سەدیق سەعید ڕواندزی
بەدرێژایی مێژووی كورد، كۆچكردن و ئاوارەبوونی كەسی و كۆمەڵی، هۆكار و پاڵنەرێكی هەبووە، چونكە بەحوكمی ئەو ژێردەستەیی و چەوسانەوە سیاسی و نەتەوەییەی ئێمەی تیایدا ژیاوین، هەمیشە ناچاربووین كۆچ بكەین. واتا كۆچكردن ڕووداوێك بووە، لە دەرەوەی خواست و ویستی مرۆڤی كورد. بۆیەشە گەر سەرنجبدەین، بەدرێژایی قۆناغەكانی پێش ڕاپەڕین، كۆچی مرۆڤی كورد، كۆچێكی ناچاری بووە و بەزۆر ناچاركراوە، لە زێد و نیشتمانی خۆی هەڵبێت و پەنا وەبەر شوێن و وڵاتێكی دیكە ببات. ئەم پەنابردنە بەناچارییە، هەمیشە ئەو هەست و نوستالۆژیایەی لای مرۆڤی كورد دروستكردووە، كە بەردەوام خەون بە گەڕانەوە بۆ نیشتمان و زێدی ڕەسەنی خۆی ببینێت و ئەم خەونەش، زۆر بەقووڵی ڕەنگدانەوەی لەنێو ئەدەب بەگشتی و شیعری كوردی بەتایبەتی هەبووە. لەم ڕووەوەش ئەزموونە شیعرییەكانی عەبدوڵڵاپەشێو و فەرهاد شاكەلی و ئەنوەر قادر و شێركۆ بێكەس، ئەزموونی دیارن، كە تیایدا بەردەوام خەونی گەڕانەوە بۆ نیشتمان، لە دنیابینیی ئەواندا، وەك مرۆڤێكی كورد بوونی هەبووە.
لە ناوەڕاستی شەستەكاندا، گەڕان بەدوای زاست و زانیاری و تەواوكردنی خوێندن، هۆكارێك بووە بۆ ئەوەی مرۆڤی كورد، پەنا وەبەر دەرەوەی نیشتمانی خۆی ببات. لەو ڕوانگەیەشەوە، دەیان و سەدان كەس، بەمەبەستی تەواوكردنی خوێندن، ڕوویان لەهەندەران كرد و دوای چەند ساڵێكیش، بەشێكی زۆریان بە بڕوانامەیەكی بەرزەوە گەڕانەوە و زانستەكەیان لەپێناو پێگەیاندنی نەوەكانیان وەگەڕخست. لەنیوەی دووەمی هەفتاكاندا، بەهۆی نائومێدی و پیلانی نێودەوڵەتییانەی لەنێوبردنی ڕێكەوتننامەی ئازار، بەهەزاران كەس، ناچاربوون بچنە هەندەران و نەگەڕێنەوە ژێردەسەڵاتی حوكمەتی ئەوسای عێراق و بەداخەوە تا ڕاپەڕین، ئەوانە بە نیشتمان شادنەبوونەوە. لە سەرەتای هەشتاكاندا، بەهۆی شەڕی بەدناوی قادسییە، دیسانەوە بەهەزاران گەنجی كورد، بۆ ئەوەی نەبنە سووتەمەنی ئەو شەڕە، ناچاربوون ڕێی سەختی هەندەران بگرن و بەقاچاغ و دوای مانەوەیان لە ژیانێكی سەختی نێو كەمپەكانی یوئێندا، بگەنە هەندەران. كۆچكردن لەو قۆناغانەی ڕابردوودا، فاكتەر و پاڵنەرێكی هەبووە، ڕەوایەتییەكی سیاسی و نەتەوەیی و كەسی هەبووە، واتا مرۆڤی كورد كۆچپێكراو بووە، نەك كۆچی كردبێت، بۆیە كەم نەتەوە هەیە لە دنیادا، ڕووبەڕووی كۆچكردن و هەڵكەندنی لە شوێن و زێدی ڕەسەنی خۆی بووبێتەوە وەك پەنابەر لەوڵاتان ژیابێت، بەڵام ئیدی پێدەچێ پەنابەران چیتر خاوەن ماڵ نەبن! بێگومان بەپێی بەندەكانی جاڕنامەی جیهانی مافەكانی مرۆڤ، هەر هاووڵاتییەك سەربەست و ئازادە لەوەی لە كوێ دەژیت و دەبێ وەك مرۆڤ ژیانێكی شایستە و سەربەرزانە و مرۆییانەی بۆ دابینبكرێت، بەتایبەتیش كاتێ دەرفەتی ئەوەی نەبێت لە سۆنگەی ستەمی سیاسی و نەبوونی ئازادییەوە، یان داگیركارییەوە، لە وڵاتەكەی بژیت، بەڵام لە سۆنگەی ئەوەی تا دێت پرسی پەنابەران لەچوارچێوەی پرسی سیاسی و مرۆییانەی خۆی دەردەچێت و پەڕاگەندەیی مرۆڤەكان پتر وەك كۆچڕەوێكی كۆمەڵایەتی و میللی لێهاتووە، ئەوا ئیتر ئەو وڵاتانەشی كە بە نموونەی مرۆڤدۆستی و داڵدەدانی گەورەی پەنابەران ناسرابوون، ئیدی چیتر پەنابەران وەك مرۆڤێك كە شایەنی ژیانێكی سەربەرزانە و شكۆمەندانەیە ببینن.
لەم چەند ساڵەی دواییدا، كە دواترینیان وڵاتی ئەڵمانیا بوو، كێرڤی پارتە ڕاستڕە و ڕاسیزمەكان بەجۆرێك بەرزبۆتەوە، كە بۆتە مەترسی لەسەر ژیانی پەنابەران و زەمینەی چەندین دیاردە و ئاڵۆزی كۆمەڵایەتی دروستكردووە. ئەوروپییەكان هۆكاری قەیرانە ئابووری و ئایدیۆلۆژی و پەروەردەییەكانی كۆمەڵگەكەیان دەبەستنەوە بە هەبوونی ئەو ڕێژە زۆرەی پەنابەران، كە بەردەوامیش لە زۆربووندان. هاووڵاتییانی ئەوێ، پەنابەران بە سەرچاوەی هەموو كێشەكان دەزانن، بۆیە جۆرێك لە تێڕوانینی فاشییانەی نوێ لای ئەوروپییەكان لە ئێستادا دروستبووە، كە جەخت لەوە دەكەنەوە سوێد وڵاتی سوێدییەكانە و ئەڵمانیا وڵاتی ئەڵمانییەكانە و تكایە بڕۆنە دەرەوە لە وڵاتەكانمان. تا دێت ئەم جۆرە بزاوتە سیاسی و كۆمەڵایەتییە، بەتایبەتیش لەگەڵ دەستبەكاربوونی پارتە ڕاستڕەوەكان لە فراوانبووندایە. تا ئەو ڕادەیەی دۆخێك دروستبێت تەڕ و وشك كورد وتەنی بەیەكەوە بسووتێنن. هەڵبەتە لەگەڵ نەمانی دنیای دوو جەمسەری و گلۆبالیزەكردنی دنیا، باس لەوە دەكرا كە ئیدی سنوورێك بۆ وڵاتان نەماوەتەوە و جیهان دەبێتە گوندێكی بچووك، بەڵام دەركەوت ئەم تێزە لە ئاست بوونی دەوڵەتی ناسیۆنالی تێزێكی بێ مانایە، مەگەر كڕواتییەك لەكاتی یارییەكانی جامی نەتەوەكانی ئەوروپا دەبێتە هاندەری سلۆڤاكیا یان بەپێچەوانەوە؟ مەبەستی ئێمە لێرەدا هاندانی وەرزش نییە وەك ئەوەی هەر هاندەرێك ئاساییە تیپێكی خۆشبووێت، بەڵكو مەبەستمان لە ڕەهەندە نەتەوەییەكەیە، كەواتا ڕاستییەك هەیە و دەبێ پەنابەران بیزانن و قبووڵی بكەن، ئەویش ئەوەیە، كە سوێد وڵاتی سوێدییەكانە نەك كوردەكان، بۆ وڵاتانی دیكەش هەمان شت ڕاستە.
عەرەبەكان، یەك زمانی هاوبەشیان هەیە كە زمانی قورئانە و بیست و دوو دەوڵەتیان هەیە، بەڵام كاتێ دێتە سەر پرسی ناسنامەی نەتەوەیی، سۆماڵییەك خۆی بە جیبۆتی نازانێت! مەغریب و جەزائیر دراوسێی یەكترین، هەردووكیان دوو وڵاتی عەرەبین، هەردووكیان زمان و كولتوور و هەموو شتێكیان هاوبەشە، كەچی بەردەوام لەسەر بستێك سنووری هاوبەش شەڕیانە. بۆیە ئەوەی باس لەوە دەكات نیشتمانی دووەم هەیە، هێشتا لە ناسنامەی نەتەوەیی وەك شوناسی بوون و جیاكەرەوە نەگەیشتووە. لەو سۆنگەیەوە من سەیرم بەوە دێت، كاتێ پەنابەرێكی كورد، نووسەرێك كە ڕەگەزنامەی سوێدی هەیە و چەند ساڵێكە لەوێ دەژیت، بەتووڕەیی و كرووزانەوە و نیگەرانییەوە باس لەوە دەكات كە چۆن دەبێ سوێدییەكان داوا بكەن پەنابەران بچنە دەرەوە، وەك ئەوەی ئەو خۆی خاوەن ماڵ بێت و سوێدییەكانیش پەنابەر! خۆبواردن لەوەی كە سوێد بە نموونە وڵاتی سوێدییەكانە و نیشتمانی ئەوانە نەك پەنابەران، تێنەگەیشتنە لە ناسنامەی نەتەوەییانەی نەتەوە. مرۆڤ لە هەر شوێنێك بژیت، ئەوێ نیشتمانی ئەو نییە، وەك ئەوەی لە كۆمەڵگەی ئێمەدا لە نەزانین و بێئاگاییەوە باوە، یان شانازی بەوە دەكەن كە ماغوتی شاعیری سووری دەڵێت: (تەنها پێڵاوەكانم بە نیشتمانەكەم دەمبەستنەوە)، بەڵام ئایا لەنێو عەرەبەكاندا مەحمود دەروێش، یان ماغوت گەورەتر و مەزنتر و خۆشەویستترە؟ شتێك نییە بە ناوی نیشتمانی دووەم، نیشتمان یان هەیە یان نییە. تۆ كاتێ پەنابەرێكی ڕەزا قورسی لەسەر بودجە و داهاتی ملیۆنان سوێدی بێلانە و بێكار و پارەی و دەشتەوێت وەك خاوەن ماڵ ببینرێی و مامەڵەت لەگەڵ بكرێت، ئەوە زۆر بەهەڵەداچووی، بەڵكو دەبێ چاوەڕێی هەموو شتێك بكەیت. كاتێ ژنێكی تەمەن هەفتا ساڵی ئەڵمانی، هەست دەكات تۆ لەسەر داهات و باجی ئەو دەژیت و نە زمانەكەت، نە كولتوورەكەت، نە خاكەكەت هی خۆتە، ئەوا زۆر بەهەڵەداچووی باوەڕت وابێت دەبێ وەك ئەڵمانییەك بیت و وەك ئەویش خاوەن هەمان نیشتمان و زمان و ماف بیت، مەگەر تۆ كوردی یان سوێدی و ئەڵمانی؟ بۆیە دەبێ پەنابەرانی ئێمە ئەو ڕاستییە قبووڵ بكەن كە ئیتر ئەوان مێوانێكی ڕەزاقورسن و لە نیشتمانێكدان كە هی خۆیان نییە. نیشتمان لە هەموو شوێنێك نییە، نیشتمانی ڕاستەقینە لای ئەوانەیە كە پێ لەسەر بستێك زەوی خۆیان گیردەكەن و ڕێگە نادەن عەرەبێكی شۆفێنی داگیری بكات، وەك جووتیارە سەربەرزەكەی كەركوك. لەڕاستیدا ئەوانە دەزانن نیشتمان مانای چییە و پیرۆزی خاك و گەورەیی نیشتمان چییە، نەك پەنابەرێك كە دەكرووزێتەوە بۆ ئەوەی ڕێگەی بدەن لەسەر خاكێك بژیت كە هی خۆی نییە. پەشێوی مەزن، لە خۆوە ناڵێت:
ژینێكی ترم خەڵات كە، خودایە
با كورت بێ وەك هی گوڵ و پەروانە
بە هەر بستێ عەرد من قنیات دەكەم
بەڵام تیا نەژیم وەكوو بێگانە..
