هەر لە سەر و بەندی دوای جەنگی جیهانی یەکەم ، سەرمایەداری جیهانی چاو چنۆك ، براوەکانی شەڕ ، کەوتنە مژۆڵی دابەشکردنی کێکەکەی پیاوە نەخۆشەکە ( ئیمپڕاتۆڕییەتی عوسمانی ) و دامەزراندنی دەوڵەتگەرای سەردەستەی قەوارە پارێززی یەك نەتەوە ، یەك زمان و یەك ئاڵا ، زیندانیکردن ، سەرکوتکردنی ئازادییەکان ، جەوسانەوە ، تواندنەوە و ...... سیمایەکی قێزەونی داپۆشراو بە ناوی دیموکراسی ، لە رۆژهەڵاتی ناوین ، دڵە بزوێنەرەکەیان ، لە پێناو دەست بەسەراگرتن ، مسۆگەرکردن و بە تاڵانبرردنی خێر و بێر و وزە ، بۆ بەردەوامبوونی ماشێنی پیشەسازی و جەنڴ ، نانەوەی ئاژاوە ، هەڵگیرسانی شەڕ ، سەرهەڵدانی ناکۆکییەکان ، کردنی بە تاقیگەی مشك و ..... بە بەردەوامی ، پڕ فرۆشتنی چەك و پێداویستییەکانی شەڕی بێ کۆتا بووە . بەو واتایەی نەیانهێشتووە هیچ لایەنێکی شەڕەکە دۆڕاو بن ، کۆتایی شەڕ ، یا کۆتایی ململانێکان ، ناکۆکی و کێشەکان ، هەردەم سەقامگیری ئاشتی و ئارامی لێدەکەوێتەوە ، ئەمەش لەبەرژەوەندی سەمایەداری دڕندە نییە ، بیرۆکەی ( الفوچی الخلاقە ) و پشت پەردەی ئازادی و دیموکڕاسی لیبڕالێزمی نوێی سەرمایەداری لەوەوە سەرچاوەی گرتووە و جەستەی خۆی بەسەر جیهاندا کێشاوە نەك هەر لە باڵا دەستی لە رۆژهەڵاتی ناوین کە باڵا دەستبوونییەتی بەسەر جیهان ، بەڵکو خوێنبەرەکانی گەێشتۆتە باشووری رۆژهەڵاتی ئاسیا ، ئەفریقیا و ئەمریکای لاتین . بۆیەشە لەمپەر و ئاستەنڴ دروستدەکەن لەبەردەم هەر گۆڕانکارییەکی ریشەیی لەپرسی هەڵاتنی خۆری دیموکڕاسی ، پێکەوەژیان ، فرەڕەنگی و باوەڕ ، لێبوردەیی و ....... ، لە هەڵبژاردنەکانیشدا ، تەنها سەرکەوتنی سیخوڕ و نۆکەر و بەکرێگیراوەکانیان لا پەسەندە .
هەر لە سەرەتای سەرهەڵدانی بەناو بەهاری عەرەبی ( Arab Spring ) ، سەرەتا لە توونس لە2010 / 12 / 17 وپاشان لە میسر ، لیبیا ، یەمەن ، سوودان ، لە ئەنجامی گەندەڵی ، داتەپینی باری ئابووری ، نادادی ، بێکاری ، گرانی ، سەرکوتکردنی ئازادییەکان و ...... گۆڕانکاری ریشەیی روویدا لە گۆڕینی سیستەم و دامودەزگاکانی بەڕێوەبردن و بەناو چاکسازی .
وڵاتی سووریا ، فرە رەنگە لە پێکهاتەی رەگەزی و ئایینی ، پێکهاتە گەورەکەی عەرەبە لە ( سوننە و شیعە ) ، جگە لە کورد ، ئاشووری ، ئەرمەنی ، دڕووز ، لەگەڵ پێکهاتەیەکی کەمی تورك و سریانی و چەرکەس ، لە قاڵبدراو ، پاسیڤکراو ، پەراوێزخراو ، سنووردارکراو ، ستەملێکرا و ئایندەیەکی نادیاری دەسەڵاتی دڕندەیی حزبی بەعسی عەرەبی شۆڤینی حافیز ئەسەد و بەشاری کوڕی ، دژ بە سەرجەم پێکهاتەکاانی گەلانی سووریا بە گشتی ، تایبەتیش بە گەلی کورد ، لەپشتێنەی سەوزی بەعەرەبکردن ،گۆڕینی شووناس ، سەندنەوەی ناسنامە ، قەدەخەی زمان ، بە عەرەبیکردنی ناوی شار و شارۆچکە و گوندەکان ، لە سێدارەدان و زیندانی وڵاتپارزان و ...... .
لە 2011 / 2 / 17 پڕیشکی ناڕەزایەتییەکان گەیشتە سووریا ، ئاڵۆزبوونی ناوخۆی سووریا ، کە بووە جێگای ململانێی هێزە نێو دەوڵەتی و هەرێمییەکان ، لە 2012 / 7 / 19 هێزەکانی بەشار ئەسەد ناوچە کوردییەکانی باکوور و رۆژهەڵاتی سوووریایان چۆلکرد . وەك شارەزایانی بەسەرهات و رووداوەکانی بواری مێژوو دەڵێن " دەرفەت کچی هەورە برووسکەیە " ، پارتی یەکێتی و دیموکڕاتی ( پەیەدە ) وەك هێزێکی شارەزا ، دیسیپلێن ، کارامە و دووربین لە خوێندنەوەی پێشهاتەکان ، بە هەوێنی ئاشتی ، ئازادی و پێکەوە ژیانی شەڕەفمەندانە ، وەك فریادڕەس توانییان ئەو دەرفەتە بقۆزنەوە و دەست بەسەر بارودۆخەکەدا بگرن ، وەك هێزێکی سەرەکی پێشکەوتووی سووریای دیموکڕات دەرکەون و رابەرایەتی ئەو وەچەرخانە بکات ، کە خاڵی سەرەکی ژن ، ژیان ، ئازادی و لێبوردەیی و پێکەوە ژیانە، لە هەنگاوە سەرەکییەکەی دەسەڵاتی خۆسەرێتی باکوور و رۆژهەڵاتی سووریا لە 2014 / 1 / 21 ، گێڕانەوەی ناوە کۆنە رەسەنەکەی کوردی بۆ شار و گوندەکان راگەیاند ، عین العرب ـ کۆبانێ ، رأس العین ـ سەرێ کانی ، المالكیە ـ دێریکا هەمکۆ ، درباسیە ـ دیربێسیرێ ، حسكە ـ حەسیجە و ..... ، لە 2014 / 1 / 27 خۆسەرێتییەکە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی بۆ سێ کانتۆنی ( جەزیرە ، ئەفرین ، کۆبانێ ) ئاشکراکرد و بۆ یەکەمینجار هەر لەو ساڵەدا گرێبەستی ( پەیماننامەی ) کۆمەڵایەتی ( Social Contract ) بۆ ئەو ناوچانە پەسەند کرا .
لەو ماوە دوازدە ساڵەی خۆسەرێتی باکوور و رۆژهەڵاتی سووریا ، سەڕەڕای چەندین ئالنگاری گەورە و هەڕەشە و مەترسییەکانی دەرەوە ، لە هێڕش و پەلامارەکان و گەلەکۆمەی تورکیای داگیرکاری ئیخوانی ، لە داگیرکردنی ئەفرین و سەرێ کانی و گرێ سپی ، بۆردومان و تیرۆری بەردەوام ، بە هەماهەنگی رێکخراوە تیرۆریستەکانی وەك أحرار الشام ، ألنصرە ، ئەنەکەسە و ..... گۆڕینی دیمۆگڕافیای ئەوناوچانە ، ئابلۆقە و فشارەکانی رژێمی سووریا و ئاخوندەکانی ئێران ، کێشەکانی ناوخۆ لە ئابلۆقەی ئابووری ، شەڕی رووبەڕووبوونەوەی داعش و تێکشکاندنی مۆڵگە و پایتەختیان لە رەققە ، هەڕەشەی بوونی دەیان هەزار خێزانی داعش لە کەمپی الهول ، خاپوورکردنی ژێرخانی ئابووری ، ئابلۆقەی حکومەتی باشوور لەداخستنی دەروازەی سیمێلکا و لێدانی خەندەق بە فیتی تورکیا ، جوگرافیایەکی گەمارۆدراو لەهەموو لایەکەوە ، لەناو ململانێ و هەڵشاخانی جەمسەرەکانی ئەمریکا ، رووسیا ، تورکیا و ئێران .
لەناو ئەو دوورگە گەمارۆدراوە ، ئیدارەی خۆسەرێتی باکوور و رۆژهەڵاتی سووریا کە نوێنەرایەتی % 30 خاکی سووریا و کۆی دانیشتووانەکەی 5 ملیۆنە دەکات ، لە دیدگای بەرپرسیارێتییان بەرامبەر خاك و نیشتیمان ، رۆژی سێشەممەی 2023 / 12 / 12 دەسکەوتێکی مێژوویی مەزنی تریان خستە سەر خەرمانی بەرخودان و وڵاتپارێزی پتر لە 12 هەزار شەهیدی سەرجەم پێکهاتەکان ، لە پەسەندکردنی میساقی ( پەیماننامەی ) گرێبەستی کۆمەڵایەتی کە لە 134 مادە لە خۆدەگری ، دەستەی سەرۆکایەتی ئەنجوومەنی گشتی و نوێنەرانی ئەنجوومەنی یاسا دانان لە هەرحەوت هەرێمی ئیدارەی خۆسەرییەوە ( جەزیرە ، دێرەزۆر ، رەققە ، فوڕات ، مەنبەج ، ئەفرین ، شەهبا ) لە شاری رەققە بەشدارییان لە دانیشتنەکە کرد دوای گفتوگۆ لەسەر بڕگەکانی پڕۆژەکە ( دەستوور ) بە تێکڕا دەنگی لەسەردرا .
نەك هەر تەنهاپێکهاتەکانی ئەو دەڤەرە پێ دەنێنە قۆناغێکی مێژوویی و لەدایکبوونێکی نوێ ، بەڵکو مۆدیلێکی ئەلتەرناتیڤە وەك چارەسەر بۆ هەموو گەلانی ناوچەکە ، کە بڕیاردان و چاوەدێری و بەدواداچوون بەدەست گەلەوە دەبێت ، ژن پێگەی خۆی و رۆڵی بەرچاوی دەبێت لە سەرجەم بوارەکان ، وەك چۆن بە شۆڕشی ژنان ناسراوە و دەنگدانەوەی جیهانی بەدوای خۆیدا هێنا لە بەڕەنگاربوونەوەیان لە شەڕی دژە تیرۆر .
لە رۆژهەڵاتی ناوین ، بە عەقلییەتی دەسەڵاتداری ( دەوڵەت ـ نەتەوە ) مەحالە کێشە لەبننەهاتووەکان چارەسەر بکرێن بەتایبەتی پرسی هەردووگەلی کورد و فەلەستین . بۆ هەموو دنیایان سەڵماند لە شەڕ و لە ئیدارەدا سەرکەوتووبوون .
لە سەرجەم وڵاتانی دنیا ، یاسا سەروەرە ، دەستوور بنچینە و یاسای وڵاتە ، بەرزترین یاسای بەڕێوەبردنە لە ( شانشینی ـ کۆماری ) یا ( سەرۆکایەتی ـ پەرلەمانی ) ، گوزارشت لە ئەرك و مافی تاك و کۆمەڵ دەکات .
ناونانی بە ( هەرێمی باکوور و رۆژهەڵاتی سووریا ) لە جیاتی ( هەرێمی رۆژئاوا ی کوردستان ) ، دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی تا ئێستا بەشێکن لە سنووری جوگڕافیای دانەبڕاوی سووریا و رووبەرێکی فراوان لەو هەرێمە عەرەبن وەك رەققە و دێرەزۆر کە بە هەزاران چەکداریان لە پێکهاتەی ( هێزی سووریای دیموکڕات / هەسەدە ـ قوات سوریالدیمقراگیە / قسد ) ، جگە لە شەڕڤانانی ( یەپەگە ـ یەپەژە ) لەگەڵ تورکمان و ئاشووری هەیە ، بە سەدان شەهیدیان لە بەڕەنگاربوونوەی داعش و رێکخراوە تیرۆریستەکان داوە ، جگە لە ورووژاندنی سەرجەم وڵاتانی عەرەبی ، ئێران و تورکیا ، ئەو هەرێمەیان لێدەبێتە جوداخواز و بە ئیسڕائیلی دووەم ناوزەد و کار بۆ لەناوبردنی دەکەن و چەخت لەسەر یەک پارچەیی دەکەنەوە . ، وەك پەندوەرگرتن لە بزووتنەوە جەکدارییە ناسیۆنالیزمە یاخیبووەکەی باشوور ، کە هەر چەندە خێڵەکی و بنەمایەکی زانستی نەبوو ، دەیان ناو و ناتۆرەیان بۆ دۆزیبووەوە ، جگە لە ناڕازیبوونی ئەمریکا و رووسیا کە یاریکەری سەرەکی ناوچەکەن . ژیری و دانایی و خوێندنەوەی داهاتوو لە سیاسەتدا وەك شارەزایان بۆیدەچن ، دەبێ بە بنەما وەربگیرێت ، کە ئەوەی بەدەست هێنراوە بپارێزرێ ، یەك چۆلەکەی ناودەست چاکترە لە دەی سەر درەختەکە ، بۆ پتەوکردنی پێگەی ئایندەش، دوو هەنگاو پاشەکشە بۆ دواوە بکرێ بۆ ئەوەی هەنگاوێکی چەسپاو بچیتە پێش ، دەساڵی گفتوگۆ چاکترە لە ساڵێکی شەڕ و کاولکاری و ..... .
ئەمریکا تا ئێستا بە فەڕمی دانی بە خۆسەرێتی باکوور و رۆژهەڵاتی سووریا نەناوە ، وەك هاوکارێك و پاڵپشتییەك دژی شەڕی داعش هەڵسەنگاندنی بۆدەکات ، بەڵام دوای ئەوەی بوون بە خاوەن دەستوور ، تاکە بژاردەی پاڵپشتیکردنە لەو سیستەمی بەڕێوەبردنە بۆ سەقامگیری و ئارامی لە ناوچەکە ، بە تایبەتیش لەو ساتە وەختەی شەڕی ئیسڕائیل ـ غەززە لە گەرمەیەتی و نائومێدبوونی ئەمەریکا و هاوپەیمانان لە دەسەڵاتدارانی باشوور لەسەر پرسی یەکنەگرتنەوەی هێزە چەکدارەکان و هەڵبژاردنی پەڕلەمان .
راگەیاندنی گرێبەستی ( پەیماننامەی ) کۆمەڵایەتی دوای دوازدە ساڵ دێت لە قوربانیدان و شەونخوونی و چەك بە دەستێك و دەستەکەی تر بۆ بنیادنانەوە و گەشەی کۆمەڵایەتی و خزمەتگوزاری ، کەچی دەسەڵاتی خێڵەکی باشوور ، ماوەی 32 ساڵە لەبەر فشاری داگیرکەران نەیانتوانیوە تاکە هەنگاوێك لەمەڕ پرسە نیشتیمانییەکان بنێن چ جای دەستوورێکی هاوچەرخی نیشتیمانی !
هەرهەموو جورج و مشکە کوێرەکان کێچ کەوتۆتە کەوڵیان ، لە زێرابە بۆگەنەکانیان ، دەبا سەردەربێنن ، هەرچی ژەهر و رق هەیە با هەڵیڕێژن ، لە خەونی ژووراوژوورکردن ولەباربردنی ئە و ئەزموونە نوێیەی رۆژئاوا بوون ، سەریاندا لە بەرد ، کاروان و رێبوارانی وڵاتپارێزان بە ئیڕادە و خۆڕاگری بەهێز و بەتینەوە بەڕێوەیە ، خاوەندارێتی و هەست بە پرسیارێتی دەکەن ، چقڵی چاوی دوژمنان و داگیرکەرانە ، ئەوە گەزەنگی ئەو خۆرەیە تەوای ناوچەکە رووناك دەکات .
ئیدریس سدیق
شەممەی 2023 / 12 / 16
