ستار ئەحمەد
مێژووی پەیوەندییەکانی نێوان دەسەڵاتی عوسمانی و گەلی کورد، پڕە لە ڕووداوی دژوار و نەخشەی جۆراوجۆر کە ئامانجی سەرەکییان بریتی بوو لە ڕێگریکردن لە گەشەکردنی هێزی سەربەخۆی کورد و پاراستنی باڵادەستیی ڕەهای دەسەڵاتی ناوەندی. ئەم ململانێیە لە سەرەتای دروستبوونی پەیوەندییەکانەوە لە شێوازی هاوپەیمانیی کاتییەوە دەستی پێکرد، بەڵام لەگەڵ بەهێزبوونی پێگەی عوسمانییەکان، ستراتیژی ئەوان گۆڕانی بەسەردا هات و بوو بە ههوڵدان بۆ سڕینەوە و لاوازکردنی سەرجەم قەوارە خۆماڵییەکانی کوردستان. بۆ تێگەیشتن لەم بابەتە، دەبێت سەیری ئەو ڕێگا جیاوازانە بکەین کە بۆ جێبەجێکردنی ئەم مەبەستانە گیرانەبەر.
یەکەمین بڕبڕەی پشتی پیلانی عوسمانییەکان، لەناوبردنی یەک لە دوای یەکی میرنشینە کوردییەکان بوو. ئەم میرنشینانە بۆ ماوەیەکی درێژ وەک قەوارەی نیمچە سەربەخۆ کاروباری ناوخۆیی خۆیان بەڕێوەدەبرد و خاوەنی هێزی چەکدار و پێگەی دارایی خۆیان بوون. دەسەڵاتی ناوەندیی عوسمانی بەردەوام بە چاوی مەترسییەوە سەیری ئەم هێزە نیشتمانییەی دەکرد، چونکە دەیزانی بوونی هەر قەوارەیەکی بەهێز لە ناوچەکەدا، ڕێگرە لەبەردەم جێبەجێکردنی بڕیارە سەپێنراوەکانی ئەستەمبوڵ. لەبەر ئەوە، لە ڕێگەی هێرشی سەربازیی ڕاستەوخۆ و نانەوەی داوی ڕامیاری، سەرجەم میرنشینە گەورەکانی وەک بەهدینان، سۆران، بابان و بۆتان تێکشکێنران و کۆتایی بە دەسەڵاتیان هێنرا. بەمەش کورد یەکەمین پێگەی ڕێکخراوی ڕامیاری و کارگێڕی خۆی لەدەستدا و ناوچەکە ڕووبەڕووی ڕەوشێکی نالەبار بووەوە.
دوای ڕووخاندنی میرنشینەکان، عوسمانییەکان بۆشاییەکی گەورەی کارگێڕییان دروست کرد و بۆ سەرکوتکردنی هەر ناڕەزایەتییەک، سیاسەتی دابەشکردن و دووبەرەکی نانەوەیان لە نێوان هۆزەکاندا پەیڕەو کرد. ئەوان زۆر بە باشی شارەزای پێکهاتەی کۆمەڵایەتیی کوردستان بوون، بۆیە هەمیشە کاریان لەسەر ئەوە دەکرد کە ناکۆکیی کۆن لە نێوان سەرۆک هۆزەکاندا زیندوو بکەنەوە. بە بەخشینی پارە، زەوی، یان پلەی سەربازی کاتی بە هۆزێک، هۆزێکی تریان پێ سەرکوت دەکرد. ئەم ڕەفتارە وایکرد کە بەشێکی زۆر لە وزە و هێزی مرۆیی و سەربازیی کورد لە جیاتی ئەوەی بەرەو ڕووی ستەمی دەسەڵاتداران ببێتەوە، لە شەڕی ناوخۆیی و کێشەی خێڵەکیدا بەفیڕۆ بچێت، ئەمەش دەرفەتی یەکگرتن و دروستبوونی بەرەیەکی نەتەوەیی یەکگرتووی زۆر دواخست.
ستراتیژێکی تری زۆر ترسناک کە لە دژی کورد بەکارهێنرا، گۆڕینی دیمۆگرافیا و پێکهاتەی دانیشتووانی کوردستان بوو. هەر کاتێک لە ناوچەیەکدا بزووتنەوەیەکی ڕزگاریخوازی یان ڕاپەڕینێک دژی باج و چەوساندنەوە سەری هەڵدەدا، عوسمانییەکان تەنیا بە شێوازی سەربازی وەڵامیان نەدەدایەوە، بەڵکوو دەستیان دەکرد بە ڕاگواستنی زۆرەملێی گوند و شارۆچکەکان. هەزاران خێزانی کوردیان لە زێدی باووباپیرانیانەوە کۆچ پێدەکرد بۆ ناوچە دوورەدەستەکانی ئەنادۆڵ و لەوێ لەناو پێکهاتەکانی تردا دەستبەسەریان دەکردن، لە بەرامبەردا پێکهاتەی تریان دەهێنایە شوێنی ئەوان. ئامانج لەم کارە، چۆڵکردنی ناوچە ستراتیژییەکان بوو لە دانیشتووانە ڕەسەنەکەی، تا چەکدار و شۆڕشگێڕەکان هیچ پاڵپشتییەکی جەماوەری و ئابوورییان لە پشت نەمێنێت بۆ بەردەوامبوونی خەباتەکەیان.
لە پاڵ ئەمانەشدا، لایەنی ئابووری چەکێکی تری کاریگەری دەستی ئەوان بوو. بە سەپاندنی باجی قورس و تاقەت پڕووکێن بەسەر جووتیار و ئاژەڵدارانی کورددا، خەڵکەکەیان لە ڕووی داراییەوە بە تەواوی لاواز و بێهێز دەکرد. زۆرجار بەرهەمی ساڵانەی گوندەکان بە زۆر دەبرا بۆ دابینکردنی بژێویی سوپای عوسمانی لە کاتی شەڕەکاندا، ئەمەش دەبووە هۆی دروستبوونی قاتوقڕی و هەژارییەکی کوشندە. مرۆڤی برسی و بێدەرەتانیش کات و توانای کەمتری دەمایەوە بۆ ئەوەی بیر لە مافە ڕەواکانی یان ئازادیی خاکەکەی بکاتەوە، کە ئەمەش ڕێک بەشێک بوو لەو نەخشە داڕێژراوەی بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچەکە داڕێژرابوو.
لە کۆتایییەکانی تەمەنی ئەو دەسەڵاتەدا، بە تایبەتی دوای هاتنەسەرکاری تاقمە نەتەوەپەرستە توندڕەوەکان، پیلانەکان گۆڕان بۆ هێرشێکی توند دژی ناسنامەی ڕۆشنبیری و زمانیی کورد. لەم قۆناخەدا، هەوڵێکی ڕێکخراو هەبوو بۆ سڕینەوەی ناوی کوردستان و قەدەخەکردنی خوێندن و نووسین بە زمانی دایک. قوتابخانە خۆماڵییەکان داخران و تەنیا ڕێگە بە بڵاوکردنەوەی ئەو کلتور و زمانە دەدرا کە دەسەڵاتی ناوەندی دەیویست بیسەپێنێت. ئەوان دەیانویست نەوەیەکی نوێ دروست بکەن کە پچڕاو بێت لە مێژوو و زمانی خۆی، هەتا بە تەواوی لەناو ناسنامەی سەپێندراوی ئەواندا بتوێتەوە.
ئەم زنجیرە پیلانە درێژخایەنە، لە لەناوبردنی قەوارە سیاسییەکانەوە بیگرە تا دەگاتە شەڕی کلتوری و ئابووری، زیانێکی گەورە و قەرەبوو نەکراوەی بە پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ڕەوتی پێشکەوتنی مێژوویی کورد گەیاند، و شوێنەوارە نەرێنییەکانی بۆ ماوەیەکی زۆر بەسەر نەخشەی ڕامیاریی ناوچەکەوە مانەوە.
