سەقامگیری سیاسی لە عێراق هۆكار و دەرهاویشتەكانی

محەمەد فاتح

سەرەتا

لەم سەردەمەدا سەقامگیری سیاسی بووە بە یەك لەو ئاواتانەی دەوڵەت و گەلانی جیهان هەوڵی بەدیهێنانی دەدەن، لەبەر ئەوەی رەنگدانەوەی كاریگەر و ئەرێنی دەبێت بەسەر بارودۆخی دەوڵەت و كۆمەڵَگە بە گشتی، لەسەر هەموو ئاستەكانی ژیان، سیاسی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، كەلتوری.

دیارە ئەو سەقامگیرییەش بەبێ‌ هاوكاری و پشت بەیەك بەستنی كۆمەڵگە و دەوڵەت بەرجەستە نابێت.

بابەتی سەقامگیری سیاسی بۆ دەوڵەت لە گرینگترین ئەو بابەتانەیە كە لە توێژیینەوە سیاسییەكاندا باسی دەكرێت لەم سەردەمە، بە جۆرێك بابەتەكە بۆتە كۆڵەیەیەكی گرینگ لە گفتوگۆكانی:

هزری و ئەكادیمی و سیاسی و راگەیاندنەكان.

بابەتەكە تێكەڵبوونی هەیە لەگەڵا چەندین بابەتی دیكەی وەك هەڕەشە ئەمنیەكانی سەر دەوڵەت، گۆڕانە سیاسیەكان، ململانێ‌ و تووندوتیژی سیاسی، هەروەها شەرعیەتی سیاسی دەسەڵات، كە ئامانج لە هەموویانیش باسكردنی ئەو قەیرانانەیە كە رووبەرووی دەوڵەت دەبنەوە.

عێراق لە كۆنەوە لەو دەوڵەتانەیە كە بە دەست دیاردەی ناسەقامگیری دەناڵێنێ‌ لەسەر هەموو ئاستەكان (سیاسی، ئابوری، كۆمەلایەتی و كولتوری...) هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە لە بیستەكانی سەدەی رابردوو، بەڵام دیاردەكە پەرەی سەند لە سەردەمی رژێمەكەی سەدام حوسین بەتایبەتیش پاش (2003) دیارە كۆمەڵە هۆكارێكی ناوخۆیی و دەرەكی لە پشتی ئەو دۆخەوە هەیە.

ئێمە لێرەدا بابەتەكە بەسەر دوو بەش دابەش دەكەین، لە بەشی یەكەم باس لە چەمك و پێناسەكانی دیاردەی ناسەقامگیری سیاسی دەكەین بە شێوەیەكی گشتی، هەروەها ئاماژە بۆ هۆكار و دیاردەكانیشی دەكەین.

بەشی دووەمی بابەتەكەش، تایبەت دەبێت بە عێراق، باس لە هۆكار و دیاردەكانی ناسەقامگیری سیاسی ئەو وڵاتە دەكەین، ئاماژە بۆ بارودۆخی حكومەتەكەی مستەفا كازمی دەكەین لە بازنەی باسەكەدا، لە كۆتاییدا هەوڵدەدەین هەندێ‌ پێشنیار و راسپاردە بخەینەڕوو كە لەلایەن توێژەران لە نووسینەكانیاندا هاتووە، وەك رێگا چارەسەریەك بۆ ئەو بارودۆخەی عێراق.

یەكەم:

دەربارەی چەمكی سەقامگیری و شێوازەكانی(1):

وشەی سەقامگیری بە شێوەیەكی گشتی چەند واتایەك یان چەند حاڵەتێك دەگرێتە خۆی، لەوانەش سەقامگیری سیاسییە، سەقامگیری وەك زاراوە لە ڕووی زمانەوانییەوە، واتە شتێك یاخود حاڵەتێكی جێگیربوون لەسەر جوڵەیەكی بەردەوامی دیاریكراو، بەڵام جوڵەیەكی سروشتی بێت.

واتە، سەقامگیری ئەوە ناگەینێ‌ كە وەستان بێت یانیش جوڵەكردن نەبێت، یان چەق بەستوویی بێت، بەڵكو مەبەست لێی جوڵەی بەدوایەكی دووبارەبوونەوەی رێك و پێك، بۆ نموونە دەڵێین (زەوی جێگیرە لە سووراندنەوەی و جوڵەی) واتە زەوی دەجوڵێتەوە و دەسوڕێتەوە، بەڵام جوڵە و سووراندنەوەی دووبارە و بەردەوامی رێك پێك.

سەقامگیری كۆمەڵگە، واتە بەردەوام بوون و درێژەپێدانی شێواز و كلێشە(2) كۆمەڵایەتی و رۆشنبیرییەكانی ناو كۆمەڵگە بێ‌ ئەوەی هەر گۆڕانێكی كتوپڕ یاخود ریشەیی لەهەر لایەنێك لە لایەنەكانی ئەو شێواز و كلێشانە رووبدات.

سەقامگیری كۆمەڵگە بە زەرورەت ئەوە ناگەیەنێ‌ كە كۆمەڵگە بێ‌ دەنگ و بێ‌ جوڵەیە، كۆمەڵگە حاڵەتێكی جێگیربوونی دەبێت ئەگەر گۆڕان و رووداوەكان وردە وردە و شێوەیەكی سروشتی و ئاسایی وەرگرت، ئەویش بۆ ئەوەی دەرفەت بە دیاردە كەلتورییەكانی دیكە بدرێت بۆ بونیادنانی كۆمەڵایەتی بێ‌ ئەوەی هەر كەموكورتییەك یان هەڵوەشاندنەوەی مەترسیدار رووبدات.

بەڵام كاتێك (یەكە) جیاوازەكانی كۆمەڵگە هاوسەنگی یاخود تەبایی نێوانیان لە دەست دەدەن ئەوا ئەو كارە دەبێتە هۆی پەیدابوونی گرژی و ململانێ‌ و پەنابردن بۆ بەدەستهێنانی پێگە و دەسەڵات.

لەم بارەدا ناسەقامگیری لەناو كۆمەڵگە روودەدات.

سەقامگیری سیاسی بەشێكی گرینگ لە سەقامگیری كۆمەڵگە پێكدێنێ‌، شارەزا و توێژەران چەندین پێناسەی جیاوازیان بۆی دارشتووە و جێگای توێژینەوەی وردیان بووە، لەو پێناسانەش:

بەردەوامبوونی سیستمێك لە سیستمە سیاسیەكان لە دەوڵەتێكی دیاریكراودا، بێ‌ ئەوەی هەر جۆرە وەستانێك یان گۆڕانێكی كتوپڕ لە رێرە و جوڵەكەی رووبدات، بە جۆرێك ببێتە هۆی شێواندنی سسیستمەكە بە گشتی.

بەڵام ناسەقامگیری سیاسی ئەوا واتاكەی بە پێچەوانەی سەقامگیری دێت لێرەدا جوڵە و لەقین و گۆڕانی گەورە و ریشەیی روودەدات، كە سیستم لە رێڕەوە ئاساییەكەی خۆی دەردەچێت.

شارەزا و زانایانی كۆمەڵناسی چەندین پێناسەی جیاوازیان بۆی داڕشتووە، بۆ نموونە:

1-پێناسەی تویژەر (ریدوس)(3):

مەبەست لە ناسەقامگیری سیاسی، بێ‌ توانایی دامەزراوە سیاسیەكان لەسەر خۆ گونجاندن لەگەڵا گۆڕانەكانی ناو ژینگەی دەوروبەری و بێ‌ توانایی لە وەڵامدانەوە و بەدەنگەوە هاتنی ئەو بەرەنگاریانەی ژینگە دەیسەپێنێ‌.

2-پێناسەی توێژەر (محەمەد عەبدولرەحمان)(4):

بێ‌ توانایی سیستمی سیاسی لە مامەڵەكردن لەگەڵا ئەو قەیرانانەی بەرەو ڕووی دەبێتەوە بە شێوەیەكی سەركەوتوانە. هەروەها بێ‌ توانایی لە بەڕێوەبردنی ئەو ململانێیانەی لەناو كۆمەڵگە سەرهەڵدەدەن، بە شێوەیەك بتوانێت زاڵبێت بەسەریاندا.

ئەو قەیران و ململانێیانە هەندێ‌ جار تووندوتیژی سیاسی لەگەڵا خۆیاندا رادەكێشن، هەروەها كەمبوونەوە و پوكانەوەی لێهاتوویی دەردەخات لەلایەكی دیكەوە.

3-پێناسەی میرسون:

حاڵەتێكە ململانێی كۆمەڵایەتی تیایدا رێكوپێك و لەبار نابێت، ئەویش بە هۆی رێكارە دامەزراوەییەكانی سیستمی كۆمەڵایەتی، دیارە ئەوەش دەبێتە هۆی دابەزین و تەسك بوونەوەی خێرایی لە پەیوەندییە كۆمەلایەتییەكان و هەڵگرتنی خەسڵەتی تووندوتیژی لەگەڵا خۆی، لێرەدا ئەگەر لە تێكڕای ئەو پێناسانە ورد ببینەوە دەگەینە چەند بیرۆكەیەكی سەرەكی(5):

أ-لە دەستدانی سیستمی سیاسی بۆ شەرعیەت و رەوایی خۆی، هەروەها لە دەسدانی تواناكانی بۆ جێبەجێكردنی داواكارییەكانی جەماوەر.

ب-بەكارهێنانی تووندوتیژی وەك رێگاچارەسەرییەك بۆ بەرێوەبردنی ململانێی كۆمەڵایەتی.

شێوازەكانی سەقامگیری سیاسی لە وڵاتانی جیهان (6):

1-شێوازی یەكەم:

سەقامگیری چەواشەكاری یان درۆزنانە و كاتی، ئەم جۆرەیان لەو وڵاتانە باوە كە دەسەڵاتی دیكتاتۆری یان تیوكراسی بەسەریدا زاڵە.

لە خەسڵەتەكانی ئەم جۆرە سەقامگیرییە، چەوساندنەوە و گەندەڵی و ستەمكارییە، سەرەرای زاڵبونی ترسی بەردەوام و نەبوونی مافە دیموكراسیەكان (نمونەی دەسەڵاتەكەی سەدام حوسین).

2-شێوازی دووەم:

سەقامگیری سیاسی راستەقینە، یان بەردەوام، ئەویش لە سێبەری سیستمە دیموكراسییەكان.

رەنگە لەم جۆرەشیان هەندێ‌ دیاردەی ناسەقامگیری سەرهەڵدەدات وەك: خۆپیشاندان و مانگرتن، كە لە ڕاستیدا ئەو دیاردانە بەشێكن لە كارپێكردنی دیموكراسیەت.

پێویستیەكانی بەدیهێنانی سەقامگیری سیاسی:

1-سیستم پارێزگاری لە شەرعیەتی خۆی بكات لە بەردەم جەماوەر، باشترین رێگاش هەڵبژاردنەكانە.

2-گرینگی دان و بەرز ڕاگرتنی پێناسەی نیشتمانی، كە یارمەتیدەر و هاندەر دەبێت بۆ یەكگرتوویی چین و توێژەكانی ناو كۆمەڵگە.

3-دابەشكردنی دادوەرانەی سامانی وڵات.

4-بەشداریكردنی سیاسی و ئاڵوگۆڕكردنی ئاشتیانەی دەسەڵات.

5-دەسەڵات ڕۆڵی كارا و ئەرێنی بگیڕێ‌ لە ژیانی جەماوەری، ئەویش لە رێگای شەرعیەت وەرگرتن و بەشداریكردنی سیاسی و بایەخدان بە شێوازی دیموكراسی مەدەنی و كاراكردنی پێناسەی هاوڵاتێتی.

دووەم: دیاردەی ناسەقامگیری سیاسی لە عێراق (7):

أ-خەسڵەت و تایبەتمەندییەكانی پێكهاتەی سیستمی سیاسی لە عێراق:

یەكەم: دامەزراندنی دەسەڵاتێكی تائیفی و ئەتنی:

دەسەڵاتی كاتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی لە عێراق (دوای 2003) هەستا بە پێكهێنانی سیستمێكی سیاسی هەڵگری خەسڵەتەكانی تائیفی، ئاینی، نەتەوەیی، دیارە ئەم حاڵەتەش چەند دەرهاویشتەیەكی هەبووە:

1-ملكەچی لابەلا بۆ تائیفە و نەتەوە و رێبازی ئاینی، پشتگوێ‌ خستنی پێناسەی نیشتمانی و بەرژەوەندی باڵاكانی.

2-چەندین تائیفە و گروپی دیكەی ناو كۆمەڵگە هەستێكیان لا پەیدا بووە كە پەراوێز خراون.

دووەم: كەلینەكانی ناو دەستوری ساڵی (2005):

لەم بوارەدا زۆر كێشە و بابەت هەیە دەستور چارەسەریانی كردووە، بەڵام لە هەمان كاتدا بوونەتە هۆی كێشەی سیاسی راستەقینە، بەتایبەتی ئەوانی پەیوەندییان بە سیستمی فیدرالی هەیە، هەروەها ململانێ‌ لەسەر دابەشكردنی دەسەڵات و سامان و دیاریكردنی سنور، سەرەڕای ئەوەی چەندین بابەت و مادەی دەستوری هەیە پتشگوێ‌ خراون.

سێیەم: بنەمای دابەشكردنی دەسەڵات:

دامەزراوەكانی سیستمی سیاسی عێراق لە كارەكانیدا، پشتی بە پرۆسەیەكی سیاسی بەستووە كە لەسەر شێوەی پشك پشكێنە (دابەشبوونی دەسەڵات) پێكهاتووە، ئەو شێوە حوكمڕانیە پشتی بە سیستمێكی هەڵبژاردن (نوێنەرایەتی رێژەیی و لستی داخراو) بەستووە.

سیستمەكانی هەڵبژاردن دەكرێ‌ رۆڵێكی بەهێز بگێڕن لە پتەوكردن و تووند و تۆڵكردنی هەریەك لە سیستمی دیموكراسی و رێكخستنی سەركەوتوانەی ململانێ‌، بەڵام پراكتیك كردنی ئەو سیستمە لە عێراق رەنگە چەند ئەنجامێكی مەترسیداریشی هەبێ‌ و زیان بە پرۆسەی دیموكراسی بگەیەنێت لە یەك كاتدا.

هەرچەندە خەسڵەتی بنچینەیی ئەم سیستمە دادوەرییە لە دابەشكردنی كورسیەكانی پەرلەمان و رێگا بە هەموو ئاراستە و بیروباوەرەكان دەدات، بەڵام كەموكورتی بنچینەیشی هاندەرە بۆ فرەیی حزبی و دەركەوتنی حزبی بچووك بە شێوەیەكی بەردەوام، سەرەرای رێگادان بە گروپی بچووك و ناكۆك لەناو پەرلەمان، كە لەئەنجامدا دەبنە هۆی ناسەقامگیری.

ب-حكومەتەكەی مستەفا كازمی و بەرەنگارییەكانی(8):

وەك نموونەیەك

1-پشك پشكێنە (دابەشبوونی دەسەڵات):

ئەم حكومەتە لەناو گێژاوی چەندین كێشەی بنچینەیی لەدایك بوو، لە ژینگەیەكی ناوخۆیی و دەرەكی پڕ كێشە و ئاژاوە، گرینگترینیان ئەو دابەش بوونە بوو كە لە پەیكەری سیستم و پێكهاتەكەی كاریگەری هەبوو، ئەو هەڵومەرجە بوو بە هۆی ئەوەی كە دەسەڵات ملكەچی هەمان ئەو كەسانە و رێبازە سیاسیەكەیان بێت، زیاتر لە سیستمێكی ئۆتۆكراسی نزیكترە نەك دیموكراسی.

2-كەڵەكەبوونی قەیرانەكان:

لەگەڵا پێكهێنانی حكومەت بە سەرۆكایەتی مستەفا كازمی چەندین قەیرانی تێكەڵا و ئاڵۆز بوونیان هەبووە، پێویست بە رووبەرووبوونەوەیان دەكات لە یەك كاتدا، بەهۆی تێكەڵی و بەسترانەوەیان بەیەكەوە، دیارە تواناكانیش لەم بارەوە سنوردار بووە، هەروەها سازانێكی ناوخۆیشی نەبووە، لە پێشەوەی ئەو قەیرانانە:

1-نارەزاییەكانی سەرەتای مانگی (تشرینی یەكەمی 2019) كە درێژەی كێشا و قوربانی زۆری هەبوو، داواكارییەكانیش لە رووی دەرەوە ئابووری و كۆمەڵایەتی بوو.

2-قەیرانە ئابوورییە تووندەكان و كەمی داهاتی دارایی و داڕمانی نرخی نەوت.

3-ناكۆكی و ململانێی هەڵپەسێردراو، بەتایبەتی لە نێوان حكومەتی فیدراڵا و حكومەتی هەرێمی كوردستان.

4-شكست و فشۆڵی دۆخی ئاسایش و هەڕەشەی تیرۆر، لەم بارەوە حكومەت بەرەو ڕووی دوو هەڕەشەی بنچینەیی ببۆوە:

أ-كۆكردنەوەی چەك و هێز لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەت.

ب-چاڵاكییەكانی پاشماوەی داعش و گروپە چەكدارەكانی دیكە.

5-گەمەی ڕكابەری و ململانێ لەسەر دەستڕۆیی:

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا حكومەتی عێراق لەوەدایە كە هەوڵی هاوسەنگی بدات لە نێوان دوو هێزی دژ بە یەك لەسەر گۆڕەپانی عێراق، ئەوانیش ئێران و ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكایە، هەروەها پاراستن و دوورخستنەوەی عێراق لە ئەگەری تیۆەگلان لەو ململانێیە.

6-داڕمانی بارودۆخی ئابوری عێراق، لە دیاردەكانیش:

أ-بەرزبوونەوەی رێژەی بێكاری، هەندێ‌ سەرچاوە ئەو رێژەیەیە (50%-30%) دیاری دەكەن.

ب-بەرزبوونەوەی رێژەی هەژاری.

ج-بڵاوبوونەوەی دیاردەی گەندەڵی كارگێڕی و دارایی.

د-نوشستی هێنان لە هەوڵەكانی وەبەرهێنانی ئابووری.

ه-نەبوونی پلانی گەشەپێدانی هەمەلایەنە.

7-خەسڵەتی تووندوتیژی لە كەلتوری سیاسی عێراق:

هەر لە سەرەتای دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق (1921)ەوە، خەسڵەتی زیاتر زاڵ بۆ گەیشتن بە دەسەڵات خۆی لە بەكارهێنانی تووندوتیژی دەنوێنێ‌، كە بریتییە لە كودەتای چەكداری و ململانێی تووند.

لە بەرامبەردا كەلتورێكی سیاسی دیموكراسی كە پشت بە دیالۆگ و داننان بە بەرامبەردا، لەگەڵا فرەیی سیاسی و ئاڵوگۆڕی دەسەڵات بە شێوەیەكی ئاشتیانە، هەروەها بنەمای جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان، دەكرێ‌ بڵێین لاواز و رووكەش بووە، یاخود هەر بوونی نەبووە.

8-زاڵبوونی ئایدیۆلۆژیا ئسوڵیەكان:

لە ژیانی سیاسیدا لەم وڵاتە، چەندین حزب و هێزی ئسوڵی بەشدارییان كردووە و ڕۆڵی گەورەیان گێڕاوە، بەشێك لەو حزب و هێزانەش هەڵگری ئایدیۆلۆژیای ئاینی و رێبازی تایبەت بوونە، ئەگەرچی هەندێكییان هەوڵیانداوە خۆیان وەك حزبی سیاسی بگۆرن و بەشداری پرۆسەكە بن، بەڵام مۆركە ئاینیەكە هەر زاڵە بەسەریاندا.

هۆیەكانی ناسەقامگیری سیاسی لە عێراق:

یەكەم هۆیە ناوخۆییەكان(9):

1-هۆیە سیاسیەكان: ئەو رێرەو و سیاسییەی سیستم لە عێراق پێیدا تێپەرێ پێش 2003 هەروەها لە دوای (2003)، كە بریتی بوو لە شێوازی دابەشكردنی دەسەڵات و تەوافوق لە نێوان پێكهاتە سیاسییەكان، كاردانەوەی نەرێنی و نالەباری بەسەر كۆڵەكەكانی سیستم هەبووە، هەروەها بەسەر شێوازی بەرێوەبردنی كاروبارەكان.

2-هۆیە ئەمنییەكان، بارودۆخی عێراق پاش (2003) زۆر سەخت و نالەبار بووە، رێگای لە كاری سیاسی ئاسایی گرتووە كە بتوانی لە ژینگەیەكی سەقامگیر و ئاسودە كاروبارەكانی بەرێوەبچێت، ژیانی ئاسایی هاوڵاتیش لە مەترسی دابووە.

3-هۆیە ئابووریەكان، لە خاڵێكی پێشتر ئاماژەمان بۆی كردووە.

4-هۆیە كەلتورییەكان:

بونیاد و پێكهاتەی كلتور لەهەر وڵاتێك بە كۆڵەكەی بنچینەیی دادەنرێت لە داڕشتن و بونیادنانی هەموو پرۆژەكان: سیاسی، ئابوری، كۆمەلایەتی. ئەوەی كەلتوری لە عێراق پێ‌ی ناسراوە بریتییە لە خەسڵەتەكانی رێگرتن لە دەربڕینی بیروڕا، چەوساندنەوەی هزری، پابەندبوونی نەریت، دژایەتی هەوڵەكانی تازەگەرێتی و پەرەسەندنی كۆمەڵایەتی و گۆڕانەكان.

رەفتاری تاك لە وڵاتی ئێمە بەتایبەتی رەفتاری سیاسی، كەوتۆتە ژێر كاریگەری ئارەزو و غەریزە دەروونییەكان، ئەوانی كەڵەكەیان كردووە لەگەڵا رۆژگاردا.

كەلتوری سیاسی كارتێكردنی دەبێت لە ژیانی سیاسی و لە رەفتاری سیاسی بە شێوەیەكی گشتی و لە سیستمە سیاسیەكەش بە شێوەیەكی تایبەت.

5-قەیرانی پێناسەی نیشتمانی:

مەبەست لە پێناسەی نیشتمانی، ئەو پێناسەیەی باڵاترە لە هەموو پێناسە لاوەكەییەكانی ناو كۆمەڵگە، یارمەتی یەكگرتنی تەواوی كۆمەڵگە دەدات و لە دیاردەكانی تووندوتیژی و دابەشبوونی كۆمەڵگە و ململانێیەكان كەم دەكاتەوە.

دەوڵەتی عێراق پێش (2003) پێناسەی نەتەوەی عەرەبی بەرزكردبۆوە، كە ناكۆكە لەگەڵا باری ڕاهاتوی وڵات و پێناسەی نیشتمانی، هەروەها لاوازكردنیش بوو بو بە یەكێتی نیشتمان، دەستی تائیفەیەكی باڵاتر كردبوو بەسەر پێكهاتەكانی دیكە.

پاش (2003) جارێكی دیكە دوو بۆچوون هەبوو دەربارەی پێناسەی نیشتمانی، ئاراستەیەك جەختی لەسەر پێناسەی عەرەبی دەكرد بۆ عێراق، بەڵام لە كۆتاییدا ئاراستەی دووەم كە داكۆكی لەسەر پێناسەی نیشتمانی دەكرد سەركەوت و لە دەستوری هەمیشەیی (2005) مادەی (3) ئەو بابەتە سەپێنرا.

دووەم: هۆیە دەرەكییەكان، دەكرێن بە دوو بەش:

1-هۆیە هەرێمییەكان، كاریگەری دەوڵەتانی ناوچەكە و دەوروبەری عێراق بەسەر بارودۆخی ناوخۆیی عێراق بە شێوازی جۆرا و جۆر.

2-هۆیە نێودەوڵەتییەكان، ئەو گۆڕانەی لە عێراق روویدا ساڵی (2003) لە زۆر رووەوە لە ژێر چاودێری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بوو، بەڵام بەرنامەكانی بۆ پشتگیری عێراق و پێكهێنانی سیستمی سیاسی نوێ‌ وەك پێویست سەركەوتوو نەبوو.

كۆتایی (10):

لە پێناو بەدیهێنانی سەقامگیری سیاسی و چارەسەركردنی كێشە و قەیرانەكان، توێژەرانی ئەم بوارە برێكی زۆری راسپاردە و پێشنیاز خستۆتە ڕوو، لێرە بە كورتی ئاماژەیان بۆ دەكەین:

یەكەم: ڕۆڵی سەركردە سیاسیەكان و دەستەبژێری وڵات:

پێویست دەكات سەركردە سیاسیەكانی وڵات هەڵگری چەند خەسڵەتێك بن لەوانە:

ئاستی لێبوردەییان بەرز بێت، هەڵگری كەلتورێكی سیاسی دیموكراسی بن، لەوانە نەبن كە لە رژێیمی پێشو ڕۆڵیان هەبووە، هەروەها هۆشیارییەكی تەواویان هەبێت بەو دابەش بوون و ململانێیانەی ناو كۆمەڵگە و توانای دۆزینەوەی چارەسەری گونجاویان هەبێت بۆ ئەو دۆخە.

دووەم: لەسەر ئاستی سیاسی

كاركردن لە پێناو چاكسازی سیاسی و رەچاوكردنی ئەم خاڵانە:

أ-دامەزراندنی سیستمێكی سیاسی باوەڕی بە فرەیی سیاسی هەبێت، ماف و ئازادییە گشتییەكانی ڕِۆڵەكانی كۆمەڵگە بپارێزێت.

ب-بوونی هاوسەنگییەك لە نێوان پێكهاتەكەكانی كۆمەڵگە (شیعە-سوننە-كورد) لەسەر ئاستی بەشداری سیاسی و بەرێوەبردنی دەسەڵات.

ج-كاركردن بۆ كۆتایی هێنان بەو دیاردە نەرێنی و نالەبارانەی روودەدات لەناو كۆمەڵگە، وەك ململانێی تائیفی و سەپاندنی بەرژەوەندی تایبەتی لایەنێك بە شێوازی نادیموكراسی و دەستوری.

د-بەستنی دیالۆگی نیشتمانی بۆ داڕشتنی بنەماكانی متمانەی ئاڵوگۆڕ لە نێوان پێكهاتەكان.

سێیەم: چارەسەركردنی ئەو كەلێن و كەموكورتییانەی لەناو دەستوری هەمیشەیی هەیە كە لە ماوەی ئەزموونی چەند ساڵەی پێشو هەستی پێكراوە و زۆر كێشە هەیە تا ئێستا ماوەتەوە.

چوارەم: لەسەر ئاستی ئەمن و ئاسایشی وڵات:

بەهێزكردنی دامەزراوەكانی ئاسایش و پۆلیس، رێكخستنەوەی سوپای عێراق بەپێی چەند بنەمایەكی نیشتمانی و پیشەیی‌و رێگرتن لەبوونی هێزی لاوەكی.

پێنجەم: لەسەر ئاستی دەرەكی:

كاراكردنی ڕۆڵی سیاسەتی دەرەكی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵا وڵاتانی جیهان، رێگرتن و سنوردانان بۆ دەستێوەردانە دەرەكیەكان لەسەر ئاستی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی.

شەشەم:

لەسەر ئاستی ئابوری و كۆمەڵایەتی:

1-بوونی پلانی ئابووری هەمەلایەن و ستراتیژی بەپێی سیاسەتێكی ئابووری دیاریكراو و ڕوون.

2-سەرچاوەكانی داهات جۆراوجۆربن، تەنها پشت بە داهاتی نەوت نەبەسترێت.

3-چارەسەركردنی كێشەی بێ كاری و كۆچكردنی توێژی لاوان و دەرچوانی زانكۆكان بۆ دەرەوە، لە رێگای دۆزینەوەی پرۆژەی جۆراوجۆری وەبەرهێنان.

4-دادوەری كۆمەلایەتی لە دابەشكردنی داهاتی دەوڵەت بەسەر ناوچە و پارێزگاكاندا.

5-چارەسەكردنی دیاردەكانی گەندەڵی كارگێڕی و دارایی لەناو دامەزراوەكانی حكومەت.

6-گرینگی دان بە ڕۆڵی كۆمەڵگەی مردنی لە ژیانی سیاسیدا.

سەرچاوە و پەراوێزەكان

1-د. سعدي ابراهيم-عدم الاستقرار السياسي في العراق بعد عام 2003 تويَذينةوة لة (1 شوبات 2018) بلآوكراوةتةوة.

2-د. زكي محمد بدوي، فةرهةنطي زانستة كؤمةلآيةتيةكان –وةرطيَرِاني محمد فاتح، هةوليَر ضاثي ئةكاديمياي كوردي 2021، ل 637.

3-عدم الاستقرار السياسي، سةرضاوةي سةرةوة.

4-د. حسين أحمد، أثر عدم الاستقرار السياسي علي مؤشرات التنمية البشرية، تويَذينةوة –زانكؤي كةربةلا 2003.

5-معهد الدراسات الاستراتيجية، بغداد، اربيل بحث ديناميكيات النزاع في العراق، تقيم استراتيجي 2007 ص8.

6-عزو محمد، عبدالقادر ناجي مفهوم عدم الاستقرار السياسي في الدولة، ثةيجي-الحوار المدني، العدد 2189 شباط 2008 شبكة الانترنت.

7-د. شاكر عبدالكريم، العنف السياسي في العراق رؤية اجتماعية سياسية، جامعة كربلا، كلية القانون والعلوم السياسية، تويَذينةوة.

-د. أحمد شحاذة محمد، طبيعة النظام السياسي في العراق وأشكالية الاستقرار السياسي بعد 2003، مجلة بحوث الشرق الأوسط، العدد 65، تموز 2021 جامعة عين شمس-مصر.

8-د. عادل عبدالحمزة، السياسة الأمن في العراق، تحديات وفرص، تموز 2020 مؤسسة فريدريش-الاردن-تويَذينةوة لة تؤرِي ئةنترنيَت.

9-د. أحمد فاضل جاسم، عدم الاستقرار المجتمعي في العراق بعد 2003، تويَذينةوة لة تؤرِي ئةنترنيت.

-د. سعدي ابراهيم، سةرضاوةي ثيَشوو.

-د. حنان عبدالخضر الموسوي، د. عبدالوهاب محمد الموسوي، أثر عدم الاستقرار السياسي علي المسار التنموي في العراق، جامعة السليمانية، المجلة العلمية، جيهان، المجلد/1، العدد/ 3، لة تؤرِي ئةنترنيَت.

10-د. بن يمينة شايب الذراع، المؤشرات الاساسية لعدم الاستقرار السياسي في المنطقة العربية، تويَذينةوة، كلية الحقوق والعلوم السياسية، جامعة حبيبة بن علي-الشلف.

-د. أحمد فاضل جاسم، سةرضاوةي ثيَشوو.

-طارق كاكةرةش، الناصر دريد، العوامل المؤثرة في الاستقرار السياسي في الدول متعددة القوميات، مجلة جامعة التنمية البشرية، العدد/ 3

-د. عدي فالح حسين، النظام السياسي في العراق بعد عام 2003، دراسة في جدلية الشراكة والمعارضة بين المكونات الرئيسية 2014، مجلة العلوم السياسية، جامعة بغداد، كلية العلوم السياسية، تأريخ النشر 31/1/2015 ص347.ثةيجي: