، بەڵام هێزی بینەر کەمکردووەتەوە، دەستپێشخەری بابەتیی و پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی بینەر بەزەحمەت لە چالاکییەکانی پەیوەندیکردندا ڕەنگدانەوەی هەیە. سۆشیال میدیا میدیایەکە کە ئەرکە خزمەتگوزارییەکانی وەک بەشداریکردن، ئاشکراکردن، پەیوەندیکردن، گفتوگۆ، کۆمەڵایەتیکردن و پەیوەندیکردن بە بەکارهێنەران دابین دەکات. هەموو بەکارهێنەرێک دەتوانێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ بەشداری لە بەرهەمهێنان و بڵاوکردنەوە و هاوبەشکردنی زانیاریدا بکات، لە بنەڕەتدا هەموو کەسێک مافی قسەکردن و بەشداریکردن و زاڵبوون لە پەیوەندیکردندا ئةبەخشێت، توانای پەیوەندیکردنی هەمووان ئازاد بکات، دەستپێشخەری بابەتیی هەموو کەسێک کۆبکاتەوە، بەهای پەیوەندی کۆمەڵایەتی هەر کەسێک بەهێز و گەورە بکات، درک بە پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤەکان بکات، و هێزی میدیا بگەڕێنێتەوە بۆ "بینەری ڕەسەن".
کاریگه ڕی میدیا ناوخۆییه بۆ هه ست و متمانه ی بینه ڕ
لە سەرەتای لەدایکبوونی سۆشیال میدیاوە، پرۆسەی دروستکردن و پێکهاتنی کاریگەری سۆشیال میدیا یەکێکە لەو بابەتانەی کە زۆرترین لێکۆڵینەوەی لەسەر دەکرێت لە بواری ئەکادیمیادا. بەو پێیەی سۆشیال میدیا سیفەتی سوپەر میدیا و سیفەتی سۆشیالیتی هەیە، درووستبوون و دروستبوونی کاریگەرییەکەی پرۆسەیەکی فاکتەری هەمەلایەنەیە، کە هەم میکانیزمی پەیوەندیی ناوخۆیی خودی میدیا و هەم هەڵسوکەوتی تاکەکەسی دەرەکی و ئەدای کۆمەڵایەتی میدیا لەخۆدەگرێت. بەڵام سۆشیال میدیا میدیایەکی پەیوەندی "بەکارهێنەر-سەنتەری، پەیوەندیدارە" و دەتوانرێت کاریگەری لە ڕەفتاری بەکارهێنەری تۆڕەکان، متمانەپێکردن و ژمارەی هەوادارانیدا ڕەنگ بداتەوە؛ بەڵام بۆ سۆشیال میدیا، متمانەی نێوان کەسانی بەکارهێنەران، هەست و سۆز و پەیوەندی سۆزداری هۆکاری ناوخۆیی گرنگن لە دروستبوونی کاریگەریی سۆشیال میدیادا.
هەست و سۆز حاڵەتێکی هەمەلایەنەیە کە هەست و بیرکردنەوە و ڕەفتاری مرۆڤەکان دەرئەبڕێت و ڕاستەوخۆ سەرکردایەتی دەکات و زاڵ دەبێت بەسەر ڕەفتاری بەکارهێنەراندا. مرۆڤەکان سۆشیال میدیا بەکاردەهێنن بۆ دەربڕینی بۆچوون و هەستەکانیان بۆ یەکتر، یان بۆ ناردنی ئیمۆتیکۆن و هێمای واتاسازی جۆراوجۆر، لە جەوهەردا بۆ بڵاوکردنەوەی هەست و سۆز لەنێوان یەکتردا. بەهۆی تایبەتمەندییە درمی و یەکگرتوو و پەرتەوازە و هاوسۆزیەکانی هەست و پەیوەندی سۆزداری لە سۆشیال میدیادا، ڕاستەوخۆ دەربڕینی سۆزداری و ڕەفتار و کاردانەوە دەروونییەکانی کەسانی دیکە هان دەدات و ودة وروژێنێت، تەنانەت هەوکردنی سۆزداری نێوان مرۆڤەکان بووەتە هەستێکی باو لەنێو زۆر کەسدا بۆ وەرگرتنی وشە و ڕەفتاری ناعەقڵانی، و ئاسانترە بۆ پەرەسەندن بۆ هەستێکی کۆمەڵایەتی تۆڕ. بەبێ گوێدانە ئەوەی هەستەکە ئەرێنی بێت یان نەرێنی، بە ئاسانی دەتوانێت کاریگەری کۆمەڵایەتی گەورە دروست بکات.
متمانەی نێوان کەسانی تۆڕ هۆکارێکی گرنگە بۆ پاراستنی گەشەسەندنی تەندروستانەی چالاکییە کۆمەڵایەتییەکانی تۆڕ و نەزمی کۆمەڵایەتی، هەروەها هۆکاری سەرەکییە بۆ دروستکردنی کاریگەری. لەو تۆڕە کۆمەڵایەتییەی کە سۆشیال میدیا دروستی کردووە، متمانەی نێوان کەسەکان لەسەر بنەمای چالاکییەکانی هاوبەشکردنی بەرامبەر وەک لایک، کۆمێنت، فۆڕوارد و هتد لە نێوان لایەنە کۆمەڵایەتییەکان دامەزراوە. بەڵام متمانەی نێوان کەسەکان لە ئینتەرنێتدا بە ئاسانی لە نێوان ئەو کەسانەدا دروست نابێت کە تازە یەکتریان ناسیوە، ئاشنابوونی یەکتر مەرجی پێشوەختە بۆ دروستکردنی متمانە. لە سۆشیال میدیادا، پەیوەندی کۆمەڵایەتی لەگەڵ کەسانی نامۆ، هاوبەشکردنی بەرامبەر و ئاڵوگۆڕی زانیاری کلیلی ئاشنابوون و دامەزراندنی متمانەن. تەنها لە پرۆسەی کارلێکی سودبەخشی هاوبەشدا، تاکە کۆمەڵایەتییەکان بەردەوامن لە گەڕان و دۆزینەوەی بەڵگەی متمانە، و بەردەوامن لە ناسینەوە و حوکمدان لەسەر بەڵگە باوەڕپێکراوەکان، دواتر بڕیار دەدەن کە ئایا متمانەیان هەبێت یان نا و تا چ ڕادەیەک متمانە بپارێزن لەسەر بنەمای ئەمە. بۆیە دامەزراندنی متمانەی نێوان کەسی ئۆنلاین لە ئەنجامی چەندین یاری نێوان لایەنە کۆمەڵایەتییەکانە لە کارلێکەکەدا. تا متمانەی نێوان کەسەکان لە نێوان بەکارهێنەرانی سۆشیال میدیادا جێگیر بێت، دەتوانێت لە ڕێگەی تۆڕی کۆمەڵایەتی خۆیەوە کاریگەری خۆی لەسەر کەسانی دیکە بخاتە سەر و ئەمەش هێزێکی دەروونی و سۆزدارییە، کۆنتڕۆڵکردن و هێزێکی پێشەنگایەتییە کە بەسەر کەسانی کاریگەردا دەسەپێندرێت و ئەو کاریگەرییە کۆمەڵایەتییەی کە لەمەوە کۆدەبێتەوە گەورەترینە.
ئاوەدانکردنەوە و کۆمەڵگەی تۆڕی ونبوو
کۆمەڵگای تۆڕ فۆرمێکی کۆمەڵایەتی نوێیە کە دوای ئەوەی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی هاتە ناو کۆمەڵگەی زانیارییەوە سەریهەڵدا و وەک بوارێکی ناوازەی "ڕاستەقینە"ی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی سەری هەڵدا. خەڵک لە "کۆمەڵگەی تۆڕ"دا کاردەکەن، دەژین و دەخوێنن، خەڵک زیاتر و زیاتر خوویان بە هاوڕێیەتی و هاوبەشکردن و کۆمێنتکردن و بازاڕکردن و هەواگۆڕکێ لە ڕێگەی سۆشیال میدیاوە گرتووە. کۆمەڵگای تۆڕ وردە وردە خووی ڕەفتار و شێواز و بەها مەعریفیەکانی مرۆڤەکانی لە قاڵب داوە و فۆرمێکی نوێی کۆمەڵایەتی و کولتووری دروست کردووە، بەڵام لەگەڵ پشت بەستن بە ئینتەرنێت و تەکنەلۆژیاکانی تری زانیاری بۆ بنیاتنانەوە و بەرەوپێشبردنی گەشەسەندنی کۆمەڵگە و کولتووری تۆڕ، ڕەفتار و دەروونناسی تاکی هاووڵاتیان وردە وردە لەدەست دەچن و دۆمەینی گشتی وردە وردە دەڕوخێت و ڕۆحی مەدەنی کەم دەبێتەوە.
ئێستا مرۆڤەکان لە تێکەڵاوبوون و گۆڕینی کۆمەڵگەی ئۆنلاین و کۆمەڵگەی ڕاستەقینەدا دەژین، ڕۆژانە ڕاهاتوون بە بازاڕکردن و چاتکردن و کات بەسەربردن و هاوڕێیەتیکردن لە مۆبایلەکانیاندا. بەڵام لە پشت ئەم وەسوەسە و وابەستەبوونە بە سۆشیال میدیا، جۆرێک لە تەنیایی دەروونی هەیە، واتە زۆربەی مرۆڤەکان لە کۆمەڵگەی ڕاستەقینەدا دەکەونە ناو جۆرێک لە تەنیایی کۆمەڵایەتییەوە. ئەوان نوقم بوون لە کەرنەڤاڵی جۆراوجۆری "پۆست" و "نمایشکردن" لە کۆمەڵگەی ئۆنلاین، و زۆرجار لەگەڵ هاوڕێیان لە کۆمەڵگەی ئۆنلایندا کارلێک دەکەن، بەڵام بەزەحمەت پەیوەندی لەگەڵ کەسانی دیکە لە کۆمەڵگەی ڕاستەقینەدا دەکەن و بە تەواوی لە کەسانی دەوروبەریان دابڕاون. ڕۆحیان لە "جیهانە مەجازییەکانی تۆڕ"ی خۆیاندا سەرگەردان و کەرنەڤاڵ دەکەن، بەڵام دڵیان بەرگەی ئازاری تەنیایی لە کۆمەڵگەی ڕاستەقینەدا دەگرێت. تەنیایی کۆمەڵایەتی جۆرێکە لە نەخۆشی دەروونی، گەشەسەندنی بەردەوامی دەتوانێت ببێتە هۆی بێباکی مرۆڤ و بێدەنگیی ڕۆح و پووچی ڕۆحی.
لە پشت کەرنەڤاڵی خەڵک لە کۆمەڵگەی تۆڕدا، کایەی گشتی کۆمەڵایەتی لەناو دەچێت. سۆشیال میدیا هەلومەرج و ژینگەی ناوازەی هەیە بۆ بنیاتنانی فەزای گشتی و هەر هاوڵاتییەک لە خەمی کاروباری گشتیدا دەتوانێت بەشداری گفتوگۆی کراوە بکات. بەڵام بەهۆی سیفەتە کۆمەڵایەتییە ناوازەکانی کۆمەڵگەی تۆڕەوە، ڕەخنەی عەقڵانی خەڵک لە بەشداریکردن لە کاروباری گشتی لە کایەی گشتی تۆڕدا هەندێکجار پڕە لە "ناعەقڵانییەت". پارچەبوونی زانیاری، شلبوونەوەی گوتاری تاکەکەسی، ڕووکەشبوونی کارلێککردن، وەرچەرخانی جێگیرکردنی بابەتەکان و نادامەزراوەییکردنی بەشداریکردن لە گفتوگۆکاندا، بە ئاسانی دەتوانێت ببێتە هۆی گفتوگۆی "ناعەقڵانی" و ڕەفتاری ڕەخنەگرانە و زۆرجاریش پێکهێنانی بیروڕای گشتی ڕاستەقینە قورسە، هەروەها پێکهێنان و بنیاتنانی کۆدەنگییەکی کۆمەڵایەتی ئەستەمە. ڕەفتاری ئۆنلاین جەماوەر ڕەفتارێکی تەواو ئۆتۆنۆم و هەڕەمەکی نییە، بەڵکو ڕەفتارێکی عەقڵانی و هۆشیارانەیە لە ژێر کۆت و بەندەکانی نۆرم و ئەخلاقی کۆمەڵایەتیدا، تەنیا بەم شێوەیە کۆمەڵگەی تۆڕ دەتوانێت ڕێک و پێک بێت و کایەی گشتی تۆڕ بگەڕێتەوە بۆ دەربڕینی عەقڵانی ڕای گشتی.
