بهشی دووهم
زیرەك كەمال
هەڵبەت زۆر نووسەرو كەسایەتی دیاری جیهانی لەبارەی چەمكی رەخنە بە سلبی قسەیان كردووەو پێیان وایە ئەو چەمكە رێگربووە لە بەردەم رەقی كاركردنو جووڵەو داهێنانی مرۆڤ، بەڵام پریار ئەوەیە، ئایا رەتكردنەوەی رەخنەو بەهیچ لە قەڵەمدانیو یەكسانكردنی بە سفر دەچێتە چوارچێوەی بیرو كردارێكی زانستیو مەعریفی؟ یاخود ئایا ئەوانەی كە هەڵگری هەر بڕوانامەو ناووو ناوبانگێك بنو لەسەر ئاستی داهێنان هەرچییەكیان كردبێت دەكرێت پێیان بگوترێت زاناو بلیمەت؟ ئایا دژایەتی كردنی رەخنە راستەوخۆ خزمەتكردن نییە بە سەلەفییەتی فیكریو سەرجەم ئایدیۆلۆژیاو رێبازە فیكریە چەقبەستوو لە قاڵب دراوەكان؟ ئایا ئەوانەی رەخنە بەكارێكی ناچیزو رەخنەگر بە ئاژاوەچی دەزانن، هەر ئەوانەنین بەم كاو بیركرنەوەیان جوانیو شەرعیەتیان بە زوڵمو ستەمی زۆرداریو چەوسانەوەی مرۆڤ داوە، ئایا هیچ دەستكەوتێكی فیكریو زانستیو فەلسەفیو مەعریفی هەیە بەجۆرێك لە جۆرەكان ریشەی بچێتەوە ناوو رەخنەو زانستی رەخنە؟ نەك هەر ئەمە، بەڵكو من وای دەبینم هەر قەناعەتو تێڕوانینو رای ئەوانە لە بارەی چەمكی رەخنە، هەر خۆی شێوازێكە لە رەخنەگرتن!! واتا بەبێ ئەوەی بیزانن، یاخود بیانەوێت یان نەیانەوێت خۆشیان راستەوخۆ رەخنە وەكو چەمكێكی سیاسیو فیكری لە مەیدانی كاردا بەكاردەهێنن.
بەڵام لە بەرامبەر ئەوەشدا سەدانو هەزاران مرۆڤی رۆشنبیرو نووسەرو فەیلەسووف و زانا بەوپەڕی گرنگییەوە باسی چەمكی رەخنەیان كردووەو نەك هەر وەكو زەڕوورەتو پێداویستییەكی زانستیو سیاسیو مەعریفیو كۆمەڵایەتی ناو هەناوی دنیای سیاسەتو جیاوازییەكان سەیریان كردووە، بەڵكو وەكو شافاكتەری سەرەكیو مەرجی بنەڕەتی بەیەكەوە ژیانی سیاسییەكانو رێبازە فیكریو ئایدیۆلۆیو سیاسییە لە یەكتری جیاوازەكان سەیری رەخنەیان كردووەو لە كایەكانی مەیدانی ژیاندا پەیڕەویان كردووە، ئەو زاناو رۆشنبیرانە بە هەموو شێوەیەك لە هەر بوارو دەرفەتێك كەوا بۆیان لوابێتو گونجاویێت، بەرگرییەكی سەرسەختانەو پەی گیرانەیان لەو چەمكە كردووە، بە سەدانو هەزاران مرۆڤ دڵسۆزیش لەپێناوی ئەوەی رەخنە لەناو رووبەرەكانی دنیای سیاسەتو فەزای گشتی كۆمەڵگای پایەكانی خۆی بچەسپێنێت بەدەستی دەسەڵاتو سیستەمە دیكتاتۆرو فاشییەكانو ئوستەڵگەرایی شەهیدكراون، یاخود گیراونو خراوەنەت ناو كونجی زیندان ترسناكەكان، نەك هەر ئەوە، بەڵكو شەهیدانی رێگای رەخنە، یەكێكن لە كاروانە هەرە گەورەو دوورو درێژەكانی ناو هەناوی مێژووی مرۆڤایەتی، هەڵبەت لێرەداو بۆ سەلماندنی راستیو دروستی فسەكانیمان لەم بارەیەوە سەدان نموونە بهێننەوە، بەڵام من تەنها چەند نموونەیەك دەهێنمەوە، سێ هەزار ساڵا بەر لە ئێستا (سوقرات)ی فەیلەسووف لەسەر زەمینی وڵاتی یۆنان لە رێگای بەگەڕخستنی میكانیزمەكانی عەقڵ، ئایدیۆلۆژیای دۆگماو چەق بەستووەكانی خستە ژێر وووووو رووناكی رەخنەو تێگەیشتنەكانی خۆی بە بارەی سروشتو بوونو مرۆڤو شێوازەكانی تری رێڕەوی كاركردنو هەر لەو رێگایەش خرایە كونجی زیندانو دواتر گیانیشی لەو رێگایەدا بەختكرد، نەك هەر ئەوە بەڵكو كارو بەرهەمو گوتەو كۆڕو سمینارەكانی سونیتنەكان، بەرزركردنەوە ئاڵای رەخنەبوو، بە رووی پاشاو پیاوانی ئاینداو هەر ئەوانیش بوون لەم رێگایەدا سەرەتایەكی یەكجار گرنگو پڕشنگداریان بۆ كۆی گەلانی جیهان نەخشاند، واتا وەكو چۆن شۆڕشی گەورەی فەرەنساو دۆزینەوەی بیردۆزە زانستییەكانی فەیلەسوفانی دنیای مۆدێرنەو رۆشنگەری، رۆڵێكی گەورەیان بینی لەوەی كەوا جیهان لە دنیای چەقبەستنو ئایدیۆلۆژیای لە قاڵب دراوەوە، پێ بنێتە ناو دنیای تازەو رۆشنگەرانەو بەگشتی كۆمەڵی مرۆڤیان لە رووی بیرگردنەوەیو جیهانبینی گۆڕی، ئاواش سوقراتو سۆنیتە، سێ هەزار بەر لە ئێستا گرنگیو گەورەییو بایەخو كاریگەری فەلسەفەو زانستیان بۆ مرۆڤ، لە فۆرمو ناوەڕۆكێكی زانستیدا داڕشتو هەر بۆیەش وەكو باسم كرد، بەرهەمو شاكارە فەلسەفییەكانی ئەو زاناو فەیلەسووفانە، لە پاڵا كارە رۆشنگەرو زانستییەكاندا گرنگیو بایەخی رەخنەشیان لەناو مێژووی مرۆڤایەتیدا چەسپاند، نەك هەر ئەوە بەڵكو یەكێك لە فەیلەسووفی هەرە دیارەكانی یۆنانو یەكێك لە پێشەواكانی سۆفیشەكان لە وتەیەكی بەناوبانگدا گوتوویەتی هەموو شتێك بە رەخنە بسپێرن، رەخنە بە مانای كردنەوەی دەرگاو دەروازەكان ب رووی دنیای تازەگەریو نوێبوونەوەو شارستانیەت.لە سەدەی نۆزدەیەم گالیۆ گوتی زەوی خڕە بە دەوری رۆژدا دەسوڕێتەوە، ئەگەرچی لە بنەماداو لە رووی مانا داڕشتنی تێزێكی فەلسەفی گەردوونگەرایی بوو، بەڵام لە رووی كرداریو لە مەدیدانی كاردا ئەو دۆزینەوەیە، رەخنەش بوو لەو قەناعەتو جیهانبینیو تێگەیشتنەی كۆن، پێیان وابوو زەوی چەقی گەردوونەو خۆرو مانگو هەموو ئەستێرەكانی ناو هەناوی گەردوون، بە دەوری زەویدا دەسوڕێنەوە، دۆزینەەكەی گالیۆ لە رێگای زانستو توانا عەقڵییەكانی سەرەتایەكی نوێی لە بزاڤی فەلسەفیو گەردوون ناسی داڕشت، لە هەمانكاتدا رەخنەیەی جددیو زانستیش بووو لە پیاوانی كڵێساو مرۆڤ دۆگماو ئایدیۆلۆژیا چەق بەستووەكان، كە هەموو جۆرە قسەو توێژینەوەیەكییان لەسەر دنیاو ژیانو سروشتو گەردوون قەدەغەكردبوو، نەك هەر ئەوە بەڵكو قسەیەكی بەناوبانگی ئەوكات وتەیەكی بەناوبانگی هەیە كەوا گوتبووی ئەوەی گالیۆ دەیكاتو دەیڵێن رەخنەیە لە خوار ئایینو هەموو دەقە پیرۆزەكان، ئەگەرچی گالیۆی زاناو فەیلەسووف لەسەر دۆزینەوەی ئەو زانستو داڕشتنی ئەو تێزە گیانی خۆی بەختكردو قەشەو پاشاو دەسەڵاتدارە لەناویان برد، بەڵام دوای شەهیدبوونی ئەو زانایەو ئەو تاوانەی قەشەكان لە ژیاندا ئەنجامیاندا، ئەوا بیردۆزە زانستییەكەی ئەو بووە دۆزینەوەیەكی گەورەی مرۆییو بەم كارەش هەموو جیهانی مرۆڤایەتی قەرزاری خۆی كردو دوای مەرگی سەرفرازی ئەویش زەوی بەردەوامە لە سوڕانەوەی خۆی.
دیارە ماتریالیزمی دیالەكتیكی مێژوویی (ماركس) فەیلەسوف، كە شاكاری فەلسەفی ئەو فەیلەسووفەیەو رۆڵی گەورەی بینیوە لە بزاڤی فەلسەفیو رۆشنگەری جیهانی، ئەویش رەخنەبوو لە رابردووی پڕ لە دۆگماو چەق بەستووی مێژووی مرۆڤایەتی، هەر لە رێگای ئەو تێزە فەلسەفییەشەوە، توانی روانینو خوێندنەوەو توێژینەوەیەكی نوێ بخاتە نێو دنیای ئایدیۆلۆژیاو رێبازە فیكرییە چەقبەستشوو چەسپاوەكان، ماركس لە رێگای ماتریالزم كە خۆی بنەچەكەدا رەخنەیەكی زانستییە لە رابردوو، ناسنامەو ماهییەتی دنیای كۆنی خستە ژێر رۆشنایی بیرۆدزە فەلسەفیو گوتەو نووسینە زانستییەكانی، كتێبی سەرمایە كە شاكارێكی تری فەلسەفیو ئابووری ئەنگلسو ماركسە، ئەویش رەخنەیەكی گەورەو قووڵو زانستیو فیكری ئەو فەیلەسووفتانە بوو لە سیستەمی سەرمایەداری كە تیایدا هێڵە گشتییەكانی فیكری سیستەمی سەرمایەداریو ماهییەتی فیكریو باری چینایەتیو هەموو ئەو زوڵمو زرداریان ئاشكراكرد، كەوا ئەو سیستەمە لە رێگای بەرهەمهێنانو كارگەو بەرژەوەندییەكانی خۆیان لە كۆمەڵی مرۆڤیان دەكرد، واتا ئەگەر سەرجەم شاكارو تێزە فەلسەفیو ئابووریو كۆمەڵایەتییەكانی ماركس، لە بنەمادا فەلسەفین، ئەوا لە رووی مانای ترو لە رووی كرداری رەخنەش بوو لە سیستەمەكانی سەرمایەداریو ئایینیو دەرەبەگایەتیو هەموو فۆرماسیۆنو ترادیسۆنو بونیادە چەقبەستوو دژە ئینسانیانە، كە لەسەر حیسابی رەنجو ماندووبوونو شەونخونی رەنجدەرانی بیروبازوو كۆشكو تەلاری زوڵمو ستەمی خۆیان بیناكردبوو، بە هەموو جۆرێك مرۆڤیان خستبووە ژێر دەسەڵاتی چەوسێەرانەی خۆیان.
هەڵبەت كە ئێمە باسی چەمكی رەخنە دەكەین، مەبەستمان ئەوەنییە كەوا ئەو چەمكەو بوونو ئامادەیی ئەم چەمكە، بە تەنها لە چوارچێوەی فیكرو فەلسەفەو رێبازە رۆشنگەرەكانی تری نێو هەناوی مۆدێرنە خانەیەند بكەینو پێیان وابێت كەو رەخنە بە تەنها لە چوارچێوە زەمەنیو مێژووییەدا هەبووە، راستە لەو رووبەرە مێژووییەی كە پێی دەگوترێت مۆدێرنە لە رووی فیكریو زانستی نەشونماو باڵای كردووە دواتر تێكەڵاوی فیكری فەلسەفیو ئایینیو سەرجەم كایە جۆر بەجۆرەكانی تر بووە، بەڵام وەكو سەرەتاو ریشەی مێژوویی، رەخنە لە سەردەمی ئایینەكانیشو لەناوی هەناوی خودی ئایینەكانیش، هەر هەبووەو سەدانو مەلاو زاناو پیاوی ئایینی هەر سێ ئاینە ئیبراهیمیە كە واتا یەهودیو مەسیحیو ئیسلامی، بەوپەڕی جورئەتو بوێریو زانستی رەخنەیان لە دەقەكانی ئایینو فیقهی ئیسلامیو رێڕەوی كاركردنی سەرۆكو سەركردەكانی ئیسلام گرتووەو بەشێوەیەكی زانستیو مەعریفیو رۆشنگەرانە، لە كۆڕو كۆبوونەوەو لە رێگای نووسینو بە چاپ گەیاندنی كتێبو نامیلكە، نەك هەر گوتاری سیاسی پاشاو سەرۆكو خەلیفەكانی ئایینی، بەڵكو خودی دەقە پیرۆزەكانیشیان خستۆتە ژێر تیشكو رۆشنایی رەخنەو دەستیان بۆ چەندین بواری پیرۆزو دەقی پیرۆز بردووە، كە بەداخەوە بۆ ئێستا هیچ كەسێك جورئەت ناكاتو یاخود ناوێرێت رەخنەی لەم شێوەیە بگرێتو ئەگەر كارێكی لەم شێوەیەش ئەنجام بدات، یاخود سووكایەتی پێ دەكرێتو دەیان ناووو ناتۆرەی ناشیرینی پێوە دەلكێنی، یاخود خوێنی دەكەنە كاسەو بە ئاشكراو بە بەرچاوی دنیاوە تیرۆری دەكەن.
هەڵبەت ئەگەر لەم بارەیەوە بمانەوێت بەڵگە بهێنینەوە بۆ سەلماننی راستیو دروستی قسەكانمان، ئەوا سەدان نموونەی زیندوو بەرچاو دەكەون، بۆ نموونە هەریەك لە (ابو عەلای مەعەڕی)و (ئیبان لڕەوەندی)و (ابو حیان ئەوحیدی)و سوهروەریو ناڕاییو دەیانو سەدان زانای تری ئیسلامی، لەو كاتەی كە ئایین لە ترۆپكو ئەوجی دەسەڵاتدار بوو، سەدانو هەزاران رەخنەیان نەك هەر لە گوتاری ئایینیو ئایین لە فۆرمی حوكمڕانیو سیاسی گرتووە، بەڵكو رەخنەی جددیو زانستیان لە خودی ئایین وەكو بنەماو دەقی پیرۆز گرتووەو بەرگری پیرۆزبایی لە هەموو جۆرە پیرۆزگەراییەك دادڕیوە، كە ئەپاشاو سیاسییە دەست رۆیشتووەكانو خەلیفەو پیاوانی تری ئایینی گرتووەو هەموو فیكرە دۆگماو پەككەوتەو ئایدیۆلۆژیا لە قاڵب دراوەكانو بونیادە تەقلیدەكانی كۆمەڵگایان كە بوو بوونە رێگرو بەربەستی لە بەردەم رەوتی شارستانیەتو تازەگەریو مرۆڤ دۆستی/ خستۆتە نێو تەرازووی رەخنەو توێژینەوە، بەڵام هەموو كات بەشێوەیەكی راستەوخۆ سەركوتكراونو خراونەتە كونجی زیندانو زۆریشیان بە رۆژی رووناكو بە بەرچاوی خەڵك سەریان پەڕێنراوەو تیرباران كراون، واتا من مەبەستم ئەوەیە ئەوە بڵێم كەوا رەخنە لە هیچ وێستگەو سەردەمو قۆناغێكی مێژوویی لە كاركردنو بوێری خۆی نەوەستاوەو بەهەر شێوەیەك كە بۆیان لوابێت، رەخنەی خۆیان لە خەلیفەو پاشاو سوڵتانەكانو هموو ئەو كەسانە گرتووە، كە بەرگری پیرۆزبایی كردۆتە بەری خۆیانو لەو رێگایەشەوە بە ئارەزووی خۆیانو ئەوەی ویستوویانە لە كاتی حوكمڕانی خۆیان كردوویانە.
بەربەستەكانی بەردەم رەخنە
هەڵبەت هەموو ئەو بەرهەمو تێزە فەلسەفیو فیكریو سیاسیو ئابووریو بگرە ئەدەبیو هونەریەكانیش، دوای دروستبوونو لەدایك بوونیان، لەگەڵا كایەو بونیادە كۆنو تەقڵیدییەكانی پێش خۆیانو لەگەڵا دنیای كۆنو پەككەوتە، دووچاری ململانێیو بگرە پێدادانیش بوونەتەوە، دیارە چەمكی رەخنەش وەكو كایەیەكی زانستیو فەلسەفیش هەر لە سەرەتای دروت بووینەوە، بەتایبەتیش دوای ئەوەی لە دایك بوونی مۆدێرنەو سەركەوتنی رێنسانش بەسەر دنیای كڵێساو پاشایەكیان، ئەویش رەخنەش لەگەڵا دنیای بەر لەو گۆڕانكارییانە دووچاری كێشەو ململانێیەكی توند بوویەوە، هەڵبەت وەكو لە تەوەرێكی تری ئەم وتارەشم باسم كردووە، چەمكی رەخن لای ناوەندە سیاسیو حوكمڕانیو كۆمەڵایەتیو بگرە ئەدەبیو هونەریەكانیش، زۆر لەسەر ملان خۆش نەهاتۆتەوەو بگرە بەوپەڕی سەختگیریو توندڕەوی سەنگەری رووبەڕبووبوونەوەی لێگیراوە، دیارە زۆرن ئەو رێبازە فیكریو سیاسیو عەشایەریو ئایینیو كۆمەڵایەتییانە كە لە مێژوودا رووبەڕووی رەخنەبوونەتەوەو لێنەگەڕاون بە ئازادانە كاری خۆی بكاتو لەسەر زەمینی واقیعی كاركردندا شوێنی خۆی بكاتەوەو لێرەدا ئاماژە بە هەندێك لەو كایەو رێبازانە دەكەم، كە هەردەم بەربەست بوونە لە بەردەم چەمكی رەخنەدا.
رۆڵی رەخنە لە سەقامگیری سیاسیدت
دیارە بە چاوگێڕانەوەیەك بە مێژووی ئەزموونی گەلاندا ئەو راستییەمان لەلا بەرجەستە دەبێت، كەوا ئەو وڵاتانەی بەشێوەیەكی یاسایی دەرفەتو بوار بە رەخنە دەدەنو زەمینەو دەرفەتی كاروكردنی بۆ دەڕەخسێنن، واتا لەو سەرزەمینو واقیعە سیاسییەی كە رەخنە تیایدا ئازادانەو بە ئاشكرا بوونی هەیە، ئا لەو سەر زەمینو شوێنانەدا سەقامگیری سیاسیو ئارامی كۆمەڵایەتی هەیە، واتا هەر كاتێكو لەهەر وێستگەو قۆناغێكی مێژووییدا رەخنە لەسەر رووپەڕی رۆژنامەكانو لەسەر تیفیو رادیۆكانو ناوەندەكانی تر ئازادانە هەڵەو كەمو كوڕیو دیارە چەوتو چەویڵەكان بخاتەڕوو، لهەر وڵاتو كاتو دەرفەتێكدا بەوپەڕی ئازادیو راشكاوی گوزارشتی لەخۆی كردو توانا هەڵەو كەمو كوڕییەكانی بەرپرسانی سیاسیو ئیداریو حكومیو ئایینی بخاتەڕوو، بە پشت بەستن بە یاسایەكی مۆدێرنەی هاوچەرخ راپۆرت لەسەر بەرنامەو پڕۆژەو شێوازی كردنیان بخاتەڕوو، لەهر وڵاتێك رەخنە لە سەرۆكی وڵاتەوە تا وەزیرو سەرجەم بەرپرسەكانیو سەرجەم خاوەن پلەو پۆستو بڕیارەكان بخاتە ژێر تیشكی رووناكیو زەڕەبینی خۆی ئا لەو وڵاتەشدا ئارامیو سەقامگیری سیاسیو كۆمەڵایەتیو بوونی هەیە، لەهەر وڵاتو لەسەر زەمینی كاركردنی هەر شوێنێك دەستی رەخنە گەیشتە ناوەندو رووپەرە تاریكو نهێنییەكانو راپۆرت لەسەر دیاردەو رووداوو هەواڵانە ئامادەكرد، كە كۆمەڵانی خەڵك هیچی لەبارەیەوە نازاننو نەك هەر ئەوە بەڵكو بۆ راستو دروستی هەواڵاو رووداوەكان، خەڵك گوێ لە رەخنەگر دەگرێت، نەك سیاییەكان
دیارە بە پێچەوانەی ئەوە، لەهەر وڵاتو شوێنو سەرزەمینی كاركردندا، رەخنە نەبێتو رێگای نەدرێت بە ئازادیو راشكاوی ئامادەیی خۆی لەناو كایە سیاسیو ئیدارییەكاندا بسەلمێنێت، لەوێدا سەقامگیری سیاسیو كوڵایەتی یاخود لە بەردەم هەڕەشەو مەترسی گەورەدایە، یاخود بە جۆرێك لە جۆرەكانی لەگرێژنەچووە، لە وڵاتێك رەخنە قەدەغە بێتو دەرفەتی ئامادەبوونی نەبێت، لەوێدا هەردەم تەقینەوەكان ئەگەری كراوەن، توندوتیژیو پەرچەكرداری جۆراوجۆر بەردەوام لە ئارادان، بە چاوخشاندنەوەیەك بە مێژووی سیاسی گەلاندا، ئەو راستییەمان بۆ بەدیار دەكەوێت، كە زۆربەی هەرە زۆری ئەو وڵاتانەی رەخنە تیادانییە، هەر لەو وڵاتەدا كودەتای سیاسیو گۆڕینی سیستەم سیاسیو حكومەت لە رێگای كودەتاو توندوتیژی بوونی هەیە، واتا وڵاتانی رەخنە تیادا قەدەغەكراو، زۆرترین خوێن رشتنو كوشتنو زیندانیكردنو ترسو تۆقاندنی تێدایە، بۆ نمونە بەهاری عەرەبی، ئەو رووداو مێژووییەی كە ساڵی (2011) بەشێكی زۆری گەلانی وڵاتانی عەرەبی لە دژی دەسەڵاتو حكومەتی وڵاتانی خۆیان راپەڕینو سەرەنجام لەهەر یەكێك لە وڵاتانی وەكو میسرو یەكەنو لیبیاو جەزائیر حكومەتو سەرۆكەكانی ئەو وڵاتانە رووخانو كۆتایی بە حوكمڕانییەكەی هات، ئەو وڵاتانە بوون كە رەخنە تیایدا یان بەشێوەیەكی لاوازو كەم كاریگەر كاری دەكرد، یاخود رەخنە هەموو زەمینەو دەرفەتێكی خۆنمایش كردنی لێ سەنرابۆوە، نەك هەر ئەوە بەڵكو زۆربەی سیاسەتمەدارو پسپۆڕانی بواری سیاسیو رەخنەیی وایدەبینن، كە یەكێك لە فاكتەرەكانی رووخانی یەكێتی سۆڤیەت، نەبوونی رەخنە بوو لەم وڵاتە.
